بپّا حسادتت، کار دستت نده! وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ!

#دلنوشته

تقابل دو «حَذَر»؛
حذرِ فرعونیِ حسودان در برابرِ حذرِ مؤمنان، و تحققِ وعدهٔ «ما كانُوا يَحْذَرُونَ»

چه تقارنِ عبرت‌آموز و شگفتی در کتابِ خدا به تصویر کشیده شده است!
در یک سو، اهلِ ایمانند که به فرمانِ حق،
از غفلت و لغزش و آلودگیِ دل پروا می‌کنند و هشدارِ الهی را به جان می‌خرند:
«لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»
«وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ»

و در سوی دیگر، اهلِ استکبار و حسادتند که هشدارهای باطن را فرومی‌خورند،
امّا در برابرِ جلوهٔ نور و برگزیدگانِ خدا،
سراسیمه به حالِ آماده‌باش و «حذرِ باطل» درمی‌آیند:
«وَ إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ» (شعراء: ۵۶)

این دو روی یک سکه در ساحتِ جان است:
مؤمن از «تاریکی و حسدِ درونِ خویش» حذر می‌کند تا نور نمیرد؛
امّا حسود و فرعون‌صفت،
از «تابشِ نور در دیگری» حذر دارد و از بالندگیِ اهلِ حق به خشم می‌آید!

—

روان‌شناسیِ حسد در رجزخوانیِ فرعون؛ تحقیر، خشم و آماده‌باشِ پوشالی

خداوند در سورهٔ شعراء، آیینه‌ای تمام‌نما از روانِ پرآشوبِ حسودان پیش روی ما می‌گذارد:
«إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَ إِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ * وَ إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ» (شعراء: ۵۴–۵۶)

بنگرید که بیماریِ حسد چگونه در کلامِ فرعون رخ می‌نماید:

۱. تحقیر و کوچک‌شماری (شِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ):
نخستین حربهٔ نفسِ حسود برای تسکینِ حقارتِ درونی، تحقیرِ اهلِ نور است؛
می‌گوید: «این‌ها گروهی اندک، ناچیز و بی‌ریشه‌اند!»
درست همان‌گونه که برادرانِ یوسف، قدرِ یوسف را ندانستند و او را به بهایی ناچیز فروختند.

۲. سوزش و غیظِ درونی (إِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ):
چرا خشمگین‌اند؟
موسی و یارانش نه کاخ‌های او را تصاحب کرده بودند و نه شمشیری کشیده بودند؛
تنها جرمِ آنان «حملِ نورِ توحید و آزادیِ جان» بود!
حسود تاب دیدنِ شرافتِ دیگری را ندارد؛
وجودِ انسانی آزاده و متصل به آسمان، مایهٔ سوزش و غیظِ اوست.

۳. آماده‌باشِ متوهّمانه (وَ إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ):
و سرانجام حسود به میدان می‌آید؛
کینه‌اش را در پوششِ «احتیاط»، «بصیرت» و «آماده‌باش» پنهان می‌کند:
«ما همگی هشیار و مراقبیم و غافلگیر نمی‌شویم!»
امّا این حذر، حذرِ از گناه نیست؛ «حذر از غلبهٔ حق بر باطل است.»
حسود تمامِ توان، لشکر و مکرِ خویش را بسیج می‌کند تا نگذارد نورِ خدا جلوه‌گر شود و مُشتی مستضعفِ پاک‌باخته بر او برتری یابند.

—

فرجامِ حذرِ حسودان: زوالِ نعمت و کوچ به تاریکی

فرعون با همهٔ هشیاریِ موهوم و فریادِ «إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ»، چه بر سرِ خویش آورد؟
پاسخِ قرآن قاطع و تکان‌دهنده است:
«فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ * وَ كُنُوزٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ» (شعراء: ۵۷–۵۸)

قانونِ ازلیِ ملکوت چنین رقم خورده است:
حسد، صاحبش را از بهشتِ آرامش و مقامِ کرامت بیرون می‌راند.
فرعونیان در حالی‌که گمان می‌کردند با لشکرکشی و مراقبتِ نظامی، بساطِ موسی را برمی‌چینند،
خود با پای خویش به مسلخِ نیل شتافتند.
چشمِ حسود آن‌چنان کور می‌شود که نمی‌فهمد راهی که برای نابودیِ اهلِ نور می‌گشاید،
مدفنِ شوکت و کنوزِ خودش خواهد بود!

