The Divine Will:
From the Soul’s Seduction to the Manifestation of Divine Volition in the Saints
“What did Allah intend by this parable?”
The question of divine will is among the most subtle and luminous themes in Islamic thought. It is not merely a theological issue, nor only a philosophical abstraction; it is also a living spiritual reality, one that touches the inner drama of the human soul, the mystery of guidance, and the unfolding of God’s decree in creation. To speak of **irādah**—will—is to stand between two movements: the restless inclinations of the self and the serene, decisive command of God.
In the Qur’anic and spiritual vocabulary, one may begin with the root associated with **rawada / murāwadah**, a word that carries the sense of gradual solicitation, gentle pursuit, repeated persuasion, and inward movement toward an object of desire. This is not the language of sudden violence; it is the language of subtle pressure, of circling the heart until the heart yields. In this sense, *murāwadah* reveals an important truth: not every movement of will is pure, and not every inward inclination is from God.
The Qur’anic narrative of Prophet Yusuf provides one of the clearest manifestations of this meaning. The famous verse, **“And she certainly sought to seduce him”** (*wa-rāwadat-hu allatī huwa fī baytihā ‘an nafsih*), presents *murāwadah* as the soul’s attempt to draw another into surrender—not through open compulsion, but through persistent emotional and sensual enticement. According to narrations attributed to Imam al-Sadiq عليه السلام, this expression points to a deliberate attempt to turn Yusuf away from the station of purity by means of subtle allurement. Here, *murāwadah* is the movement of lower desire, the persuasive wind of the ego.
Yet the beauty of the Qur’anic scene lies precisely in Yusuf’s response: **“Ma‘ādh Allāh” — “I seek refuge in Allah.”** This is not merely a refusal; it is a reorientation of will. The seducing movement of the nafs is interrupted by a higher orientation, by a heart that does not negotiate with temptation but returns immediately to God. Between *murāwadah* and *ma‘ādh Allāh* lies the whole battlefield of the human being: the tension between the soul’s persuasive pull and the protective radiance of divine remembrance.
From here, the discussion deepens. Human beings imagine that they are the sole authors of their choices, yet lived experience repeatedly shows the fragility of human resolve. One plans, intends, and decides—and then circumstances break apart the structure of that intention. In a profound saying attributed to أمير المؤمنين Imam ‘Ali عليه السلام, knowledge of God is linked to exactly this point: the collapse of determinations and the undoing of resolutions. The servant comes to know that above his own willing there is another Will, greater, subtler, and sovereign. The breaking of one’s plans is not always deprivation; sometimes it is disclosure. It reveals that the true **Mudabbir**—the real disposer of affairs—is God.
In Shi‘i theological tradition, this reality is further illuminated in the teaching attributed to Imam al-Rida عليه السلام regarding the stages of divine action: **mashī’ah** (divine volition), **irādah** (determinate willing), **taqdīr** (measure and delimitation), and **qaḍā’** (final decree and execution). These are not merely technical categories; they describe the descent of divine command into the order of existence. *Mashī’ah* is the origination of the act in divine volition; *irādah* is its fixing and determination; *taqdīr* gives it proportion, measure, boundary, and form; and *qaḍā’* brings it into decisive completion. Human willing, by contrast, is mediated through inward reflection, hesitation, desire, and action. God’s will is not preceded by uncertainty, nor does it arise from need. When He wills a thing, the Qur’an teaches, He only says to it: **“Be,” and it is** (*kun fa-yakūn*).
And yet the mystery does not end there. Divine will is not only transcendent; it is also manifested. In the language of wilayah, the saints and chosen friends of God are not independent actors beside Him, but loci of His command and mirrors of His volition. Reports attributed to Imam ‘Ali عليه السلام describe the awliyā’ as signs and bearers of divine authority: the hand of God, the truthful tongue of God, the gate through which mercy is approached. Such expressions do not erase the distinction between Creator and creature; rather, they indicate that the divine command appears in the world through purified vessels.
This meaning reaches an extraordinary intensity in the supplicatory language transmitted from Imam al-Husayn عليه السلام, where it is said that God has made the hearts of His saints the dwelling place of His **mashī’ah** and **irādah**, and their intellects the stations of His commands and prohibitions. This is a remarkable spiritual anthropology. The heart of the saint is not merely a site of emotion or devotion; it is the lodging of divine volition. The intellect of the saint is not mere reasoning; it is the illuminated plane upon which divine command becomes articulate in the world. Through them, divine will is not diminished into humanity; rather, humanity is raised into obedience so complete that it becomes transparent to the command of God.
Thus, the path from the soul’s *murāwadah* to the manifestation of divine will in the saints is the path from inward confusion to luminous surrender. At one end stands the ego, circling desire, persuading, embellishing, and tempting. At the other end stands the purified heart, no longer a chamber of self-persuasion but a sanctuary of divine intention. Between these two poles unfolds the drama of religion, ethics, and sanctity.
In this light, the Qur’anic phrase, **“What did Allah intend by this parable?”** acquires a deeper resonance. It is not merely the question of the skeptic confronted by symbolic speech; it is also the question of every seeker before the signs of existence. What has God intended in this event, this test, this attraction, this rupture, this delay, this unveiling? The believer learns, slowly, that divine intention is not always grasped at the surface of things. Often it is read through broken plans, resisted temptations, delayed fulfillments, and hearts gradually purified of themselves.
To ask about the will of God, then, is not simply to ask about doctrine. It is to ask how the human heart moves, how temptation works, how refuge is found, how divine decree descends, and how sanctified souls become witnesses to a will stronger than their own. It is to discern the difference between the whisper that seduces and the breath that guides.
The lower self says: come toward desire.
Prophet Yusuf says: **Ma‘ādh Allāh**.
The servant makes a plan; God dissolves it.
Then the servant begins to know.
The saints empty themselves of themselves; then divine volition shines through them.
This is the journey of will in its two horizons: the restless persuasion of the soul and the luminous manifestation of God’s command. One is circling the self; the other is arrival in God. One imprisons the heart in appetite; the other opens it to decree, surrender, and light.
And perhaps this is the deepest answer to the question:
**What did Allah intend by this parable?**
He intended to teach the heart how to distinguish between the winds that come from the ego and the breath that comes from Him.
«رود» در معنای ممدوح، یکی از هزار واژه مترادف «نور الولایة»،
و در معنای مذموم، یکی از هزار واژۀ مترادف «حسد» است.
در فرهنگ لغات عربی مینویسند:
«رَادَتِ الريح: تحركت حركة خفيفة»
«ریح رائدة: بادی که وزش نرم و ملایم داشته باشد.»
«رادَتِ الماشيةُ»
«الْمِرْوَدُ: آلةٌ مَعْرُوفَةٌ؛ محور چرخ، آهن حلقه لگام كه در آن مىگردد، ميخ، ميل سرمهدان.»
فهم معانی این واژهها، تا وقتی مفهوم فرایند نور الولایة، یعنی درک قبض و بسط نور با قلب سلیم، درک نشود، ممکن نیست و این قطعه از پازل علمی آل محمد ع، گمشدهای است که تا گفته نشود و درک نگردد، بیان معانی واژهها اصلا امکانپذیر نخواهد بود.
««الرَّائِد: جاسوس»
مفهوم یک حرکت خفیف و ملایم!
«الرَّائِد: فرستاده يا نمايندۀ مردم كه براى بدست آوردن جا و مكان براى قوم رهسپار مىشود، جاسوس، دستۀ سنگ آسياب.
«رَائِدُ الْعَينِ»: خاشاك كه به درون چشم افتد و جابجا شود.
«رَائِدُ الفَضَاءِ»: خلبانى كه براى مسافرت به فضاى خارج از زمين آزموده شده باشد.
ارادۀ نورانی خدای مهربان! ارادة الله! ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً!
گاهی یک نسیمِ نرم، آرام در دل انسان میوزد؛ چیزی میجنبد، راهی باز میشود، نوری بیآنکه کسی بفهمد، بر قلبی میتابد. نه صاعقهای در کار است، نه ضربهای آشکار. اما دل، دیگر دل سابق نیست. این همان «ارادة الله» است؛ آن ارادۀ نورانی و نرمِ خدای مهربان که چون «ریح رائده» وزیدن میگیرد. بیهیاهو، بیزور، اما مؤثر و نافذ.
در این مقاله، میخواهیم به سراغ واژۀ قرآنی «رود» برویم.
واژهای که به ظاهر ساده است، اما از رازهای عمیق ولایت، نور، و هدایت پرده برمیدارد.
این واژه، یکی از هزار واژۀ مترادف «نور الولایة» است؛
و اگر نور را نفهمیده باشیم، نه معنای «راد» را میفهمیم، نه «ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً» را.
این مقاله، نشان میدهد: چگونه ارادۀ نرم و الهی از طریق صاحبان نور، همان معلمان ربانی، بر دلها میوزد و آنها را به سمت خود فرا میخواند؛ و چگونه قلبهایی که تسلیم این نسیم الهی نمیشوند، از فهم «مثل»های قرآن نیز محروم میمانند.
پس بیایید با هم، به فهم لغوی «رود»، تحلیل آیاتی که دربردارندۀ این معنا هستند، و نقش این ارادۀ نورانی در فرایند هدایت قلب بپردازیم.
تحلیل لغوی واژۀ «رود» و کاربردهای آن در فرهنگ لغت عربی
واژۀ «رود» در اصل به معنای حرکتی نرم و سبک، با تأثیر آرام و تدریجی است.
این معنا را در ریشههای زیر میبینیم:
«رَادَتِ الريح»: یعنی باد، به آرامی حرکت کرد.
«ريح رائدة»: بادی که وزش ملایم و نرم دارد؛ نه طوفانی و خشن.
«رادَتِ الماشيةُ»: یعنی دام به دنبال چراگاه به حرکت درآمد، گویی در طلب رزق است.
«الْمِرْوَد»: میله یا محور چرخ؛ چیزی که میچرخد و میگردد و باعث حرکت درونی میشود.
«الرَّائِد»: کسی که پیشاپیش قوم میرود تا برای آنان راه و مکان بیابد؛ نماینده، جستجوگر.
همۀ این معانی، حول محور یک معنا میگردند:
حرکتی نرم، پیشبرنده، عمیق و درونی.
نه از جنس اجبار، بلکه از جنس الهام و اقتدار نرم نورانی.
مثال “دومینو” برای درک مفهوم واژه عربی “اراده” بسیار جالب است.
جلوه دومینو:
یک کبریت روشن، یک خط کبریت را مشتعل می کند.
مفهوم “آغازگر”.
باد، کشتی بیحرکت را حرکت میدهد. «سجد»
به نظر میرسد که این اراده و انگیزه حرکت، توسط باد به کشتی تزریق شده است.
کشتی در برابر باد تعظیم و سجده می کند!
و در ازای آن، باد، انگیزه و اراده بسیار شدید و قوی به کشتی میدهد.
مثالهای دنیای خارج – احساس دنیای درونی
… و آیاتی از قرآن کریم
«ارادة الله» + «مشیّة الله!»
دومینوی اراده، و بادِ محرّک نور
مثال دومینو یکی از درخشانترین تصویرهایی است که برای فهم واژۀ «اراده» میتوان به کار برد:
همانطور که در یک زنجیره دومینویی، تنها با حرکت دادن قطعهای کوچک در آغاز، موجی از حرکت و تحول در کل سیستم ایجاد میشود، اراده خداوند نیز چنین است:
آغازی کوچک، اما آتشافروز و شدید، برای به حرکت درآوردن قلبهای خفته و کشتیهای بیسکّان!
بادی ملایم میوزد…
اما همین نسیم رائد، به کشتی بیحرکت، انگیزۀ حرکت میبخشد.
در زبان قرآن، این حالت با واژۀ نورانی سَجَدَ توصیف میشود:
“وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ…”
کشتی، در برابر نسیم ارادۀ الهی، سجده میکند؛
و خدا، در پاسخ، «انگیزه» و «حرکت» را در جان او میدمد.
این همان «راد» است:
حرکت دادن قلبی که ایستاده؛
راهانداختن کشتیای که راکد مانده؛
و آغاز کردن زنجیرهای از نور در دل انسانی که منتظر یک اشاره است.👉
وَ راوَدَتْهُ…
در سوره یوسف، واژۀ راودت به زیبایی به کار رفته تا نشان دهد چگونه یک عامل درونی بنام حسد در قلب زلیخا، در پی به حرکت درآوردن یک اراده درونی برای رسیدن به تمناست:
“وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ…”
در این آیه، تلاش برای جذب اراده، دقیقاً همان مفهوم مذموم «راد» است.
اما اگر محرّک از نوع ممدوح نورانی باشد، قلب به حرکت الهی درمیآید و در مسیر نور الولایة به حرکت میافتد.
«الرادة: السهلة من الرياح لانّها ترود لا تهبّ بشدّة»
«ريح ريدة: ليّنة الهبوب»
«الرَّوْدُ: التّردّد في طلب الشيء برفق، رفت و آمد با مدارا در طلب چيزى»
[رود – رفق]:
چوپان دانا و رفیق، میذاره ستوران در چراگاه بچرند، اما آرام آرام اونا رو به سمت و سویی که مدّ نظرش هست سوق میده و اینو خیلی با حوصله انجام میده و بقول معروف به دل اونا راه میاد و یواش یواش مکان اونا رو به جایی که قراره ببره، عوض میکنه.
در واژه رود و رفق، مفهوم زیبای داشتن حالت مدارا و تند و تیزی نکردن، وجود داره، یعنی چوپان حیوانات را چهارنعل به سمت جایی که میخواد ببره، نمیتازونه و رفق ویژگی کار اوست.
در فیلم زیبای تایم لپس چریدن حیوانات در چراگاه از صبح تا غروب رو که در عرض چند ثانیه میبینی متوجه میشی که چقدر جای حیوانات عوض شده وگرنه وقتی با چوپان کنار حیوانات راه بری حوصلهات سر میره و ول میکنی میری پی کارت.
