«عید فطر مبارک» یعنی چه؟! قُلْ أَ غَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ!

#دلنوشته

عید فطر مبارک» یعنی چه؟!

شاید «عید فطر مبارک» فقط یک تبریکِ تقویمی نباشد؛
فقط اعلامِ پایانِ روزه و آغازِ یک روزِ نو نباشد؛
بلکه ترجمانِ یک واقعه‌یِ باطنی باشد،
ترجمانِ لحظه‌ای که در آن،
نور،
ناگهان،
به قلبِ تاریک، اما پشیمان، بازمی‌گردد.

شاید «عید»، از «عود» حکایت می‌کند؛
از بازگشت.
بازگشتِ چیزی که گم نشده بود،
اما ما از آن دور افتاده بودیم.
بازگشتِ دل به قرارِ نخستین.
بازگشتِ جان به آشناییِ کهنه.
بازگشتِ بنده به همان نقطه‌ای که در آن،
هنوز آسمان درونش ابری نشده بود.

و شاید «فطر»،
فقط گشوده شدنِ دهان برای خوردن بعد از امساک نباشد؛
بلکه «گشوده شدنِ قلب» باشد
بعد از یک دوره‌یِ تنگی،
بعد از یک حبسِ درونی،
بعد از یک شبِ سنگینِ حسد،
اعتراض،
ناخرسندی،
و نارضایتی از تقدیر.

و واژۀ زیبای «برک»…
چه بسا اشارت به آن فرودِ خیر باشد؛
به آن نشستنِ آرامش در جان؛
به آن ثباتِ نور در قلب؛
به آن خیرِ فزاینده‌ای که وقتی دل با حکمِ خدا آشتی می‌کند،
در سراسرِ وجودِ انسان جاری می‌شود.

پس انگار این سه کلمه،
«عید، فطر، مبارک»،
سه ترجمه از یک رخدادند:
«بازگشتِ نور، گشایشِ دل، و نزولِ خیر.»

و حقیقتاً،
بازگشتِ آنیِ نور به قلبی که تاریک شده بود اما هنوز نمرده بود،
به قلبی که از گناهِ استعمالِ حسد پشیمان شده،
به قلبی که دیگر نمی‌خواهد با تقدیرِ خداوند درافتد،
آرامشی وصف‌ناشدنی دارد.
چنان آرامشی که زبان،
برای گفتنِ آن حالِ خوش،
جز همین عبارتِ کوتاه و درخشان چیزی پیدا نمی‌کند:
«عید فطر مبارک.»

یعنی:
مبارک باد آن لحظه که دلت دوباره روشن شد.
مبارک باد آن ساعت که با خدا آشتی کردی.
مبارک باد آن دم که حسد در تو از کار افتاد.
مبارک باد آن وقت که به جایِ اعتراض،
رضا در قلبت نشست.
مبارک باد آن روز که از دلِ تاریکی،
عملِ صالح رویید.

و شاید تبریکِ حقیقی،
نه فقط به کسی است که یک ماه را به پایان رسانده،
بلکه به کسی است که در درونِ خود،
یک ظلمت را خاموش کرده است.
به کسی که توانسته حسدش را غیر فعال کند.
به کسی که توانسته از تنگیِ «چرا برایِ من نه؟»
به وسعتِ «رَضیتُ بِما قَسَمَ الله» برسد.
به کسی که به جایِ سوختن از نعمتِ دیگران،
به تولیدِ اعمالِ صالح تن داده است.
به کسی که تقدیرِ خدا را،
نه با تلخی،
بلکه با ادبِ بندگی پذیرفته است.

«این همان روز و لحظه‌ای است که باید جشن گرفت.»
نه فقط در بیرون،
بلکه پیش از آن، در ملکوتِ دل.
آن‌گاه که یک تیرگی می‌شکند،
آن‌گاه که یک گره باز می‌شود،
آن‌گاه که یک اعتراض خاموش می‌گردد،
آن‌گاه که یک بنده،
در خلوتِ خویش،
از داوریِ خدا راضی می‌شود.