—

قانونِ نصرت و طنزِ الهی در سرنوشتِ مستکبران: «ما كانُوا يَحْذَرُونَ»

در آغاز سورهٔ قصص، پرده از سرّ این بازیِ تاریخی برداشته می‌شود.
فرعون برای حفظِ تاج و تختِ خویش سر برافراشت،
انسان‌ها را به بند کشید و اطفالِ بی‌گناه را سر برید:
«يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ…» (قصص: ۴)

او از چه می‌ترسید؟ از پیشگویی‌ها؛
از اینکه نوزادی در میانِ بنی‌اسرائیل پا به جهان بگذارد که طومارِ شوکتش را در هم بپیچد.
تمامِ حذر، احتیاط، تفتیش‌ها و جنایت‌های فرعون برای مهارِ همین کابوس بود.
امّا تدبیرِ مشیّتِ الهی چگونه پاسخ می‌دهد؟
«وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ * وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ نُرِيَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَرُونَ» (قصص: ۵–۶)

عجب صلابتی در این کلام نهفته است:
«به آنان دقیقاً همان چیزی را نمایاندیم که تمامِ عمر از آن حذر می‌کردند و بیم داشتند!»
فرعون سال‌ها خون ریخت تا آن نوزاد به دنیا نیاید،
امّا ارادهٔ خدا چنان بود که موسی درست در آغوشِ فرعون،
در امن‌ترین نقطهٔ کاخِ او،
و با هزینهٔ خزانهٔ فرعونی پرورش یابد!
حسود و متکبر هر چقدر هم دست‌وپا بزند،
مکرِ او خشتِ اولِ بنای نصرتِ اولیای خداست:
برادرانِ یوسف از سجده برادر حذر داشتند؛
او را در چاه انداختند،
و همان چاه او را به تختِ مصر رساند تا در برابرش به سجده بیفتند!
فرعون از سرنگونی به دستِ فرزندِ مستضعفان حذر داشت؛
تمامِ ابزارها را به کار گرفت،
و در نهایت با همان دستِ مستضعف، نابود شد!

—

پیامِ روشن برای ملکوتِ قلب و سالکانِ نور

این دو آیه، در آینهٔ باطن ما چه پیامی دارند؟

۱. آرامشِ اهلِ ایمان در برابرِ صف‌آراییِ حسودان:
هرگاه اهلِ باطل و صاحبانِ نفسِ امّاره و حسود در برابرت صف کشیدند و رجز خواندند که:
«ما بیداریم، گرد هم آمده‌ایم و بر تو احاطه داریم (إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ)»،
دل قوی دار و به این ارادهٔ حتمیِ پروردگار تکیه کن:
«وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا…»
حسودان هرچه بر کینه‌توزی و تدابیرِ شومِ خود بیفزایند،
دستِ تقدیر همان کابوسی را بر سرشان فرود می‌آورد که از آن در گریز بودند (ما كانُوا يَحْذَرُونَ).

۲. تطهیرِ حذر در جانِ خویشتن:
سالکِ کوی ولایت می‌آموزد که «حذر» را باید خرجِ نگهبانی از حرمِ دل کرد،
نه خرجِ هراس و بخل از شکوفاییِ دیگران.
اگر حذر برای فرار از گناه و شرک و حسادت باشد، به «وراثت، امامت و رستگاری» منتهی می‌شود؛
امّا اگر حذر از جنسِ فرعونی باشد—یعنی تلاش برای مهارِ نور و حسادت ورزیدن به برگزیدگانِ حق—فرجامش جز خروج از جنات و عیونِ کرامت، و غرق شدن در گردابِ تیره‌روزی نخواهد بود.

چقدر زلال و آرام‌بخش است تجلّیِ این حقیقت در دل:
نور، خاموش‌شدنی نیست؛
و مکرِ حسودان، درست همان نردبانی است که اهلِ حق را به سریرِ تمکین و امامت در زمین خواهد رساند!