+ «هدی – هدی العروس الی بعلها»
این عبارت «رادَتِ الماشيةُ» همون نقش هدایتکنندگی چوپان است.
+ «ثواب الهدایة»
انگاری ارادۀ خدای مهربان، هدایت بندگان، با سبب فرایند نور الولایة است.
+ «سوق»
+ «شوق»
+ هزار واژه مترادف نور الولایة که از همۀ این واژهها مفهوم «به آرامی» استنباط میشود.
«رود : الطلب مع الإختيار و الانتخاب»
وقتی میگوییم ارادۀ خدا تعلق گرفته که بنده در دنیا مجددا با نور ولایت آشنا بشه، میبینیم که این اراده، مثلا برای یک نفر میشه 70 سال عمر او در این دنیا که با فرایند نور الولایة به آرامی و با تقدیراتی که در این دوران مهلت برای او تقدیر و تنظیم میشه، حسدشو درناژ کنه و به اخلاق شریفه و آداب رفیعه دست پیدا نماید و این یک فرایند زمانبر است و خدای مهربان خیلی رفق و مدارا و حوصله میکند!
واژۀ «رُوَيْداً» در آیۀ «فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً،
پس كافران را مهلت ده، و كمى آنان را به حال خود واگذار.»
نیز از ریشۀ «رود» است و همین معنای «به آرامی» را دارد.
کتاب لغت مجمع البحرین:
«رُوَيْداً تصغير رود، و أصل الحرف من رَادَتِ الريح تَرُودُ رَوَدَاناً: تحركت حركة خفيفة،
و المعنى لا تعجل في طلب إهلاكهم بل تصبر عليهم قليلا
فإن الله يجزيهم لا محالة إما بالقتل أو الذل في الدنيا و العذاب في الآخرة.»
در این ویدئوی کوتاه، علیرضا در نقش یک چوپان ساده و صمیمی وارد روستا شده.
این چوپان، آنقدر برای بز دلنشین شده بود
که وقتی لحظه انتخاب رسید،
دل بز بیهیچ تردیدی، راه دل چوپان را رفت…
#دلنوشته
در دل روستا، چوپانی آرام، دلسپرده گله است…
و بزکی کوچک، بر سر دو راهیای بزرگ ایستاده؛
دلش دودل است… یکسو تمنّاست، یکسو نگاه چوپان!
سکوتی کوتاه، نگاهی عمیق…
و ناگهان، دل میجهد!
قدمها راهی میشوند… به سوی آنکه صدایش را بیکلام شنیده بود!
این فقط یک بز نبود…
این تصویر دل ماست،
وقتی در پیچ زندگیها،
میخواهیم بدانیم به سمت کدام آغوش برویم؟
راز ماجرا همین است:
وقتی دل، چوپان را از تمام تمنّاهایش بیشتر دوست بدارد…
راه را خودش انتخاب میکند.
✨ بگذار قلبت چوپانش را بشناسد…
نور، بیصدا صدایت میزند.
[رود – رعی]:
«چَرا»: « Cattle grazing»
+ «رعی – رَعَتِ الماشية، أَرْعَى الماشيةَ: ستور را چرانيد.»
«رادَتِ الماشيةُ: ستوران چريدند.»
«اسْتَرَادَتِ الدابَّةُ: ستور چريد.»
«رادَتِ الابِلُ: شتران در چراگاه رفت و آمد كردند.»
«رادَتِ الريحُ: باد به گونهاى مُلايم، وزيد.»
مفهوم «به گونهاى مُلايم» از واژۀ رود استنباط میشود.
چرانیدن گوسفندان یک لِم خاصی داره!
چوپان ضمن اینکه گوسفندان را به چرا می برد، کم کم اونا رو به همون سمتی که مد نظرشه سوق میده و خیلی با رفق و مدارا و آرامش و ملایمت خاصی، مثل بادی و نسیمی ملایم «رِيحٌ رَائِدَةٌ» میوزه و اونا رو به همان سمت و سو، سوق میده و این میشه واژه رود:
«سَاروا سيراً رُوَيْداً و سَارُوا رُوَيدا: آهسته راه رفتند.»
نور ولایت یه همچین فرایندی است که با حوصله و رفق و مدارا کم کم مطالب علمی رو به خوردت میده و با آیات و تقدیراتی که پیش میاد کم کم مسیر رو به رشد و تکامل رو طی میکنی و اینقدر این مسیر آهسته و تدریجی است که اصلا متوجه شیب ملایم رو به بالای اونو حس نمیکنی، اما وقتی اول کار رو با آخرش کنار هم بذاری و مقایسه کنی یهو تعجب میکنی که: چی بودیمو چی شدیم!
همش حاصل رفق صاحبان نور با ماست. الحمد لله رب العالمین.
فیلم تایم لپس چرانیدن گوسفندان در چراگاه بسیار زیبا و دیدنی است.
[رود + برّ]:
گسترش تدریجی اندیشه آل محمد ع با عمل به نور ولایت، از یکی به دیگری،
میشه برّ و نیکوکاری! میشه مفهوم واژۀ رود!
[رود – قبض و بسط]:
«الْإِرَادَةُ مِنَ اللَّهِ: فَإِرَادَتُهُ إِحْدَاثُهُ، لَا غَيْرُ ذَلِكَ»
انگاری خدا با قبض و بسط قلب، اراده خودشو به اهل یقین میفهمونه که من اینجوری دوست دارم!
حالا خود دانی! اختیار با توست! انگاری مَلَک موکلش، بهش اراده و انگیزه انجام عمل صالح رو میده. در مثال دومینو: اون ضربه ملایم اول دومینو! میشه رود!
+ «هزّ – اهتزاز پرچم»
+ مفهوم «جستجو»: «الرَّائِدُ: لطالب الكلإ (جوينده گياه و علوفه)
+ «فیء»
«رائد – نذر»:
+ «نذر الجیش فلانا»
رائد نام زیبای معالم ربانی صاحبان نور و آیات محکم موید اندیشه آنهاست.
«مصلحت – اراده»:
مصلحت در آن چیزی است که اراده خداوند به آن تعلق بگیرد.
انگاری با قلبت اون نسیم ملایمی که جهت حرکت صحیح به سمت نور علم آل محمد ع رو نشون میده رو با قلبت میفهمی، کانه از اراده خدا مطلع میشی، حالا این گوی و این میدان! ببینم مردش هستی وارد کربلا بشی! اگه خداوند از اراده خودش مطلعت نمیکرد، فردای قیامت، اگه میخواستن عذابت کنن، میتونستی مدعی بشی که منو روشن نکردین! اما خدای مهربان با نور معالم ربانی در دل شرایط با همه اتمام حجت مینماید و بدون اینکه در ارادۀ آنها خدشهای وارد نماید، آنها را از اراده خود و مسیر درست مطلع می نماید، حالا در بین الامرین قرار گرفتهای! امری که خدا میخواد «اراده و مشیت خدا» و امری که خودت بر مبنای استعمال عیبت یعنی حسد به تاسی از لیدرهای سوء و شیطان دوست داری انجام بدی! نه میتونی بگی نمیدونم خدا چی دوست داره! نه میتونی به این راحتی دل از گناه بکنی! چه خاکی بر سر بریزیم؟! مروّت و جوانمردی اینجاست و روحیه پهلوانی اینجاست که به نفع آل محمد ع (چون میدونی نظرشون درسته)، پا روی نظر خودت بذاری و بجای معصیت، به نور ولایت عامل باشی، که «اللهم انی اسالک ان تعصمنی بولایتک عن معصیتک»
[رضا به تقدیرات الهی]
ارادۀ خدا، مهربانی به بنده است!
برای همینه که میگوییم: بنام خدای مهربانی!
+ «بسم الله الرحمن الرحیم»
اراده خداوند [أَرَادَ] از خلقت ما چه بوده است؟
و ما در مقابل، چند دسته شدهایم و چه ارادهای کردهایم و نتیجه چه شده است؟
خداوند برای اینکه ما را مشمول رحمت و مهربانی خویش قرار دهد، خلق نموده است:
«وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ»
نه برای اینکه ما را عذاب نماید.
پس چه اتفاقی رخ میدهد که اکثرا به عذاب الهی دچار میشوند و فقط عدۀ کمی مشمول نور رحمت الهی میشوند. جریان چیست و چه اتفاقی افتاده و آنها و اینها چکار کردهاند؟
گویا اکثرا از تواناییهای خود که خداوند به آنها عنایت فرموده، سوء استفاده کردهاند و خداوند بر خلاف خواست و اراده اولیه خویش از خلقت آنها که رحمت بوده، بر آنها غضب مینماید.
پس باید در وجود ما توانایی در هر دو جهت وجود داشته باشد و اختیار بر انتخاب هر کدام داشته باشیم و راهنمایی لازم پس از خلقت با وجود ابزارهایی مانند عقل، و ابزاری بنام معلم نورانی برای فهمیدن نیز مورد نیاز است.
از درون و بیرون ما، همه ابزارهای تربیت و هدایت، ما را به رحمت الهی دعوت میکنند،
و در مقابل هوای نفس، ما را به سمت غضب، یعنی ارتکاب معصیت سوق میدهد.
در هر حادثه و تقدیر، چه داستانی بین عقل و هوی پیش میآید و کدامیک بر دیگری غالب میشود و حاکمِ تصمیمگیرندۀ قلب میشود، که با معصیت خود را آرام کند یا با نور ولایت؟ بحث مهمی است.
اگر بتوانیم به گونهای در این نزاع دائمی عقل و هوی که بر سر تصاحب کرسی حکومت دنیای قلب، مدام با هم در مخاصمهاند، عقل را غالب بر هوای نفس نماییم، بقیه کارها را خود عقل به نحو احسن انجام می دهد (دومینو)، یعنی عقل با تن دادن به نور ولایت، مرتکب معصیت نمیشود و شخص عاقل از غضب الهی دور و مشمول رحمت الهی میشود، ولی متاسفانه اکثرا هوای نفس بر عقل غالب می شود [که باید علل آن مفصل بحث شود] و شخص عمدا یا سهوا، فرقی نمیکند، بالاخره با ارتکاب معصیت، خود را آرام میکند و غضب خداوند را شامل حال خود میکند.
مهمترین علت غلبه هوای نفس بر عقل پرخوری است:
[نعم عون المعاصی الشبع]
و برای پرهیز و ورع از ارتکاب معصیت، باید تن را به گرسنگی آزار داد!
[نعم عون الورع التجوع]
خمر با زایل نمودن عقل، در این کارزار عقل و هوی، موجبات مغلوب شدن عقل و غلبه هوای نفس را در قلب [مرکز فرماندهی تمام اعضاء و جوارح] فراهم آورده و قصه ارتکاب معاصی تکرار میشود.
در هوای نفس ما تواناییهای ارتکاب معصیت وجود دارد که همان عیوب یا سیئات دنیای قلب ما هستند که سردسته و ریشه آن حسد است.
عقل هم در مقابل این عیوب (75عیب و سیئه)، 75 حسنه دارد و مبارزه، عادلانه است!
چرا یکی تلاش میکند که حکومت قلب به عقل برسد
و دیگری خواهان حکومت هوای نفس [حسادت] بر قلبش میباشد؟
چه عاملی زمینه کار را برای عقل مهیا می کند؟
اگر خداوند به بندهای توفیق دهد، او را کمک میکند که عقلش را حاکم قرار دهد.
[ان کنت موفقا کنت عاملا]
چه عاملی باعث میشود که یکی مشمول توفیق میشود و دیگری نمیشود؟
[من حسنت نیته امده التوفیق]
+ «صدق و کذب»
از حسن نیت افراد در ارتکاب گناه و ترک آن در صورت فراهم شدن شرایط،
فقط خدا عالم است و آل محمد ع.
کسانی که ظاهرا ادعای ایمان میکنند، اما قلبا ایمان ندارند، خداوند شرایط امتحان آنها را فراهم مینماید تا نیت خبیث خود را رو نمایند و کذب آنها در حسن نیت معلوم شود. «کربلا»
وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ:
هُمْ شِيعَتُنَا وَ لِرَحْمَتِهِ خَلَقَهُمْ
[خلقت برای رحمت]
أَيُّهَا النَّاسُ:
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ خَلْقَهُ
أَرَادَ أَنْ يَكُونُوا عَلَى آدَابٍ رَفِيعَةٍ وَ أَخْلَاقٍ شَرِيفَةٍ،
إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ
خواست و اراده (مستمر) خدا = مقالۀ «مشیة الله»
«علت خلقت»
إِرَادَةُ اَللَّه – إِرَادَةُ اَلْخَلْق
امام رضا علیه السلام:
عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى قَالَ:
قُلْتُ لِأَبِي اَلْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ
أَخْبِرْنِي عَنِ اَلْإِرَادَةِ مِنَ اَللَّهِ تَعَالَى وَ مِنَ اَلْخَلْقِ
فَقَالَ
اَلْإِرَادَةُ مِنَ اَلْمَخْلُوقِ اَلضَّمِيرُ وَ مَا يَبْدُو لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ اَلْفِعْلِ
وَ أَمَّا مِنَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِرَادَتُهُ إِحْدَاثُهُ لاَ غَيْرُ ذَلِكَ
لِأَنَّهُ لاَ يُرَوِّي وَ لاَ يَهُمُّ وَ لاَ يَتَفَكَّرُ
وَ هَذِهِ اَلصِّفَاتُ مَنْفِيَّةٌ عَنْهُ وَ هِيَ مِنْ صِفَاتِ اَلْخَلْقِ
فَإِرَادَةُ اَللَّهِ تَعَالَى هِيَ اَلْفِعْلُ لاَ غَيْرُ ذَلِكَ
يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ بِلاَ لَفْظٍ وَ لاَ نُطْقٍ بِلِسَانٍ وَ لاَ هِمَّةٍ وَ لاَ تَفَكُّرٍ وَ لاَ كَيْفٍ كَذَلِكَ كَمَا أَنَّهُ بِلاَ كَيْفٍ.