شاید آن‌وقت است که ندایی ناپیدا در باطنِ هستی برمی‌خیزد:
«عید فطر مبارک.»

—

«یا فاطرَ بحقِّ فاطمة»

چه دعای شگفتی است:
«یا فاطرَ بحقِّ فاطمة».

گویی انسان،
در لحظه‌یِ شکستنِ ظلمت،
در لحظه‌یِ بازگشتِ نور،
خالقِ این انفطارِ باطنی را صدا می‌زند:
ای آن‌که تاریکی را می‌شکافی
و از دلِ بسته، نور بیرون می‌آوری…
ای آن‌که می‌توانی در یک آن،
سرنوشتِ شب را در قلبِ بنده به صبح بدل کنی…
ای آن‌که به هنگامِ تقدیراتی برخلافِ تمنّاهایِ ما،
اگر ما را به خودمان وانگذاری،
همان تلخی را وسیله‌یِ تولدِ نور می‌کنی…

پس «یا فاطر» فقط نداءِ خالقِ آسمان و زمین نیست؛
نداءِ کسی است که
«شکافنده‌یِ ظلمت در ملکوتِ قلب» است.
همان که از دلِ نارضایتی، رضا می‌رویاند؛
از دلِ حسد، توبه؛
از دلِ قبض، فهم؛
و از دلِ شکست، نور.

آری،
گاهی تقدیرات،
در ظاهر، بر خلافِ تمنّاهایِ ما نازل می‌شوند؛
و ما در نخستین برخورد،
به جایِ تسلیم،
گرفتارِ کدورت می‌شویم.
اما اگر لطفِ او برسد،
همان تقدیرِ تلخ،
آغازِ بریدنِ تاریکی می‌شود.
همان‌جا که خیال می‌کردیم داریم از نور دور می‌شویم،
اگر به ولیّ پناه ببریم،
ناگهان در می‌یابیم که این بریدگی،
این محرومیت،
این تأخیر،
این خلافِ میلِ ما،
دروازه‌یِ یک فطرِ تازه بوده است.

—

فاطرِ السماواتِ و الارض… و شاید فاطرِ النور در قلب

خدای مهربان فرمود:

«قُلْ أَ غَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»

چه کسی را جز او ولیّ بگیرم؟
او که فاطرِ آسمان‌ها و زمین است.

و شاید دل، در ساحتِ اشارت،
این آیه را چنین نیز می‌چشد:
چه کسی را جز خدا ولیّ بگیرم،
او که «فاطرِ نور و ظلمت در ملکوتِ قلب» من است؟
او که می‌تواند آسمانِ جان را بشکافد و صبح را از درونِ شب بیرون آورد؟
او که می‌تواند زمینِ خشکیده‌یِ دل را به یک فرمان،
بارور کند؟

ولیّ،
همین خدای مهربان است؛
نه فقط از آن رو که خالقِ دوردستِ عالم است،
بلکه از آن رو که نزدیک‌ترین متصرّفِ جان است.
او در باطنِ ما کار می‌کند.
او نور را می‌رویاند.
او ظلمت را می‌شکند.
او از دلِ خستگی، اشتیاق می‌آورد.
او از دلِ قساوت، اشک.
او از دلِ یأس، امید.
او از دلِ انقباض، گشایش.

پس اگر ولیّ اوست،
فاطر هم اوست؛
و اگر فاطر اوست،
نورِ بازگشتی هم از اوست؛
و اگر نور از اوست،
هر عیدِ حقیقی،
عیدِ ولایتِ او بر قلبِ ماست.

—

فاطِرِهِم علی معرفةِ ربوبیّته

و چه خوش نشسته است این کلام:

«الْحَمْدُ لِلهِ الْمُلْهِمِ عِبَادَهُ حَمْدَهُ وَ فَاطِرِهِمْ عَلَي مَعْرِفَةِ رُبُوبِيَّتِه»

ستایش خدایی را که ستایشِ خویش را به بندگان الهام فرمود،
و شناساییِ ربوبیّتِ خود را سرشتِ ایشان ساخت.