+ «کلام الله فعل منه» + «افعاله تفهیم»
از صفوان بن يحيى مروى است كه گفت
به حضرت ابى الحسن (عليه السّلام) عرض كردم كه
فرق ميان ارادۀ خالق و ارادۀ مخلوق چيست؟
فرمود:
ارادۀ مخلوق عزم و قصد است بر فعل كه بعد از اين ظاهر سازد
و آن فعلى است كه بعد ظاهر خواهد شد،
اما اراده خداوند احداث و ايجاد است نه غير آن،
چه حقتعالى نمينگرد در فعل، و عزم نميكند و فكر و انديشه نميكند و اين صفات از او منتفى است و اينها از صفات مخلوق است،
پس ارادۀ حقتعالى عين فعل است، نه غير آن،
چون بگويد ايجاد مىشود، بدون لفظى و بدون سخن راندن به زبانى و بدون عزمى و بدون تفكرى و بدون كيفيت و چگونگى،
چه حقتعالى بدون كيفيت است.
امام رضا علیه السلام:
« إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَيْنِ وَ مَشِيَّتَيْنِ
إِرَادَةَ حَتْمٍ وَ إِرَادَةَ عَزْمٍ
يَنْهَى وَ هُوَ يَشَاءُ
وَ يَأْمُرُ وَ هُوَ لَا يَشَاءُ
أَ وَ مَا رَأَيْتَ أَنَّهُ نَهَى آدَمَ وَ زَوْجَتَهُ عَنْ أَنْ يَأْكُلَا مِنَ الشَّجَرَةِ وَ هُوَ شَاءَ ذَلِكَ
وَ لَوْ لَمْ يَشَأْ لَمْ يَأْكُلَا وَ لَوْ أَكَلَا لَغَلَبَتْ مَشِيَّتُهُمَا مَشِيَّةَ اللَّهِ
وَ أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِ ابْنِهِ إِسْمَاعِيلَ وَ شَاءَ أَنْ لَا يَذْبَحَهُ
وَ لَوْ لَمْ يَشَأْ أَنْ لَا يَذْبَحَهُ لَغَلَبَتْ مَشِيَّةُ إِبْرَاهِيمَ مَشِيَّةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ »
به راستى كه خداوند دو اراده و دو مشيّت دارد:
يكى ارادۀ حتمى و ديگرى ارادۀ عزمى
نهى مىكند، درحالىكه مىخواهد به عمل آيد
و به چيزى امر مىفرمايد، درحالىكه نمىخواهد به عمل آيد.
آيا نمىبينى كه او آدم و همسرش را از آن درخت معهود بازداشت كه بخورند
و خدا آن را خواسته بود و اگر نمىخواست نمىخوردند و اگر مىخوردند مشيّت و خواست آنها بر خواست و مشيّت خدا غلبه پيدا مىكرد
و به ابراهيم دستور داد كه سر فرزندش اسماعيل عليهما السّلام را ببرد
و نمىخواست كه او را ذبح كند و اگر مىخواست كه او را ذبح كند،
خواست ابراهيم عليه السّلام بر خواست خدا غالب مىشد.
فَأَرَدْتُ – فَأَرَدْنا – فَأَرادَ
«خواستم – خواستیم – خواست»
خواست خضر ع، خواست آل محمد ع و همان خواست خداست!
[در قصه خضر ع و موسی ع]:
سه جور اراده و خواست اومده:
«فَأَرَدْتُ ، فَأَرَدْنا ، فَأَرادَ»:
فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها
فَأَرَدْنا
فَأَرادَ رَبُّكَ
[سورة الكهف (۱۸): الآيات ۷۶ الى ۸۲]
قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (۷۶)
[موسى] گفت:
«اگر از اين پس چيزى از تو پرسيدم، ديگر با من همراهى مكن
[و] از جانب من قطعاً معذور خواهى بود.»
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (۷۷)
پس رفتند تا به اهل قريهاى رسيدند. از مردم آنجا خوراكى خواستند، و[لى آنها] از مهمان نمودن آن دو خوددارى كردند. پس در آنجا ديوارى يافتند كه مىخواست فرو ريزد، و [بنده ما] آن را استوار كرد. [موسى] گفت: «اگر مىخواستى [مىتوانستى] براى آن مزدى بگيرى.»
قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَ بَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (۷۸)
گفت: «اين [بار، ديگر وقت] جدايى ميان من و توست.
به زودى تو را از تأويل آنچه كه نتوانستى بر آن صبر كنى آگاه خواهم ساخت»:
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ
فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها
وَ كانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (۷۹)
اما كشتى، از آنِ بينوايانى بود كه در دريا كار مىكردند، خواستم آن را معيوب كنم، [چرا كه] پيشاپيش آنان پادشاهى بود كه هر كشتى [درستى] را به زور مىگرفت.
وَ أَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَ كُفْراً (۸۰)
و اما نوجوان، پدر و مادرش [هر دو] مؤمن بودند، پس ترسيديم [مبادا] آن دو را به طغيان و كفر بكَشد.
فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً (۸۱)
پس خواستيم كه پروردگارشان آن دو را به پاكتر و مهربانتر از او عوض دهد.
وَ أَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَ كانَ أَبُوهُما صالِحاً
فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَ يَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ
وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي
ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (۸۲)
و اما ديوار، از آنِ دو پسر [بچه] يتيم در آن شهر بود، و زيرِ آن، گنجى متعلق به آن دو بود، و پدرشان [مردى] نيكوكار بود،
پس پروردگار تو خواست آن دو [يتيم] به حدّ رشد برسند و گنجينه خود را -كه رحمتى از جانب پروردگارت بود- بيرون آورند.
و اين [كارها] را من خودسرانه انجام ندادم.
اين بود تأويل آنچه كه نتوانستى بر آن شكيبايى ورزى.
يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ – تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ
[سورة الروم (30): الآيات 36 الى 40] :
وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ (36)
و چون مردم را رحمتى بچشانيم، بدان شاد مى گردند؛ و چون به [سزاى] آنچه دستاورد گذشته آنان است، صدمه اى به ايشان برسد، بناگاه نوميد مى شوند.
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (37)
آيا ندانستهاند كه [اين] خداست كه روزى را براى هر كس كه بخواهد فراخ يا تنگ مىگرداند؟ قطعاً در اين [امر] براى مردمى كه ايمان مىآورند عبرتهاست.
فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (38)
پس حقّ خويشاوند و تنگدست و در راهمانده را بده. اين [انفاق] براى كسانى كه خواهان خشنودى خدايند بهتر است، و اينان همان رستگارانند.
وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (39)
و آنچه [به قصد] ربا مىدهيد تا در اموال مردم سود و افزايش بردارد، نزد خدا فزونى نمىگيرد؛ و[لى] آنچه را از زكات -در حالى كه خشنودى خدا را خواستاريد- داديد، پس آنان همان فزونىيافتگانند [و مضاعف مىشود].
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (40)
خدا همان كسى است كه شما را آفريد، سپس به شما روزى بخشيد، آنگاه شما را مىميراند و پس از آن زنده مىگرداند. آيا در ميان شريكان شما كسى هست كه كارى از اين [قبيل] كند؟ منزّه است او، و برتر است از آنچه [با وى] شريك مىگردانند.
[سورة الكهف (18): الآيات 76 الى 82] : « فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها … فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما … فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما …»
قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (76)
[موسى] گفت: «اگر از اين پس چيزى از تو پرسيدم، ديگر با من همراهى مكن [و] از جانب من قطعاً معذور خواهى بود.»
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (77)
پس رفتند تا به اهل قريهاى رسيدند. از مردم آنجا خوراكى خواستند، و[لى آنها] از مهمان نمودن آن دو خوددارى كردند. پس در آنجا ديوارى يافتند كه مىخواست فرو ريزد، و [بنده ما] آن را استوار كرد. [موسى] گفت: «اگر مىخواستى [مىتوانستى] براى آن مزدى بگيرى.»
قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَ بَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (78)
گفت: «اين [بار، ديگر وقت] جدايى ميان من و توست. به زودى تو را از تأويل آنچه كه نتوانستى بر آن صبر كنى آگاه خواهم ساخت»:
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَ كانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (79)
اما كشتى، از آنِ بينوايانى بود كه در دريا كار مىكردند، خواستم آن را معيوب كنم، [چرا كه] پيشاپيش آنان پادشاهى بود كه هر كشتى [درستى] را به زور مىگرفت.
وَ أَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَ كُفْراً (80)
و اما نوجوان، پدر و مادرش [هر دو] مؤمن بودند، پس ترسيديم [مبادا] آن دو را به طغيان و كفر بكَشد.
فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً (81)
پس خواستيم كه پروردگارشان آن دو را به پاكتر و مهربانتر از او عوض دهد.
وَ أَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَ كانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَ يَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (82)
و اما ديوار، از آنِ دو پسر [بچه] يتيم در آن شهر بود، و زيرِ آن، گنجى متعلق به آن دو بود، و پدرشان [مردى] نيكوكار بود، پس پروردگار تو خواست آن دو [يتيم] به حدّ رشد برسند و گنجينه خود را -كه رحمتى از جانب پروردگارت بود- بيرون آورند. و اين [كارها] را من خودسرانه انجام ندادم. اين بود تأويل آنچه كه نتوانستى بر آن شكيبايى ورزى.
[سورة الكهف (18): الآيات 28 الى 29] : « يُرِيدُونَ وَجْهَهُ »
وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (28)
و با كسانى كه پروردگارشان را صبح و شام مىخوانند [و] خشنودى او را مىخواهند، شكيبايى پيشه كن، و دو ديدهات را از آنان برمگير كه زيور زندگى دنيا را بخواهى، و از آن كس كه قلبش را از ياد خود غافل ساختهايم و از هوس خود پيروى كرده و [اساس] كارش بر زيادهروى است، اطاعت مكن.
وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً (29)
و بگو: «حق از پروردگارتان [رسيده] است. پس هر كه بخواهد بگرود و هر كه بخواهد انكار كند، كه ما براى ستمگران آتشى آماده كردهايم كه سراپردههايش آنان را در بر مىگيرد، و اگر فريادرسى جويند، به آبى چون مس گداخته كه چهرهها را بريان مىكند يارى مىشوند. وه! چه بد شرابى و چه زشت جايگاهى است.»
[سورة آلعمران (3): الآيات 176 الى 177] : « يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ »
وَ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (176)
و كسانى كه در كفر مىكوشند، تو را اندوهگين نسازند؛ كه آنان هرگز به خدا هيچ زيانى نمىرسانند. خداوند مىخواهد در آخرت براى آنان بهرهاى قرار ندهد، و براى ايشان عذابى بزرگ است.
إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (177)
در حقيقت، كسانى كه كفر را به [بهاى] ايمان خريدند، هرگز به خداوند هيچ زيانى نخواهند رسانيد، و براى آنان عذابى دردناك است.
[سورة النساء (4): الآيات 26 الى 28] : « يُرِيدُ اللَّهُ … وَ اللَّهُ يُرِيدُ … وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ … يُرِيدُ اللَّهُ … »
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (26)
خدا مىخواهد براى شما توضيح دهد، و راه [و رسمِ] كسانى را كه پيش از شما بودهاند به شما بنماياند، و بر شما ببخشايد، و خدا داناى حكيم است.
وَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (27)
خدا مىخواهد تا بر شما ببخشايد؛ و كسانى كه از خواستهها[ى نفسانى] پيروى مىكنند مىخواهند شما دستخوش انحرافى بزرگ شويد.
يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (28)
خدا مىخواهد تا بارتان را سَبُك گرداند؛ و [مىداند كه] انسان، ناتوان آفريده شده است.
[سورة البقرة (2): آية 185] : « يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ »
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (185)
ماه رمضان [همان ماه] است كه در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، [كتابى ] كه مردم را راهبر، و [متضمّن] دلايل آشكار هدايت، و [ميزان] تشخيص حق از باطل است. پس هر كس از شما اين ماه را درك كند بايد آن را روزه بدارد، و كسى كه بيمار يا در سفر است [بايد به شماره آن،] تعدادى از روزهاى ديگر [را روزه بدارد]. خدا براى شما آسانى مىخواهد و براى شما دشوارى نمىخواهد؛ تا شماره [مقرر] را تكميل كنيد و خدا را به پاس آنكه رهنمونيتان كرده است به بزرگى بستاييد، و باشد كه شكرگزارى كنيد.
[سورة المائدة (5): الآيات 90 الى 91] : « إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ »
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (90)
اى كسانى كه ايمان آوردهايد، شراب و قمار و بتها و تيرهاى قرعه پليدند [و] از عمل شيطانند. پس، از آنها دورى گزينيد، باشد كه رستگار شويد.
إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (91)
همانا شيطان مىخواهد با شراب و قمار، ميانِ شما دشمنى و كينه ايجاد كند، و شما را از ياد خدا و از نماز باز دارد. پس آيا شما دست برمىداريد؟
[The will of God – the will of Satan]
[سورة الأنعام (6): آية 125] : « فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ … وَ مَنْ يُرِدْ … »
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (125)
پس كسى را كه خدا بخواهد هدايت نمايد، دلش را به پذيرش اسلام مىگشايد؛ و هر كه را بخواهد گمراه كند، دلش را سخت تنگ مىگرداند؛ چنانكه گويى به زحمت در آسمان بالا مىرود. اين گونه، خدا پليدى را بر كسانى كه ايمان نمىآورند قرار مىدهد.