چه تعبیرِ عجیبی:
او بندگان را «بر معرفتِ ربوبیّتِ خود مفطور» کرده است.
یعنی در ژرفایِ جانِ انسان،
نقطه‌ای نهاده شده که با ربّ بیگانه نیست.
معرفتِ ربوبیّت،
امری تحمیلی و عاریتی نیست؛
ریشه‌ای در فطرت دارد.
و به همین سبب است که وقتی نور برمی‌گردد،
دل احساسِ بیگانگی نمی‌کند؛
بلکه حس می‌کند به خانه برگشته است.

این‌گونه است که فطرت،
فقط استعدادِ خام برای دین‌داری نیست؛
بلکه «نقشِ نخستینِ معرفتِ ربوبی» در جان است.
و وقتی انسان از حسد، از ظلمتِ اعتراض، از کدورتِ قضا،
به رضا و تذکر و تسلیم بازمی‌گردد،
در واقع،
چیزی تازه در او ساخته نمی‌شود؛
بلکه همان سرشتِ نخستین،
دوباره از زیرِ غبار ظاهر می‌گردد.

—

کلامِ خدا؛ رویشِ ناگهانیِ نور در ملکوتِ قلب

گاهی کلامِ خدا در دلِ اهلِ نور،
ناگهانی می‌روید.
یهویی.
بی‌مقدمه‌یِ ظاهری.
مثل قارچی که در یک شبِ نمناک،
بی‌آنکه کسی روییدنش را دیده باشد،
سر از خاک بیرون می‌آورد.

اما این رویشِ ناگهانی،
بی‌ریشه نیست.
خاکِ دل از پیش آماده شده است.
بارانی در کار بوده است.
تقدیری گذشته است.
رنجی شخم زده است.
دعایی نم داده است.
اشکی زمین را نرم کرده است.
و آن‌گاه،
یک آیه،
یک ذکر،
یک اشاره،
یک سلام،
در ملکوتِ قلب می‌روید.

اینجاست که می‌شود از «نبت» و «انبات» سخن گفت.
از رویش.
از جوانه.
از درخت.

اگر ظلمت، گاه در دل ریشه می‌دواند،
نور هم ریشه می‌دواند.
اگر حسد می‌تواند مثل علفِ هرز بالا بیاید،
رضا هم می‌تواند مثل درختِ طیبه قد بکشد.
اگر کدورت می‌تواند شبانه در جان تکثیر شود،
ذکرِ خدا نیز می‌تواند شبانه در دل بروید.

«نبت – انبات شجر»
چه بسا در ساحتِ دل یعنی:
خدا درختِ معنا را در قلب می‌رویاند.
نهالِ تسلیم را.
شاخه‌هایِ رضا را.
برگ‌هایِ آرامش را.
و میوه‌هایِ عملِ صالح را.

و اگر بخواهیم با زبانِ اشارت بگوییم:
«نوّر الشجر!»
یعنی درخت را روشن کرد.
گویی درختِ جان،
فقط سبز نمی‌شود،
بلکه نورانی می‌شود.
نه فقط حیات می‌گیرد،
بلکه جهت می‌گیرد.
نه فقط می‌روید،
بلکه می‌درخشد.

درختِ نورانیِ دل،
وقتی می‌روید که بنده از حسد دست بکشد،
از معارضه با تقدیر کنار رود،
و راضی شود که خدا،
خیر را آنگونه که خود می‌داند جاری کند.
آن‌گاه،
در همان جایی که پیش‌تر آتشِ مقایسه می‌سوخت،
سایه‌یِ شجره‌یِ نور پدید می‌آید.

—

عید فطر؛ جشنِ خاموش شدنِ حسد

شاید یکی از عمیق‌ترین معناهایِ عید فطر این باشد
که انسان،
برای نخستین‌بار یا دوباره،
از حسد دست بردارد.