عبارت “راوَدَته عن نفسه” به معنای:
تلاش آرام، تدریجی، پر رمز و راز، و اغواگرانه برای بهدست آوردن اختیار یا تسلیم فرد در برابر خواستهای شهوانی.
«زلیخا با حیلههای عاطفی و جسمی، سعی کرد وارد رابطه شود.»
«زلیخا به دنبال اغوای یوسف و کشاندن او به رابطهای گناهآلود بود.»
«تلاش زلیخا برای اغفال یوسف، شکلی از مراودۀ شیطانی بود.»
«زلیخا بهطور مخفی و تدریجی میخواست مقاومت یوسف را بشکند و او را به سمت رابطه بکشاند.»
«رود» در آیات سورۀ یوسف:
«رود & نفس»
داستان تکراری مراودۀ شیطانی یکطرفۀ زلیخا با یوسف!
(شنیدی میگن: وارد رابطه شدهاند؟!)
اون رابطۀ مذموم و ناپسند و شیطانی یکطرفه از طرف زلیخا!
ارادۀ سوء زلیخا نسبت به یوسف!
جالبه که زلیخا این تهمت رو به یوسف میزنه که یوسف نسبت به او ارادۀ سوء داشته:
«قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً؟!»
تکلمات شیطان هم ارادۀ سوء شیطان است! همان مراودۀ شیطانی!
حسود به دنبال تمناهای خودشه و برای رسیدن به این خواسته ها، نقشه های زیادی میکشه و تلاش میکنه هر جوری هست به خواستۀ خودش برسه و به این کارش میگن مراودۀ شیطانی حسود!
سوء استفاده از معلم برای رسیدن به تمنا!!!
معلم برای تایید تمنا نیامده! اومده برای دادن علم لازم به حسود که او دل از تمنا بکنه!
وَ راوَدَتْهُ الَّتي هُوَ في بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (23)
وَ اسْتَبَقَا الْبابَ وَ قَدَّتْ قَميصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ أَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَليمٌ (25)
قالَ هِيَ راوَدَتْني عَنْ نَفْسي وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَميصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْكاذِبينَ (26)
وَ قالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدينَةِ امْرَأَتُ الْعَزيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها في ضَلالٍ مُبينٍ (30)
…
قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذي لُمْتُنَّني فيهِ وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرينَ (32)
امام صادق علیه السلام:
فَقَالَتِ امْرَأَهًُْ الْعَزِیزِ
فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ فِی حُبِّهِ
وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ أَیْ دَعَوْتُهُ
فَاسْتَعْصَمَ أَیْ امْتَنَعَ
ثُمَّ قَالَتْ وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ الصَّاغِرِین.
زلیخا چون دید همهی زنان از جمالش حیران شدهاند گفت:
این همان کسی است که به خاطر [عشق] او و محبّت و علاقه؛ مرا سرزنش کردید.
و من او را به خویشتن دعوت کردم،
و او خودداری کرد.
و اگر آنچه را به او دستور میدهم انجام ندهد، به زندان خواهد افتاد؛
و به یقین خوار و حقیر خواهد شد.
…
قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقينَ (51)
قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَ إِنَّا لَفاعِلُونَ (61)
قاموس قرآن، جلد 3، صفحه 145
مجمع البحرين، جلد 3، صفحه 55
در مجمع گويد: مراوده خواستن چيزيست با نرمى و مدارا
راغب گويد: مراوده آنست كه با ديگرى در اراده نزاع كنى و قصد كنى آنچه را كه او قصد نميكند و يا بطلبى چيزيرا كه او نميطلبد.
در اقرب آنرا آنگاه كه با «عن» يا «على» همراه باشد مخادعه و فريفتن معنى كرده است.
اين هر سه قول كه نقل شد نزديك بهماند.
قاموس قرآن، جلد 3، صفحه 144
و تقول: رَاوَدَ فلانٌ جاريتَه عن نفسها و راودَتْه هي عن نفسِه إذا حاول كل واحد منهما من صاحبه الوطء و الجماع؛ و منه قول اللّٰه جلّ و عزّ: تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ [يوسف: 30] فجعل الفِعل لها.
تهذیب اللغة، جلد 14، صفحه 115
شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، جلد 4، صفحه 2688
مفردات ألفاظ القرآن، جلد 1، صفحه 371
مفردات ألفاظ القرآن، جلد 1، صفحه 371
مجمع البحرين، جلد 3، صفحه 55
لسان العرب، جلد 3، صفحه 191
ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن، جلد 2، صفحه 122
مشتقات ریشۀ «رود» در آیات سورۀ یوسف
وَ راوَدَتْهُ الَّتي هُوَ في بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (23)
وَ اسْتَبَقَا الْبابَ وَ قَدَّتْ قَميصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ أَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَليمٌ (25)
قالَ هِيَ راوَدَتْني عَنْ نَفْسي وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَميصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْكاذِبينَ (26)
وَ قالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدينَةِ امْرَأَتُ الْعَزيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها في ضَلالٍ مُبينٍ (30)
قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذي لُمْتُنَّني فيهِ وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرينَ (32)
قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقينَ (51)
قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَ إِنَّا لَفاعِلُونَ (61)
فإن قيل أ ليس قد قالوا سنراود عنه أباه و المراودة هي الخداع و المكر قلنا ليس المراودة ما ظننتم بل هي التلطف و التسبب و الاحتيال و قد يكون ذلك من جهة الصدق و الكذب جميعا و إنما أمرهم بفعله على أحسن الوجوه فإن خالفوه فلا لوم إلا عليهم مسألة
قوله سبحانه سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ المراودة هي التلطف و تكون من جهة الصدق و الكذب معا.
قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ سنجتهد في طلبه من أبيه وَ إِنَّا لَفاعِلُونَ ذلك لا نتوانى فيه.
قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ: سنجتهد في طلبه من أبيه.
و الْمُرَاوَدَةُ: أن تنازع غيرك في الإرادة، فتريد غير ما يريد، أو ترود غير ما يرود، و رَاوَدْتُ فلانا عن كذا. قال:
هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي [يوسف/ 26]، و قال: تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ [يوسف/ 30]، أي: تصرفه عن رأيه، و على ذلك قوله: وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ [يوسف/ 32]، سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ [يوسف/ 61].
مُراوَدَة: يا اينكه جدال در امر و فرمان است يعنى تو چيزى را امر مىكنى غير از آن چيزى كه ديگرى امر مىكند و يا- مراودة- نزاع در خواستن و طلب كردن است يعنى تو چيزى را مىخواهى و مىطلبى و ديگرى چيز ديگر را.
راودت فلانا عن كذا- در همان دو معنى است مثل آيات:
(هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي- 26/ يوسف) و (تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ 30/ يوسف) يعنى او را از رأيش برمىگرداند.
و بر اين اساس است آيات: (وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ- 32/ يوسف) و (سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ- 61/ يوسف) يعنى: (به زودى پدرش را از او بازمىگردانيم).
سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ سنخادِعُهُ حتَّى يُرسِلَهُ معنا، أَو نُطالبُهُ برفقٍ و نَسأَلُهُ حتَّى يُخرِجَهُ معنا.
وَ لَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ- 54/ 37- اى اختاروا لوطا و داوموا في المطالبة عن جهة ضيفه و على هذه الجهة، يقال رواد فلانا عن أمر كذا إذا حاوله عن ذلك الأمر، و راود الجارية على نفسها إذا طلبها و اختارها عن جهة نفسها. و المراودة مفاعلة و هي تدلّ على استدامة الفعل و استمراره أى المداومة في الطلب و الاختيار. و هكذا في- امرأة العزيز تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ، … وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ، … أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ، …
قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي- أى المطالبة و الاختيار على جهة.
. قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ- 12/ 61- أى نختار أباه مطالبا عن هذه الجهة.
مراوده از رود بمعنى طلب است در مجمع گويد: مراوده خواستن چيزيست با نرمى و مدارا راغب گويد: مراوده آنست كه با ديگرى در اراده نزاع كنى و قصد كنى آنچه را كه او قصد نميكند و يا بطلبى چيزيرا كه او نميطلبد. در اقرب آنرا آنگاه كه با «عن» يا «على» همراه باشد مخادعه و فريفتن معنى كرده است.
اين هر سه قول كه نقل شد نزديك بهماند. «وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ …» يوسف: 23.
ناگفته نماند مراوده كه در آيات 23، 26، 32، 51 سوره يوسف آمده است همه قيد «عَنْ نَفْسِهِ» دارند و در آيه 37 قمر آمده «وَ لَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ» و نيز آمده «قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ» يوسف: 61. در اين دو آيه «عن» آمده ولى «نفسه» ندارد معلوم است كه مراوده در قسمت اولى درباره نفس يوسف و كام خواستن از او بوده است بخلاف دو آيه بعدى.
بايد در اينجا سه نكته را ياد آورى كنيم اوّل آنكه مفاعله در اين آيات براى مبالغه است نه بين الاثنين. دوم اينكه «عن» بمعنى تعليل است. قاموس و اقرب و المنجد تصريح كردهاند كه تعليل يكى از معانى «عن» است. و آيه «وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ» توبه: 114. را شاهد آوردهاند سوم اينكه لازم است مراوده را در آيات فوق بمعنى قصد بگيريم كه از مصاديق طلب است مثلا آيه «وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ» را اينطور معنى كنيم: زنيكه يوسف در خانه او بود يوسف را بشدّت قصد كرد بجهت نفس او و كام گرفتن از او «وَ لَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ» يعنى لوط را قصد كردند بعلت ميهمانانش و ميخواستند آنها را از او بگيرند «قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ» يعنى: بزودى براى آوردن او پدرش را قصد ميكنيم و بپيش او ميرويم. اگر اينطور بگوئيم معنى آيات كاملا درست و مطابق معناى اوّلى كلمه خواهد بود و الحمد للّه.
زمخشرى و بيضاوى مراوده را رفت و آمد گفتهاند. و آن بتصريح صحاح و قاموس يكى از معانى «رود» است ولى آنچه ما گفتيم صحيحتر و مطابق معناى اوّلى است. و مثلا در آيه «وَ لَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ» رفت و آمد درست نميايد مگر آنكه گفته شود بارها باو مراجعه كرده بودهاند.
@@@
ارادۀ نورانی خدای مهربان
واژۀ قرآنی «رود» و نسبت آن با نور الولایة
«رود» از ریشههای پرمعنا در عربی است که در قرآن کریم، بهویژه در سورۀ یوسف، با بارهای معنایی متفاوت و دقیق بهکار رفته است. این واژه در معنای مثبت، نمایانگر حرکتی نرم، ملایم، تدریجی و هدایتگر است؛ حرکتی که در معارف اسلامی با «نور الولایة» و رفق ربانی هماهنگ میشود.
اما در معنای منفی، همین واژه در قالب «مراوده» جلوهای از اغوا، فریب، و حرکتهای نرمِ شیطانیِ حسدآلود پیدا میکند. این مقاله با رویکردی لغوی–معنوی، ریشۀ «رود» را در فرهنگ عربی واکاوی میکند و سپس نشان میدهد که چگونه قرآن، با دقّت بلاغی حیرتانگیز، از همین ریشه برای توصیف دو روند کاملاً متضاد—هدایت نورانی و مراودۀ شیطانی—استفاده کرده است.
————————————
گاهی یک نسیم آرام و لطیف، چنان بیصدا بر دل انسان میوزد که نه صاعقهای در کار است و نه حادثۀ آشکاری. اما دل، دیگر دل سابق نیست. راهی گشوده میشود؛ نوری متولد میگردد؛ ارادۀ درونی انسان رنگ دیگری میگیرد. این همان «ارادۀ نرم الهی» است—ارادۀ خداوند در قبال بندگانش—که قرآن از آن پرده برمیدارد:
«ماذا أراد الله بهذا مثلاً؟»
ریشۀ «رود» و مشتقات آن، در بطن خود، همین حقیقت را حمل میکنند:
حرکتی نرم، تدریجی، درونی، عمیق، و اثرگذار.
در مقابل، نوع دیگری از «رود» نیز وجود دارد:
حرکت نرم اما شیطانی؛ تلاش خزنده و تدریجی نفسِ آمیخته با حسد برای ربودن اختیار انسان.
این همان است که قرآن در سوره یوسف «مُراوَدَة» مینامد.
مقالۀ حاضر، هر دو ساحَت را روشن میکند:
• رودِ ممدوح: نسیم نور
• رودِ مذموم: مراوده حسد
————————————
تحلیل لغوی «رود» در منابع عربی
ریشۀ «رود» در منابع معتبر لغوی، هستهای معنایی دارد که همۀ استعمالها از آن منشعب میشود:
1. حرکت نرم، ملایم و آرام
«رَادَتِ الرِّیحُ»
یعنی: باد، آرام و سبک حرکت کرد.
«رِیحٌ رَائِدَة»
بادی نرم و لطیف که بیخشونت میوزد.
این معنا، اصلِ ریشه است: حرکت آرامی که اثر دارد اما بیهیاهوست.
2. رفتوآمد تدریجی در جستوجوی چیزی
«الرَّوْدُ: التردّد في طلب الشيء برفق»
یعنی: آمد و شدی همراه با رفق، برای طلب چیزی.
3. حرکت چوپانوار: هدایت آرام
«رادَتِ الماشیةُ»
دام در پی چرا آرامآرام حرکت کرد.
در فیلمهای تایملپسِ چرا، این معنا بهزیبایی دیده میشود:
حرکتی چنان تدریجی که لحظهبهلحظه محسوس نیست، اما در پایان، دام را به چراگاهی دیگر منتقل میکند.
4. محور حرکت درونی
«المِرْوَدُ»
میله یا محوری که چرخ بر آن میگردد.
تصویری دقیق از ریشه:
چیزی که «به آرامی» حرکت میدهد، نه اینکه خود آشکارا حرکت کند.
5. جستجوگری
«الرائد: من یَتَقَدَّمُ القومَ لِیَطْلُبَ لَهُمُ المَرْعَى»
کسی که به نرمی از قومش جدا میشود و برای آنها چراگاه مییابد.
—
معنای مرکزی ریشه
همۀ این کاربردها را یک رشته بههم پیوند میدهد:
«حرکت آرام، تدریجی، هدفمند و اثرگذار.»
این همان معنای بنیادی «رود» است؛ چه در هدایت نورانی، چه در مراودۀ شیطانی.
————————————
رودِ ممدوح: نسیم نور الولایة
در عرفان علوی و حکمت قرآنی، هدایت آسمانی هرگز با خشونت صورت نمیگیرد.
هدایت، نسیم است؛ «ریح رائده» است؛
حرکتی ملایم که قلب را به سمت نور میبرد.
1. دومینوی اراده
حرکت دومینو مثال دقیقی برای فهم ارادۀ الهی است:
یک ضربۀ کوچک در آغاز، مجموعهای عظیم از حرکتها را پدید میآورد.
همین «ضربۀ اول» در زبان قرآن همان «رود» است:
حرکت دهندهای که سرچشمۀ تغییرات بزرگ میشود.
2. باد و کشتی — سَجَدَ
قرآن میفرماید:
«وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ…»
باد به آرامی میوزد و کشتی، نرم و تسلیم، راه میافتد.
این حالت «سجده» است:
نرمی در برابر نسیم الهی و دریافت انگیزۀ حرکت.
3. رود و رفق
«هدایت» در قرآن با «رفق» همراه است.
همانگونه که چوپان با ملایمت دام را جابهجا میکند،
نور ولایت نیز انسان را آرامآرام از چراگاههای نفس به مراتع معرفت منتقل میکند.
4. رود و قبض و بسط
اهل یقین از قبض و بسطِ قلب، ارادۀ الهی را درمییابند.
نور، گاه میگیرد و گاه میتابد؛
این قبض و بسط همان «رود» است:
حرکت نرم ارادۀ خدا در جان بنده.
—
رودِ مذموم: مراوده شیطانی نفس
همان ریشۀ نورانیِ «رود» در وجه منفیاش، صورتی شیطانی پیدا میکند:
حرکت تدریجی، نرم، اما برای اغوا و فریب.
1. معنای لغوی «مراوده»
اهل لغت، «مراوده» را چنین تعریف کردهاند:
• تلاش آرام و تدریجی برای گرفتن ارادۀ دیگری
• نزاع در اراده؛ تو چیزی میخواهی که او نمیخواهد
• طلب با نرمی، اما همراه با مکر یا اصرار
• صرفنظر کردن دیگری از رأی خود بهسبب اصرار پیوسته تو
2. زلیخا و «راودته عن نفسه»
قرآن دقیقاً این واژه را در ماجرای زلیخا بهکار برده است:
«وَ راوَدَتْهُ الَّتي هُوَ في بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ…»
یعنی:
زلیخا تلاش کرد آرامآرام ارادۀ یوسف را از موضع پاکش منحرف کند.
حرکت او نرم بود، اما اغواگر؛
تدریجی بود، اما شیطانی.
این «رود مذموم» است.
3. برادران یوسف: «سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ»
همین واژه، ریشهای حسدآلود در رفتار برادران دارد.
معنایش این است:
«با لطافتِ مکرآمیز، با رفتوآمد و حیله، کاری میکنیم که یعقوب از بنیامین چشم بپوشد.»
مراوده در اینجا، همان سازوکار حسادت است:
حرکتی نرم، خزنده، و تدریجی برای حذف نور.
—
رود: حلقۀ پیوند «اراده الهی» و «انتخاب انسانی»
در منطق قرآن، «ارادۀ خدا» با «اختیار بنده» جمع میشود؛
اما نقطۀ تلاقی این دو، همان «رود» است.
1. اراده الهی:
«لِذَلِكَ خَلَقَهُمْ»
خداوند انسان را برای رحمت آفرید:
برای اینکه در مسیر نور قرار گیرد.
2. نزاع عقل و هوی
در قلب، همیشه دو نیرو در نزاعاند:
• عقل با ۷۵ حسنه
• نفس با ۷۵ سیئه که ریشۀ آنها حسد است
رود نورانی عقل را تقویت میکند؛
مراوده شیطانی هوی را.
3. چرا برخی موفق میشوند و برخی نه؟
این حقیقت در دو جمله خلاصه شده:
«إن كنتَ مُوفَّقاً كنتَ عاملاً»
«مَن حسنت نیته أمَدَّه التوفیق»
یعنی:
توفیق، اثر رود نورانی است؛
و عدم توفیق، نتیجۀ مراودۀ نفس.
—
واژۀ «رود» تنها یک ریشۀ لغوی نیست؛
یک «فرایند» است:
حرکتهای آرام، ظریف، تدریجی و اثرگذار در جان انسان.
این حرکت میتواند:
• نورانی باشد → هدایت، توفیق، قبض و بسط، رشد
• یا شیطانی باشد → مراوده، اغوا، حسد، فریب
قرآن کریم در سوره یوسف، شاهکار بلاغی خود را در اینباره نشان داده است:
یک ریشه، دو مسیر
یک حرکت نرم، دو مقصد.
اگر انسان به نسیم رائده الهی تن دهد،
از چراگاههای تاریک نفس به مرتع نور ولایت میرسد؛
و اگر به مراودۀ نفس تن دهد،
آرامآرام اختیار خود را از دست میدهد و در مسیر ظلم میافتد.
«الحمد لله ربّ العالمین—
بر بادهای نرم هدایت،
بر نَفَسهای نورانی اولیاء،
و بر رفقی که بیصدا
جانها را متحوّل میکند.»
1. **نسیم اراده**
2. **وقتی خدا آرام میوزد**
3. **رودِ نور، وزشِ دل**
4. **چون بادِ مهربانِ خدا**
5. **در سکوت باد، ارادهای روشن**
6. **آرامِ خدا، حرکتِ دل**
7. **رود؛ آهستگیِ نور در جان**
8. **وَ رادَتِ الرِّیحُ… نسیمِ ولایت**
9. **ارادهای که میوزد**
10. **«رود»؛ حکایتِ باد در دل انسان**
**وقتی خدا آرام میوزد**
دلنوشته
ارادۀ نورانی خدای مهربان
وقتی خدا آرام میوزد
باد میوزد…
آرام، نرم، بیفریاد.
و دل، بیآنکه بداند چرا، به لرزه میافتد.
همین نسیمِ اول، آغازِ همهی حرکتهاست.
همین است «رود» —
ارادۀ نرمِ خداوند.
گاهی خدا نمیگوید: برو.
فقط نسیمی از سمتی میفرستد.
دلی بیدار میشود،
راهی باز میگردد،
پرسشی تازه از درون برمیخیزد.
اینجاست که «رادَتِ الرّیح» معنا میگیرد:
بادی که فقط دل را خبر میکند، نه ظاهر را.
«رود»… یعنی حرکت بیهیاهو.
یعنی رسیدن بدون شتاب.
چوپانی که با رفق، گوسفندان را به سبزه میبرد؛
نور نیز، چنین است.
نمیکِشد، نمیفشارد،
میبرد. آرام و پیوسته.
گاهی ارادۀ خدا همین لطافت است.
نه طوفان، نه جبر،
بلکه نسیمِ فهم.
و دلِ تسلیم، کشتیای است که در برابر باد سجده میکند.
رود ممدوح،
نور را میجنباند،
اما رود مذموم،
نفس را.
زلیخا نیز باد بود؛
اما بادِ حسد.
وزید تا دلی را از مدارِ نور جدا کند.
«راوَدَتْهُ» یعنی همان تلاشِ خزنده،
همان نرمیِ خطرناک.
مراوده، توفانِ بیصداست.
رودِ الهی، راه میگشاید؛
رودِ شیطانی، میرباید.
درونِ انسان، دو باد در نزاعاند:
نسیمِ عقل،
و نسیمِ هوی.
یکی بوی رحمت میدهد،
دیگری بوی فریب.
توفیق از آنِ نسیمِ عقل است.
چشمهای که از سرچشمۀ نیتِ پاک میجوشد.
«حَسُنَتْ نیّته، أمدَّه التوفیق»
یعنی دلِ او، در مسیرِ رودِ نور افتاده است.
خدا، مهربان است؛
اما مهربانیاش نرم میرسد.
آهسته، تا دل بفهمد، نه فقط ببیند.
او با «رود» میخواهد،
نه با صاعقه.
هر «مثل»ی در قرآن، نسیمی است.
بر دل میوزد تا بپرسد:
«ماذا أراد الله بهذا مثلاً؟»
پرسشی که از جنس حرکت درونی است،
نه از جنس گفتارِ لب.
رود یعنی این:
راهی که دل میرود،
بیآنکه پاهایی راه رفته باشند.
و وقتی دل به سمتِ نور متحوّل میشود،
انگار هزار واژهی دیگر هم با او جاری شدهاند:
رفق، هدایت، رحمت،
برّ، قبض، بسط، توفیق.
آری، خدا ارادۀ خود را وزیدنِ باد میکند؛
نه فریادِ دستور.
و ما اگر گوش داشته باشیم،
هر وزش، نداست.
رود، واژهای از جنس تربیت است؛
از جنس فرصتهای آرام.
هفتاد سال عمرِ انسان،
همان چرای آهستۀ نور در چراگاهِ جان است.
رفقِ خدا، در همین تأخیرها آشکار میشود.
و روزی دلمان میفهمد:
که واژهی «رود» فقط در لغت نیست؛
در زندگیست.
در لحظۀ پذیرشِ یک نور،
در سکوتی که فهم را آغاز میکند.
پس هرگاه نسیمی بیسبب بر دل گذشت،
بدان که خداوند مشغولِ هدایت است—
بیهیاهو، بیفشار، بیجبر.
این همان ارادۀ نورانی اوست.
و تو…
اگر دلت نرم شد،
بدان «رادَتِ الرّیحُ» درونت وزیدن گرفته است.
و آنگاه، جریانِ رودِ ممدوح
تو را خواهد برد؛
به سمتِ نورِ ولایت،
بیآنکه بدانی چگونه.
«بر بادهای نرم هدایت،
بر نَفَسهای روشن اولیاء،
و بر ارادۀ مهربانِ خدا، سلام.»
1. **باد در خانهی عزیز**
2. **مراودهی بادها؛ از زلیخا تا یوسف**
3. **وقتی نسیم نفس و نسیم تقوا روبهرو میشوند**
4. **مَعاذَاللّه؛ پناهِ دل از باد نفس**
5. **مراوده، بادِ پنهانِ دلها**
6. **رودِ نفس و رودِ عصمت**
7. **در خانهی بسته، بادِ خدا وزید**
8. **نسیم شهوت و نسیم نور**
9. **فَاسْتَعْصَمَ؛ ایستادگی در برابر باد**
10. **راز مراوده در سورهی یوسف**
**«در خانهی بسته، بادِ خدا وزید»**
دلنوشته
مَعاذَاللّه؛ پناهِ دل از باد نَفْس
وقتی نسیم نَفْس و نسیم تقوا روبهرو میشوند
در سورهی یوسف، این واژه «رَوَد» به مفهوم مهمی اشاره میکند.
«رود» دیگر فقط نسیم نیست؛
به صحنهی امتحان انسان میآید.
در خانهی عزیز مصر،
بادی دیگر وزیدن گرفت.
«وَ راوَدَتْهُ الَّتي هُوَ في بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ…»
قرآن نگفت: «طلبت»
نگفت: «أمرت»
نگفت: «أخذته».
گفت: «راوَدَتْهُ».
یعنی خواستنِ آرام،
کشاندنِ تدریجی،
دعوتی نرم که میخواهد دل را کمکم از جای خود جدا کند.
مراوده،
فشار نیست؛
لغزش آرامِ اراده است.
مثل بادی که در را نمیشکند،
اما آنقدر میوزد
تا قفلِ دل شل شود.
زلیخا درها را بست:
«وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ».
همهی راههای بیرون را بست
تا تنها یک راه باقی بماند:
راه نفس.
و گفت:
«هَيْتَ لَكَ».
اما در همان لحظه،
نسیم دیگری در دل یوسف وزید.
«قالَ مَعاذَ اللَّهِ».
در برابر مراودهی نفس،
پناه برد به خدا.
در اینجا دو «رَوَد» در برابر هم ایستادهاند:
رودِ شهوت،
و رودِ تقوا.
یکی میکشد،
یکی نگه میدارد.
و قرآن، پاسخ یوسف را با واژهای شگفت نشان میدهد:
«فَاسْتَعْصَمَ».
یعنی فقط مقاومت نکرد؛
خود را در حصنِ عصمت نگاه داشت.
امام صادق علیهالسلام همین صحنه را چنین گشودند:
زلیخا گفت:
«فَذلِكُنَّ الَّذي لُمْتُنَّني فيهِ».
این همان کسی است که مرا به خاطر عشق او سرزنش میکردید.
«وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ»
من او را به خویشتن دعوت کردم.
«فَاسْتَعْصَمَ»
اما او امتناع کرد.
و آنگاه تهدید کرد:
اگر آنچه میگویم انجام ندهد
«لَيُسْجَنَنَّ وَ لَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرين».
ببین چگونه «مراوده» آرام آغاز میشود
اما اگر دل تسلیم نشود
به «زور و تهدید» تبدیل میگردد.
نفس،
وقتی نتواند با نرمی ببرد،
با سختی میفشارد.
اما داستان همینجا تمام نمیشود.
در شهر پیچید:
«امْرَأَتُ الْعَزيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ».