زیرا حسد،
فقط ناراحتی از نعمتِ دیگری نیست؛
بلکه در عمقِ خود،
اعتراضِ پنهان به تقسیمِ خداست.
نوعی ناسازگاریِ باطنی با ربوبیّت است.
انگار دل می‌گوید:
چرا او؟
چرا من نه؟
چرا این‌گونه تقسیم شد؟
چرا این تقدیر، خلافِ میلِ من رقم خورد؟

و درست همین‌جا،
تاریکی آغاز می‌شود.

اما وقتی بنده،
در پرتوِ ذکر و توبه و فهم،
به جایی می‌رسد که بگوید:
خدایا، من همه چیز را نمی‌دانم،
اما به تو سوءظن ندارم…
خدایا، اگر برایِ دیگری گشودی، تو حکیمی؛
اگر از من گرفتی، تو مهربانی؛
اگر خلافِ میلِ من تقدیر کردی،
حتماً راهی از نور در آن پنهان است…
آنگاه،
حسد خاموش می‌شود.

و این خاموش شدن،
یک حادثه‌یِ کوچک نیست.
این، همان لحظه‌یِ عید است.
همان لحظه‌یِ فطر است.
همان لحظه‌یِ مبارک است.

یعنی دل،
از بستن دست کشیده
و گشوده شده است.
از تلخی گذشته
و شیرینی یافته است.
از آتش بیرون آمده
و به نور رسیده است.

پس چه جایِ شگفتی اگر به چنین دلی بگوییم:
«عید فطر مبارک.»

—

آن لحظه را باید جشن گرفت

بعضی جشن‌ها را همه می‌بینند،
اما بعضی جشن‌ها در سکوتِ جان برپا می‌شوند.
بی‌صدا،
بی‌هیاهو،
بی‌هیچ شاهدِ بیرونی.

آن لحظه که انسانی،
در دلِ خودش،
به تقدیرِ خدا راضی می‌شود،
فرشتگان لابد چیزی را می‌بینند که ما نمی‌بینیم.
آن‌گاه که یک بنده،
از مقایسه دست می‌کشد،
از حسد توبه می‌کند،
از اعتراض برمی‌گردد،
و به جایِ ویران کردنِ درون،
شروع به تولیدِ عملِ صالح می‌کند،
حتماً در ملکوت،
عیدی برپا می‌شود.

شاید عیدِ حقیقی،
همین‌جا باشد:
نه وقتی که سفره‌ها گسترده می‌شوند،
بلکه وقتی که تاریکی جمع می‌شود.
نه فقط وقتی که مردم به هم تبریک می‌گویند،
بلکه وقتی که خدا،
بازگشتِ بنده را در دلِ او تثبیت می‌کند.
نه فقط وقتی که لب‌ها می‌خندند،
بلکه وقتی که قلب،
بعد از مدت‌ها،
طعمِ رضا را می‌چشد.

—

و شاید این همه، سرّی از بداء هم داشته باشد

چه بسا در باطنِ این واقعه،
نَفَسی از بداء هم جاری باشد.
آن‌جا که دل،
در آستانه‌یِ تیرگیِ بیشتر بوده،
اما ناگهان نور برمی‌گردد.
آن‌جا که بنده،
می‌توانسته در حسد و کدورت بماند،
اما ناگهان اشکی، ذکری، تذکری،
مسیر را عوض می‌کند.
آیا این هم جلوه‌ای از رحمتِ گشاینده‌یِ خدا نیست؟
آیا این هم نوعی بازنویسیِ باطنی در ساحتِ جان نیست؟
آیا این هم همان مهربانیِ الهی نیست که
نمی‌گذارد تاریکی، آخرین حرف را بزند؟

پس عید فطر،
در یک لایه‌یِ عمیق‌تر،
شاید جشنِ همین بداءِ نورانی در قلب باشد؛
جشنِ آنکه هنوز امکانِ برگشت هست؛
هنوز امکانِ گشایش هست؛
هنوز خدا می‌تواند در یک آن،
با یک لطف،
سرنوشتِ شبِ دل را دگرگون کند.