همه فهمیدند که مراوده یعنی چه:
کشاندن آرامِ دلِ دیگری به خواستهی خویش.
و سالها بعد،
وقتی حقیقت آشکار شد،
زلیخا اعتراف کرد:
«الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ
أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ».
اکنون حقیقت روشن شد؛
من بودم که با او مراوده کردم.
گویی قرآن میخواهد بگوید:
هیچ مراودهای پنهان نمیماند.
بادها بالاخره جهت خود را نشان میدهند.
حتی در جای دیگر همین سوره،
این واژه در معنایی دیگر میآید.
برادران یوسف گفتند:
«سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ».
ما با پدرش «مراوده خواهیم کرد».
باز همان معنا:
قانع کردنِ آرام،
نرم نرم گرفتنِ دل دیگری
تا آنچه میخواهند به دست آورند.
پس «مراوده» هنرِ نفوذ در ارادهی انسان است.
گاه از سوی نفس،
گاه از سوی فریب،
گاه حتی از سوی محبتهای ظاهری.
اما در برابر همهی این بادها
یک پناه هست:
«مَعاذَ اللَّه».
و اگر این کلمه در دل بایستد،
انسان به «استعصام» میرسد.
یوسف نگریخت چون ضعیف بود؛
گریخت چون دلش در پناه خدا بود.
و آنگاه میفهمیم
که بزرگترین پیروزی در این داستان
نه آزادی از زندان است
و نه رسیدن به حکومت مصر.
بزرگترین پیروزی
همان لحظهای بود که گفت:
«مَعاذَ اللَّه».
در آن لحظه
نسیم الهی
بر همهی بادهای نفس غلبه کرد.
1. **بادهایی که از من نیستند**
2. **وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد**
3. **رودِ پنهانِ اراده**
4. **نسیمی که عزم را میگشاید**
5. **میانِ دل و تصمیم، دستِ خداست**
6. **او که دل را میگرداند**
7. **رودِ ربانی؛ از مراوده تا فسخِ عزم**
8. **وزشِ تدبیر؛ دل چگونه خدا را میشناسد**
9. **بادِ خدا و بادِ نفس**
10. **در برابر هر اراده، ارادۀ اوست**
**«وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد»**
دلنوشته
میانِ دل و تصمیم، دستِ خداست
در برابر هر اراده، ارادۀ اوست
و انگار در دل همین ماجرای «مراوده»
سورهی یوسف میخواهد چیزی عمیقتر را به ما یاد بدهد؛
چیزی که ریشهاش نه در قصهی زلیخاست
و نه در زیبایی یوسف،
بلکه در «چگونگی حرکت دل انسان» است.
دل چگونه میوزد؟
کدام باد آن را میبَرد؟
و کدام دست ناپیدا
میچرخاندش به سمتی که خودش نمیدانست؟
اینجا بود که یاد سخن مولایم، امیرالمؤمنین علیهالسلام افتادم؛
سخنی که خودش نسیمی است
برای فهمیدنِ بادهای پنهانِ درون.
«بِمَا عَرَفْتَ رَبَّكَ؟»
چگونه پروردگارت را شناختی؟
و امام فرمودند:
«بِفَسْخِ العَزمِ وَ نَقضِ الهِمَمِ…»
با اینکه هرگاه تصمیم گرفتم،
قدرتی
میان من و تصمیمم ایستاد.
هرگاه اراده کردم،
قضای او مسیرم را برگرداند.
فهمیدم
که «گردانندهی این بادها من نیستم».
که دل، بیاذنِ او تکان نمیخورد.
که «رود» در حقیقت
حرکتِ من نیست؛
وزیدنِ اوست.
و آن مرد باز پرسید:
«فَبِماذا شَکَرتَ نَعْماءَه؟»
چگونه نعمتهایش را شکر گفتی؟
فرمود:
به بلایی نگاه کردم
که از من برداشت
و بر دیگری ریخت.
فهمیدم که نعمتش بر من جاری شده
و شکرش کردم.
و باز پرسید:
«فَبِماذا أَحْبَبْتَ لِقاءَه؟»
چگونه دیدارش را دوست داشتی؟
و امام فرمود:
وقتی دیدم برای من
دینِ فرشتگان و پیامبران و برگزیدگانش را انتخاب کرد،
دانستم کسی که اینگونه مرا یاد کرده
من را «فراموش نمیکند».
پس دیدارش را دوست داشتم.
در کنار داستان یوسف،
این حدیث، روشنتر میکند
که در دلِ همهی مراودهها
چه الهی، چه نفسانی،
یک حقیقت بزرگ نهفته است:
«ما تا اراده کنیم،
ارادۀ دیگری پیشتر بر ما وزیده است.»
یوسف اگر «فَاسْتَعْصَمَ»،
به نیروی بازوانش نبود؛
به نیروی نسیمی بود
که پیش از نفسِ زلیخا
بر دلش وزیده بود.
«مَعاذَ الله»
پناه بردنِ یک بنده نیست؛
پناه دادنِ یک خداست.
همان خدایی
که امیرالمؤمنین فرمود:
اوست که عزم را میبندد،
و اوست که عزم را میگُشاید.
اوست که دل را از پستیها میرهاند،
و اوست که در برابر باد هوس
حصن میسازد.
و من،
در میانِ آیات یوسف ع و سخن علی ع،
میفهمم که «رود»
فقط معنای لغویِ وزیدن نیست؛
معنای وجودیِ انسان است.
دل،
هرگز خودش به تنهایی نمیرود.
یا نسیم خدا میبردش،
یا نسیم نفس.
و سعادت،
یعنی در لحظۀ امتحان
باد خدا
قویتر بوزد.
این دلنوشتهها
از همین نسیمها ساخته میشود؛
از همین بادهای پنهان.
از همین «رَوَد»های آرام
که جان را میبرند
به سمت نوری که خودش
از انسان پیشتر آمده…
دلنوشته
از مشیّت تا قضا؛ بادهایی که دل را میگردانند
و بعد، نسیمِ فهم از «فسخِ عزم» عبور میکند
و میرسد به یکی از لطیفترین تبیینهای امام رضا(ع):
سخنی که برای دل، مثل نقشهی مسیر وزیدن است؛
نقشهی اینکه چگونه «خواستِ خدا» از نقطهای خام
به حتمیترین واقعیت، تبدیل میشود.
فرمودند:
«قُلْتُ فَمَا مَعْنَى شَاءَ؟ قَالَ ابْتِدَاءُ الْفِعْلِ.
قُلْتُ فَمَا مَعْنَى أَرَادَ؟ قَالَ الثُّبُوتُ عَلَيْهِ.
قُلْتُ فَمَا مَعْنَى قَدَّرَ؟ قَالَ تَقْدِيرُ الشَّيْءِ مِنْ طُولِهِ وَعَرْضِهِ.
قُلْتُ فَمَا مَعْنَى قَضَى؟ قَالَ إِذَا قَضَى أَمْضَاهُ فَذَلِكَ الَّذِي لَا مَرَدَّ لَهُ.»
و بعد، در تبیینی دیگر فرمودند:
«الْمَشِيَّةُ الِاهْتِمَامُ بِالشَّيْءِ، وَالْإِرَادَةُ إِتْمَامُ ذَلِكَ الشَّيْءِ.»
و در نهایت:
«لَا يَكُونُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ، وَأَرَادَ، وَقَدَّرَ، وَقَضَى.»
پس جریانِ بادِ خدا، مسیر دارد.
از «مشیّت» آغاز میشود؛ همان توجهِ نخستینِ خدا به چیزی،
مثل لحظهای که نور روی دانهای کوچک میافتد.
در «اراده»، ثبات میگیرد؛
یعنی نسیم تصمیم، دیگر یک گذر نیست، سکون و قصد شده است.
در «تقدیر»، شکل میگیرد؛
طول و عرضش، جای و زمانش، میزان داغی و سردیاش، همه اندازه پیدا میکند.
و در «قضا»، جاری میشود؛
آنچنان که هیچ چیز توانِ بازگرداندنش را ندارد.
باد آغاز شده، باید بوزد.
وای اگر دلِ انسان نیز چنین نقشهای داشته باشد!
هر وسوسهای، شاید «ابتداءُ الفعل» نفس باشد.
هر تمایلِ دوباره، ثبوتِ آن.
هر تکرارِشکلگرفته، تقدیرش.
و هر خطایی که وقوع یافت، قضای خودِ اوست.
پس تنها راه نجات، آن است که در مرحلهی «مشیّتِ نفس»،
نسیمِ الهی وارد شود و مسیر را تغییر دهد.
یوسف، در همان لحظهی مشیّت زلیخا نجات یافت.
پیش از آنکه قصدش به اراده برسد،
پیش از آنکه تقدیرش بسته شود،
پیش از آنکه قضایش انجام گیرد،
نسیمِ «مَعاذَ الله» بر جانش وزید.
و حالا، من فهمیدهام:
وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد،
هیچ قدرتی نمیتواند باد را برگرداند.
او آغازِ مشیّت است،
استواریِ اراده،
اندازهگیرِ تقدیر،
و فرماندهِ قضا.
این دلنوشته هم مثل یوسف،
در لحظهی مشیّت آغاز شد،
در ارادهی نوشتن پایداری یافت،
در تقدیرِ این کلمات شکل گرفت،
و اکنون، در قضای او،
به انجام رسیده است؛
بیتردید، بیبرگشت،
وزشی از او تا من،
تا تو که این را میخوانی.
دلنوشته
میان ضمیر من و کُنْ فَیَکُونِ او
و اما ارادهی او؛
نه چون ارادهی من است،
نه شبیه تصمیمی که در خلوتِ ضمیر میجوشد
و بعد، آهسته آهسته
به فعل میرسد.
در همان گفتوگوی لطیف، پرسیدند:
«فَأَخْبِرْنِي عَنْ إِرَادَتِهِ…»
و پاسخ چنین آمد:
اراده در بندگان،
نخست «ضمیر» است؛
نیتی پنهان، گرایشی درون،
و سپس فعلی که از آن زاده میشود.
اما ارادهی خدا؟
ارادهی او برای فعل،
خودِ «احداثِ آن» است.
نه فاصلهای،
نه تدریجی،
نه میانجیای.
«إِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»
بیتعب،
بیچگونه،
بیمکث.
و اینجاست که دل میلرزد…
ما اراده میکنیم،
اما تا انجام،
راهی هست؛
شکستنی هست،
فسخِ عزمی هست،
تقدیری که عوض میشود،
قضایی که باز میگردد.
اما او،
میان خواستن و شدن،
هیچ فاصلهای ندارد.
خواستنش، همان آفریدن است.
اگر گفت «باش»،
دیگر بود.
اینجاست که میفهمم
وقتی گفتیم:
«لا يَكُونُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَ أَرَادَ وَ قَدَّرَ وَ قَضَى»
یعنی هیچ چیز
از این چهار بادِ عظیم بیرون نیست.
و این چهار،
در او،
نه زمان میطلبد
و نه حرکت.
او نمیاندیشد تا تصمیم بگیرد،
تصمیم نمیگیرد تا اندازه کند،
اندازه نمیکند تا جاری سازد.
همه در ذاتِ قدرتش
واحد است.
و همینجاست که پایانِ حدیث،
بوی توحید میدهد؛
«الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
الَّذِي هَدَانَا مِنَ الضَّلَالِ
وَعَصَمَنَا مِنْ أَنْ نُشَبِّهَهُ بِشَيْءٍ مِنْ خَلْقِهِ…»
سپاس خدایی را
که ما را از گمراهی رهانید؛
از اینکه او را
چون خودمان ببینیم،
چون خودمان بخواهد،
چون خودمان اراده کند.
او شبیه هیچ ارادهای نیست.
او ضد ندارد،
همتا ندارد،
شریک ندارد.
و من،
در میانِ داستان یوسف،
در میانِ مراودهها،
در میانِ فسخِ عزمها،
و در میانِ این چهار منزلِ مشیّت تا قضا،
اکنون آرامترم.
چون فهمیدهام:
اگر بادِ نفس بوزد،
محدود است؛
اگر بادِ خدا بوزد،
هستی میآفریند.
ارادهی من،
میتواند بلغزد.
اما ارادهی او،
لغزش را نیز در طرحی بزرگتر
جای میدهد.
و شاید همهی این دلنوشته
همین یک جمله باشد:
دل،
میان «ضمیرِ انسان»
و «کُنْ فَیَکونِ خدا»
سرگردان است.
خوشا آنکه
وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد،
خود را به باد او بسپارد…
و بداند
که هیچ وزشی
بیاذن او نیست.
دلنوشته
از مراودهی نفس تا مظهر ارادهی خدا
و درست همینجا،
در خلأ میان «ضمیرِ من» و «کُنْ فَیَکُونِ» او،
ناگهان حقیقتی دیگر سر برمیآورد؛
حقیقتی که نه ارادهی مخلوق است
و نه ارادهی خالق،
بلکه «مظهرِ ارادۀ خالق در جهان انسان».
مظهر إرادة الله.
آنجا که مشیّتِ بیچگونهی خدا
برای اینکه دیده شود، شنیده شود، لمس شود،
در قامتِ انسانی ایستاد
که نامش
سنگینتر از زبان
و بلندتر از ذهن بشر است.
و چون این معنا در دل نشست،
یادِ کلامی از امیرالمؤمنین(ع)
چون برقی از معرفت در جانم افتاد؛
فرمود:
«أَنَا الْهَادِي وَ أَنَا الْمُهْتَدِي…
أَنَا مَلْجَأُ كُلِّ ضَعِيفٍ…
أَنَا حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِينُ،
وَأَنَا عُرْوَةُ اللَّهِ الْوُثْقَى،
وَأَنَا كَلِمَةُ التَّقْوَى،
وَأَنَا عَيْنُ اللَّهِ،
وَلِسَانُهُ الصَّادِقُ،
وَيَدُهُ…
وَأَنَا جَنْبُ اللَّهِ الَّذِي يَقُولُ:
يا حَسْرَتَى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ…
وَأَنَا يَدُ اللَّهِ الْمَبْسُوطَةُ عَلَى عِبَادِهِ بِالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ،
وَأَنَا بَابُ حِطَّة…»
این جملات،
اگر بیتأمل خوانده شوند،
شگفتاند؛
و اگر با دل خوانده شوند،
شُکرانۀ هدایتاند.
اینجا،
علی(ع) خود را خدا نمیخواند؛
خود را «مرکزِ ظهورِ رحمت و ارادۀ خدا» معرفی میکند.
او نه خداست،
نه جدا از خدا؛
بلکه «آیینهی صافِ ارادۀ او» است.
تا کسی گمان نکند
خدا اراده دارد و خاموش میماند؛
نه،
ارادهاش در تاریخ، در بشر، در ولایت،
صدا پیدا میکند.
او «لسانُهُ الصادق» است،
چون ارادۀ خدا را غلط نمیفهمد و دگرگون نمیکند.
«یدُهُ» است،
چون مهربانی و قهر و حکم او
از دستش جاری میشود.
«عَیْنُه» است،
چون نگاه خدا بر بندگان
از چشم او دیده میشود.
«جَنبُ الله» است،
نه به معنای جسم،
بلکه یعنی «سمتِ خدا در میان مردم»؛
جایی که اگر انسان کوتاهی کند،
فردا حسرت خواهد خورد:
«يا حَسْرَتَى على ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ الله».
و ناگهان میفهمم:
کل این دلنوشته
مدام از «باد» گفت،
از «وزش»،
از «اراده»،
از «کُنْ فَیَکُون».
و حالا،
در پایان راه،
این باد،
این وزش،
این مشیّت،
در وجودِ انسانی ظهور کرده
که خدا او را «دستِ باز» خود بر بندگان نامید.
پس اگر خدا میان ارادهها میوزد،
در جهانِ بیرون
از پنجرۀ علی(ع) میوزد.
اگر رحمتش جاری میشود،
از دستِ اوست.
اگر هدایت،
در دل مینشینَد،
از نگاهِ اوست.
و من،
ایستاده میان ضعف خود
و بیچگونگی ارادۀ خدا،
میفهمم
چرا آخرِ حدیث گفت:
«هذا كافٍ لمن عقل…
الحمد لله رب العالمین
الذي هدانا…
وعصمنا من أن نشبّهه بشيءٍ من خلقه…»
آری…
هیچچیز شبیه او نیست؛
اما او،
خود را در آینهای نشان داده
که نامش
علی بن ابیطالب است.
و من،
سرِ آرام دلنوشتهام را
بر این حقیقت میگذارم:
بادِ خدا
بیچگونه میوزد؛
اما سایهاش
بر شانههای علی(ع) پیداست.
وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد
### یک: در آغاز، «حرکت» بود
همه چیز از یک ریشه آغاز میشود: **«رَوْد»**.
در زبانِ وحی، این واژه تنها یک کلمه نیست؛ یک «مسیر» است. «رَوْد» یعنی رفتوشدِ آرام، تدریجی و هدفمند. مانند وزشِ نسیمی که صخره را نمیتراشد، اما راهش را از میانِ کوهها پیدا میکند.
این حرکت، دو رو دارد:
گاهی **«رودِ ممدوح»** است؛ همان «نسیم نورِ ولایت» که بر جان میوزد، هدایتی نرم و تدریجی که زنجیرهای از ارادههای نیک را به هم میپیوندد تا تو را به مقصد برساند.
و گاهی **«رودِ مذموم»** است؛ همان «مراودهی شیطانی». نفوذی نرم در ساحتِ نفس، که نه با تبر، که با پنبه سرِ اراده را میبُرد.
### دو: هنرِ نفوذ در اراده (مراوده)
قرآن، پرده از رازی بزرگ برمیدارد: **«وَ رَاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهَا عَن نَّفْسِهِ»**.
«مراوده»، جنگِ تنبهتن نیست؛ جنگِ ارادهبهاراده است. تلاشی نرم، مستمر و فریبنده برای تسخیرِ دژِ ارادهی دیگری. در سورهی یوسف، زلیخا نمیجنگد، «مراوده» میکند؛ یعنی با نرمی و اصرار، میخواهد ارادهی یوسف را از مدارِ حق خارج و در مدارِ میلِ خود حبس کند.
اینجا «رود»، همان دومینویِ میل است که اگر یوسف به «برهانِ پروردگار» تکیه نمیکرد، فرو میریخت. مراوده، هنرِ نفوذ در اراده است؛ چه از سویِ زلیخایِ نفس باشد، چه از سویِ برادرانی که میگفتند: «سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ»؛ ما پدر را با نرمی و مکر، راضی خواهیم کرد.
### سه: وقتی ارادهها درهم میشکنند
اما انسان، مغرور به ارادهی خویش است. گمان میکند اوست که میراند و اوست که میخوانَد. تا آنکه به بنبست میرسد.
امیرالمؤمنین (ع) فرمود: **«عَرَفْتُ اللَّهَ بِفَسْخِ الْعُزُومِ وَ نَقْضِ الْهُمَمِ»**؛ خدا را از آنجا شناختم که تصمیمهایم درهم شکست و ارادههایم نقشِ بر آب شد.
درست در لحظهای که تمامِ اسباب را چیدهای و ارادهات را جزم کردهای، ناگهان «بادی» از سمتی دیگر میوزد و رشتههایت را پنبه میکند. آنجا، در میانِ ویرانههای ارادهات، ردّپایِ او را میبینی. میفهمی که «مدبّر» دیگری است. میفهمی که ارادهی تو، تنها موجی کوچک بر اقیانوسی عظیم است.
### چهار: مهندسیِ خلقت؛ از مشیّت تا قضا
خدا چگونه اراده میکند؟ ارادهی او مانند ما نیست که با خستگی و اندیشه همراه باشد. امام رضا (ع) برایمان نقشه را ترسیم کرده است:
اوّل **«مشیّت»** است؛ همان وزشِ نخستین و شروعِ فعل.
دوم **«اراده»** است؛ ثبات و پافشاری بر آن فعل.
سوم **«تقدیر»** است؛ همانجا که هندسهی هر چیز ترسیم میشود؛ طول، عرض، و ابعادِ سرنوشت.
و چهارم **«قضا»** است؛ امضایِ نهایی و حتمیتِ محض.
ما در میانهی این طوفان ایستادهایم. ارادهی ما «قصد» است و «فعل»، اما ارادهی او **«کُن فَیَکُون»** است؛ بیتعب، بیزمان، و بیتغییر. هیچ چیز در جهان رخ نمیدهد، مگر آنکه از این چهار مرحله عبور کرده باشد.
### پنج: مظهرِ اراده؛ آیینهای در میانهی میدان
اما این ارادهی بیچگونهی الهی، چگونه در جهانِ ماده دیده میشود؟
خداوند برایِ آنکه رحمت، مغفرت و حکمِ خود را به ما نشان دهد، «آیینهای» در میانه نهاد.
علی (ع) در خطبهای بلند، پرده از این راز برمیدارد:
**«أَنَا یَدُ اللَّهِ الْمَبْسُوطَةُ… أَنَا لِسَانُهُ الصَّادِقُ… أَنَا بَابُ حِطَّة»**.
او «دستِ بازِ خدا»ست تا رحمت را بر سرِ ما بریزد. او «زبانِ صادقِ خدا»ست تا ارادهی حق را بیکموکاست فریاد کند. او «جنبُ الله» (سمتِ خدا) است؛ همان جهتی که هر کس از آن غافل شود، روزِ حسرت خواهد گفت: «یا حَسْرَتَى عَلى ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ الله».
علی (ع) مظهرِ ارادهی خداست؛ نه آنکه خدا باشد، که او آیینهی صافی است که هر چه در آن است، از خورشیدِ حق است. اگر خدا میخواهد هدایت کند، از مسیرِ این ولایت میوزد. اگر میخواهد ببخشد، از این «بابِ حطّه» عبور میدهد.
### پایان: شُکرِ آنکه میانِ ارادهها میوزد
دلنوشتهام به پایان میرسد، اما وزشِ آن باد نه.
فهمیدم که زندگی، مراودهای میانِ «خواستنِ من» و «ارادهی او»ست.
سپاس خدایی را که راه را بر ما نبست؛ خدایی که ارادهاش را در قامتِ «ولایت» بر ما نازل کرد تا در پیچوخمِ مراوداتِ نفس، گم نشویم.
سپاس خدایی را که بزرگتر از آن است که به خلقش شبیه شود، اما مهربانتر از آن است که ما را بدونِ «مظهرِ ارادهاش» رها کند.
حالا هر بار که ارادهام میشکند، یا هر بار که نسیمی از هدایت در دلم میپیچد، رو به سویِ آن «آینه» میکنم و میگویم:
**یا علی… ای مظهرِ ارادهی حق، در میانِ ارادههایِ لرزانِ ما، بوز…**
***
دلنوشته
وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد
گاهی یک واژه،
در ظاهر کوچک است
اما در درونش جهانی پنهان شده.
«رَوْد».
در زبان عربی
این کلمه فقط «حرکت» نیست؛
حرکتی است آرام، نرم، تدریجی،
مثل نسیمی که آهسته میوزد
اما سرانجام مسیر کوه را هم عوض میکند.
رود یعنی نزدیک شدن بدون هجوم،
تأثیر گذاشتن بدون فریاد،
حرکت کردن
بیآنکه کسی صدای قدمهایت را بشنود.
و شاید به همین دلیل است
که قرآن برای یکی از پیچیدهترین صحنههای ارادهی انسان
از همین واژه استفاده میکند.
«مراوده.»
«وَ راوَدَتْهُ الَّتی هُوَ فی بَیتِها عَن نَفسِهِ…»
او با یوسف نجنگید.
شمشیر نکشید.
زور هم نگفت.
او «مراوده» کرد.
یعنی آرام نزدیک شد.
با نرمی.
با تکرار.
با وسوسههای کوچک.
مراوده یعنی
تلاش برای شکستنِ ارادهی دیگری
نه با ضربه،
بلکه با نفوذ.
مثل آبی که سنگ را نمیشکند
اما سالها بعد
راهش را از میان همان سنگ باز میکند.
مراوده فقط داستان زلیخا نیست.
برادران یوسف هم گفتند:
«سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ…»
ما پدر را قانع میکنیم.
باز هم همان واژه.
باز هم همان حرکت نرم.
گویی قرآن میخواهد بگوید
بیشتر تصمیمهای بزرگ انسان
نه با جنگ،
بلکه با «مراوده» شکل میگیرد.
و حقیقت این است
که نفسِ انسان
استاد همین هنر است.
نفس،
بهندرت فرمان میدهد.
او پیشنهاد میدهد.
آرام.
بیصدا.
اول یک فکر کوچک.
بعد یک توجیه کوچکتر.
بعد یک قدم کوتاه.
و ناگهان میبینی
ارادهات
آرامآرام
از مسیرش منحرف شده است.
این همان «رودِ مذموم» است؛
نسیمی که از سمت نفس میوزد
و انسان را
بیآنکه بفهمد
از راه بیرون میبرد.
اما هر نسیمی
از نفس نمیوزد.
گاهی
درست در لحظهای که تصمیم گرفتهای،
درست وقتی همه چیز را حساب کردهای،
اتفاقی رخ میدهد
که هیچ در محاسباتت نبود.
تصمیمی که محکم بود
میشکند.
راهی که روشن بود
بسته میشود.
در همان لحظه است
که انسان میفهمد
تنها ارادهی میدان
ارادهی او نیست.
امیرالمؤمنین علیهالسلام فرمود:
«عَرَفْتُ اللهَ بِفَسْخِ العُزوم
و نَقْضِ الهِمَم.»
خدا را شناختم
وقتی دیدم
عزمها گسسته میشود
و ارادهها فرو میریزد.
انسان خیال میکند
خودش تصمیم میگیرد.
اما گاهی
باد دیگری میوزد.
بادی
که مسیر همه چیز را عوض میکند.
و آنوقت
در دلِ این تغییر
ردّ پای تدبیر خدا دیده میشود.
در روایتی از امام رضا علیهالسلام
راز این تدبیر
چنین بیان شده است.
ارادهی خدا
مراحلی دارد.
نخست «مشیّت» است؛
آغاز یک کار.
بعد «اراده» است؛
پایداری بر آن.
بعد «تقدیر» است؛
آنجا که اندازهها تعیین میشود
طول، عرض،
حدّ و مرزِ هر چیز.
و سرانجام «قضا»ست؛
امضای نهایی.
آنگاه که دیگر
هیچ چیز
آن را برنمیگرداند.
ارادهی ما
میان این مراحل
کوچک است.
ما قصد میکنیم.
تصمیم میگیریم.
تلاش میکنیم.
اما ارادهی خدا
چیزی دیگر است.
«کُن فَیَکُون».
نه اندیشهای پیش از آن است
نه تردیدی پس از آن.
او اراده میکند
و جهان
همان میشود.
اما این ارادهی عظیم
برای انسان چگونه دیده میشود؟
چگونه میتوان
وزشِ آن را فهمید؟
خدا
برای دیدنِ ارادهاش
آیینهای در زمین قرار داد.
آیینهای
که نامش علی است.
امیرالمؤمنین علیهالسلام فرمود:
«أنا یدُ الله…
أنا لسانُه الصادق…
أنا عینُ الله…
أنا بابُ حِطّة…
أنا حبلُ الله المتین…»
اگر این کلمات
با گوشِ عادت شنیده شود
سنگین است.
اما اگر با دل شنیده شود
روشنگر است.
علی خدا نیست.
اما
آیینهای است
که ارادهی خدا در آن دیده میشود.
اگر خدا بخواهد
رحمتش را جاری کند
از دستِ او جاری میشود.
اگر بخواهد
هدایت را نشان دهد
از زبانِ او گفته میشود.
اگر بخواهد
راه بازگشت را بگشاید
از بابِ او گشوده میشود.
او
«جنبُ الله» است.
همان جهتی
که قرآن دربارهاش میگوید:
«یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطتُ فی جَنبِ الله…»
حسرت
برای آن روزی است
که انسان بفهمد
کنارِ خدا
ایستاده بود
اما رو برگرداند.
و حالا
وقتی به همهی این مسیر نگاه میکنم
میبینم
زندگی چیزی جز
میانجیِ ارادهها نیست.
نفس
با مراوده میکشد.
دنیا
با وسوسه میخواند.
انسان
با خواستن حرکت میکند.
و در میان همهی اینها
خدا
آرام میوزد.
گاهی این وزش
ارادهای را میشکند.
گاهی
راهی را باز میکند.
گاهی
دلِ انسانی را
به سمت نوری میبرد
که نامش ولایت است.
و من
در میان این همه ارادهی کوچک
فقط یک دعا دارم:
خدایا
اگر قرار است بادی بوزد
بگذار
از سمت تو باشد.
همان بادی
که از پنجرهی علی میگذرد
و دلِ انسان را
به سوی تو میبرد.
1. **وقتی خدا از دلهایش میوزد**
2. **مشیّت در مأوای دلهایِ اولیاء**
3. **خانهی اراده، دلِ ولیِّ خداست**
4. **بادِ خدا در مأوای دلها**
5. **جایی که ارادهی خدا مأوا میگیرد**
6. **دلهایی که خدا در آنها میوزد**
7. **از وزشِ اراده تا مأوای مشیّت**
**وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد – مأوای مشیّت در دلهایِ اولیاء**
دلنوشته
وقتی خدا میانِ ارادهها میوزد؛
مأوای مشیّت در دلهایِ اولیاء
و اینگونه است که راز بعدی گشوده میشود…
رازِ جایگاهِ دل و عقل در نقشهی ارادهی خدا.
در حدیثی آمده است:
«جعلَ اللّهُ قلوبَ أولیائِه محلَّ مشیئتِه و إرادتِه، و عقولَهُم محلَّ أمرِه و نَهیه.»
یعنی خداوند
دلهایِ دوستانش را
جایگاهِ مشیّت و ارادهی خود قرار داده،
و عقلهایشان را
جایگاهِ فرمان و نهیاش.
ناگهان، جهان معنا عوض میشود.
دلِ انسانِ کامل،
دیگر فقط جایی برای مهر نیست،
بلکه مرکزِ گردشِ ارادهی خدایی است.
وقتی خدا بخواهد،
از درونِ قلبِ ولیّ خود میخواهد.
و وقتی فرمان میدهد،
از بالایِ عقلِ او میتابد.
در این منظر،
«دل» نه صرفاً عضوی لطیف،
که محل وزشِ مشیّت الهی است؛
جایی که ارادهی خدا،
چون نسیم، در عمقِ روحِ انسانهای برگزیده جریان دارد.
و حسین بن علی علیهالسلام،
در قنوتِ خود،
این معنا را به زبانی که تنها دل میفهمد، نجوا میکند:
«اللهم، منكَ البدءُ، و لك المشیئةُ، و لك الحولُ، و لك القوة…
جَعَلتَ قلوبَ أوليائِك مَسكناً لمشیئتِك،
و مَكمَناً لإرادتِك؛
جَعَلتَ عقولَهُم مناصِبَ أوامِرِكَ و نواهِیك…»
چه جملهای!
در آن، همهی مسیرِ خلقت فشرده شده:
آغاز از توست.
مشیّت از آنِ توست.
نیرو از توست.
و جایی که ارادهات قرار میگیرد، دلِ اولیای توست.
دلِ آنها، محلِ وزشِ خواستهی توست.
عقلِ آنها، دهلیزِ فرمانِ تو.
وقتی چیزی را در زمین میخواهی،
از درونِ دلِ آنان آغاز میکنی؛
از اسرارشان برمیخیزی،
و بر زبانشان نور میتابانی.
آنان، آینهاند.
تو میوزی،
و آنها
جهتِ وزش را به جهان نشان میدهند.
حسین (ع) میگوید:
هرگاه بخواهی،
از درونِ اسرارِ آنان
نهفتههایِ پنهان را به حرکت درمیآوری،
نورِ ارادهات را بر زبانشان جاری میکنی،
و فهمی را که خود به آنان بخشیدهای،
آشکار میسازی.
گویا هر پیامِ آسمانی،
از گوشِ دلِ اولیاء آغاز میشود،
نه از بادِ بیرونی.
و آنگاه، دعایش ادامه مییابد؛
ملایم، لرزان، و روشن:
«اللهم، من آوی إلى مأوى فأنت مأوای،
و من لجأ إلى ملجأٍ فأنت ملجئی…»
این جملات،
مثل تپشِ قلبیاند که هر لحظه
میخواهد با نفسِ خدا هماهنگ شود.
ای خدا،
تو آغازِ همهای.
من در میانهی ارادهها ایستادهام،
اما مشیّتِ تو در من میوزد،
اگر بخواهی، من میخواهم،
و اگر خاموشم، تو آرامتر از خاموشی در من سخن میگویی.
چقدر عظیم است این معنا:
«جَعَلتَ قلوبَ أولیائِكَ مَسكناً لمشیئتِك.»
نسیمِ ارادهی خدا،
در دلهایِ آنان مأوا دارد؛
نه بیرون از آنان،
نه دور از آنان.
دلِ ولیّ خدا،
خانهی ارادهی خالق است.
و عقلِ او،
مسیرِ صدورِ فرمانش.
پس اگر بادِ خدا میان ارادهها میوزد،
این باد،
از درونِ دلِ حسین ع عبور کرده است.
از عقلِ علی ع،
از دلِ زهرا س،
از نگاهِ محمد ص.
آنها نهتنها فرمانبرِ ارادهاند،
بلکه «جایگاهِ ارادهاند».
و من،
در پایان این فهم، آرام میگویم:
خدایا،
اگر مشیئتت مأوا میخواهد،
دلِ مرا مأوا کن.
اگر ارادهات به عقل نیاز دارد،
به عقلِ کوچک من هر روز نوری تازه ببخش.
و اگر بین ارادهها میوزی،
بگذار سهمِ من
نَفَسی باشد
از نسیمِ دلِ حسین ع.
**ارادۀ الهی؛ از مراودۀ نفس تا تجلی مشیّت در اولیای خدا
«خدا با این مَثَل چه اراده کرده است؟»**
مسئلۀ ارادۀ الهی، از لطیفترین و نورانیترین مباحث اندیشه اسلامی است.
این موضوع، تنها یک پرسش کلامی یا یک مفهوم استدلالی نیست؛
بلکه حقیقتی زنده و جاری است که در عمق جان انسان، در راز هدایت و در نحوه فرود آمدن تقدیر الهی در عالم حضور دارد.
سخن گفتن از «اراده» یعنی ایستادن در نقطهای میان دو حرکت:
حرکتِ وسوسهگر نفس و حرکتِ روشن و قاطع فرمان خداوند.
در زبان قرآن و معنویت، میتوان از ریشۀ «رود / مراوده» آغاز کرد؛
کلمهای که معنای «نزدیکشدن آرام، وسوسهکردن تدریجی و چرخیدن پیرامون دل» را در خود دارد. این واژه، زبان خشونت ناگهانی نیست؛ زبانِ فشارهای آرام و پیوسته است، زبان کشاندن دل تا وقتی که تسلیم شود. و از همینجا حقیقتی بزرگ روشن میشود:
هر حرکتی از درون، پاک نیست و هر ارادهای، آسمانی نیست.
ماجرای قرآنیِ حضرت یوسف، روشنترین تجلّی این معناست.
در آیۀ مشهور «و زنِ عزیز کوشید او را بفریبد» (وَ رَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا)،
*مراوده* حرکتِ نفس است؛ کوششی برای تسلیمکردن دیگری، نه با اجبار آشکار، بلکه با اغوای احساسی و جنسیِ پیوسته. در روایتهایی از امام صادق علیهالسلام، این واژه اشاره دارد به تلاشی سازمانیافته از سوی زلیخا برای کشاندن یوسف از قلّۀ عصمت به دامنِ خواهشهای نفسانی.
اینجا، *مراوده* بادِ نفس است؛ حرکتِ آن خواهشِ پنهان که میچرخد تا تصرف کند.
اما زیبایی صحنه در پاسخ یوسف آشکار میشود: «معاذَ الله». این پاسخ فقط یک امتناع نیست؛ یک بازگشت است. بازگشت اراده از مدارِ خواهش به مدارِ خدا. میان «مراوده» و «معاذ الله»، همۀ میدان نبرد انسان نهفته است: کششِ نفس و پناه نور.
از اینجا وارد مرحلۀ عمیقتری میشویم. انسان خیال میکند ارادۀ اوست که بر کارها حاکم است؛ اما تجربه نشان میدهد که تصمیمات انسانی چقدر شکنندهاند. انسان قصد میکند، طراحی میکند، میخواهد—و ناگهان حوادث، آن اراده را فرو میریزند. در گفتاری عمیق از امیرالمؤمنین علیهالسلام، معرفت خداوند دقیقاً در همین نقطه تعریف شده است: در شکست ارادهها و درهمریختن تصمیمها. انسان درمییابد که ورای میل او، ارادهای دیگر هست؛ بزرگتر، پنهانتر، و قاهرتر. گاه فروپاشی برنامههای ما محرومیت نیست؛ مکاشفه است: نشان میدهد که «مدبّر» حقیقی، خداست.
در سنّت شیعی، این حقیقت با تعلیمی از امام رضا علیهالسلام روشنتر میشود؛ همان چهار مرحله: **مشیّت، اراده، تقدیر، قضا**. اینها فقط اصطلاحات نیستند؛ نقشهٔ فرود فرمان الهی در عالماند.
مشیّت: آغاز و منشأ فعل.
اراده: تثبیت و تعیین آن.
تقدیر: اندازهگذاری و شکل دادن.
قضا: امضای نهایی و تحقق قطعی.
در برابر این ساختار، ارادۀ انسان محدود و وابسته به فکر، تردید، میل و انگیزه است. اما خداوند چنان است که اگر چیزی را بخواهد، تنها میگوید: «باش!» و آن میشود.
با این همه، راز اراده الهی فقط در علوّ آن نیست؛ در تجلّی آن نیز هست. در زبان ولایت، اولیای خدا نه بازیگران مستقل، بلکه «مَظاهِرِ فرمان خدا» هستند. در روایتهایی از امیرالمؤمنین علیهالسلام، قدّیسان الهی «ید الله»، «لسان الله»، «باب رحمت» و «چشم بینای خدا در زمین» توصیف شدهاند. این تعبیرها مرز خالق و مخلوق را محو نمیکنند؛ بلکه میگویند اراده الهی از دریچۀ وجود ایشان در عالم آشکار میشود.
این معنا در دعای منسوب به امام حسین علیهالسلام به اوج میرسد؛ آنجا که میفرماید خداوند «دلهای اولیایش را جایگاه مشیّت و اراده خود» و «اندیشههایشان را محل فرمان و نهی خویش» قرار داده است. این تصویر، انسانشناسی عارفانهای است: دل ولیّ فقط جای محبت نیست؛ محل نزول ارادۀ خداست. عقلِ او فقط اندیشه نیست؛ جایی است که فرمان الهی در آن به کلام بدل میشود. ارادۀ خدا از دل آنان میگذرد، و عقل آنان مسیر تجلّی آن در جهان است.
پس مسیر میان «مراودۀ نفس» و «تجلی ارادۀ خدا در اولیاء» همان مسیر میان آشوب و نور است. در یک سو، دل در محاصرۀ خواهش میچرخد؛ در سوی دیگر، دل پاک شده و تبدیل به خانهٔ مشیّت میشود. این فاصله، میدان دین و اخلاق و قدسیّت است.
اکنون عبارت قرآنی «خدا با این مَثَل چه اراده کرده است؟» معنایی گستردهتر مییابد. این پرسش فقط اعتراض منکرانه به مثلهای قرآن نیست؛ پرسش هر سالک است از رویدادهای زندگیاش: خدا از این حادثه چه میخواهد؟ از این تأخیر، این آزمون، این کشش، این شکست، این باز شدن؟ ارادۀ الهی همیشه از ظاهر وقایع خوانده نمیشود؛ گاه از میانِ ارادههای شکسته، وسوسههای رد شده، و دلهایی که آرامآرام صاف میشوند.
پرسیدن از ارادۀ خدا یعنی پرسیدن از حرکت دل، از کار و فریب نفس، از پناه بردن به خدا، از چگونگی فرود آمدن تقدیر، و از اینکه چگونه دلهای پاک شده، آیینۀ ارادهای میشوند که از آنان بزرگتر است.
نفس میگوید: به سوی خواهش بیا.
یوسف میگوید: «معاذَ الله.»
بنده تصمیم میگیرد؛ خدا تصمیم را میشکند.
و بنده در همان شکست، خدا را میشناسد.
اولیاء خود را تهی میکنند؛ آنگاه ارادۀ خدا در آنان میدرخشد.
این است سفر اراده در دو افق:
افقِ مراودۀ نفس و افقِ تجلّی فرمان خدا.
یکی گردش به دور خود؛ دیگری رسیدن به خدا.
یکی دل را در بندِ خواهش میبرد؛ دیگری آن را به نور تسلیم میگشاید.
و شاید پاسخ ژرف همین باشد:
«خدا با این مَثَل چه اراده کرده است؟»
خواسته است دل بیاموزد تفاوت میان بادهای نفس و نسیم خدا را.
