از نَفْسِ حسود تا نَفْسِ‏ نفیس! قلبِ گران‌قیمت! از ظلمت خود تا نور خدا! إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ … فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ!

این ادامه، از منطقِ همان بخشِ پیشین بیرون می‌آید:
وقتی جان، کالایی است که خدا خریدارِ آن است،
پس لابد در خودِ این جان،
گنجی نهفته است که چنین خریداری برایش ایستاده است.
اینجا کلامِ امیرالمؤمنین علیه‌السلام،
جانِ این دل‌نوشته را یک مرتبه دیگر بالا می‌برد.

#دلنوشته

کتابِ نفیسِ جان؛ در تمنایِ تنفّسِ صبح

چه شگفت است حالِ انسان؛
عمری در کوچه‌هایِ دور می‌دود تا مرهمی برای زخم‌هایش پیدا کند،
در حالی که نسخه‌ی شفا، از آغاز در جیبِ جانِ خودش گذاشته شده بود.
و چه تلخ است این غفلت؛
که درد را از زمین و زمان می‌بیند،
اما ریشه‌ی بیماری را در پیچ‌وخمِ نفسِ خویش جست‌وجو نمی‌کند.

مولایِ ما، امیرالمؤمنین علیه‌السلام،
پرده را کنار زده و با چند جمله،
همه‌ی این سرگردانی را به نقطه‌ی بیداری می‌رساند:

«دَوَاؤُكَ فِيكَ وَ لَا تُبْصِرُ
وَ دَاؤُكَ مِنْكَ وَ مَا تَشْعُرُ»

دوایِ تو در خودِ توست و تو نمی‌بینی؛
و دردِ تو نیز از خودِ توست و تو هنوز شعورِ شناختنش را نیافته‌ای.

آری،
انسانِ دورافتاده از نور، همیشه درمان را در بیرون می‌جوید؛
در آدم‌ها،
در ستایش‌ها،
در جمع‌کردن‌ها،
در به‌دست‌آوردن‌ها،
در پیشی‌گرفتن‌ها،
در دیده‌شدن‌ها.
اما درد، اغلب از همان جایی سر برمی‌آورد که او حاضر نیست نگاهش کند:
از حسدِ پنهان،
از لجاجتِ نرم و خزنده،
از تمنّاهایِ بی‌مهار،
از نارضایتی نسبت به تقدیرِ خدا،
از این‌که دل، می‌خواهد «خودش» خورشید باشد و طاقتِ تماشایِ نورِ دیگری را ندارد.

پس بیماریِ جان، همیشه فقرِ بیرونی نیست؛
گاه بیماری،
همین است که جان از مدارِ رضایِ الهی بیرون افتاده و به دورِ خویشتنِ تاریکِ خود می‌چرخد.
و درمان نیز همان لحظه آغاز می‌شود که انسان،
به جایِ فرار از خود،
به درونِ خویش بازگردد؛
نه به درونِ نفسِ امّاره،
بلکه به آن فطرتِ نورانی که خدا در ژرفایِ او به ودیعت نهاده است.

آنگاه مولا، افق را بازتر می‌کند و به انسان می‌فهماند که مشکلِ او فقط ندیدنِ درمان نیست؛
بلکه «کوچک دیدنِ خویش» نیز هست:

«أَ تَزْعَمُ أَنَّكَ جِرْمٌ صَغِيرٌ
وَ فِيكَ انْطَوَى الْعَالَمُ الْأَكْبَرُ»

آیا می‌پنداری که تو جرمِ کوچک و ناچیزی هستی،
در حالی که عالمِ اکبر در تو پیچیده و نهفته است؟

چه کسی گفته تو فقط یک تنِ محدود در میانِ دیوارهایِ خاکیِ این جهانی؟
چه کسی گفته حقیقتِ تو همین خواستن‌ها و خسته‌شدن‌هایِ روزمره است؟
تو از آن رو گران‌قیمت شده‌ای که «جهانی بزرگ در درونِ تو پیچیده شده است».
تو نسخه‌ی کوچک‌شده‌ی عالم نیستی؛
بلکه آینه‌ای هستی که اگر صیقل یابد،
همه‌ی مراتبِ هستی در آن خوانده می‌شود.
آسمان و زمین،
قبض و بسط،
شب و صبح،
تشنگی و زمزم،
بازار و معامله،
بهشت و رضوان؛
همه در باطنِ جانِ تو، نشانه و ردی دارند.

برای همین است که قلب، این‌همه قیمت دارد.
برای همین است که بهشت، بهایِ نفس قرار گرفته است.
چون آنچه در تو نهفته است، کمتر از یک عالم نیست.
جانِ انسان، اگر به خود واگذاشته شود، در تنگنایِ عاریت می‌پوسد؛
اما اگر در پرتوِ نورِ ولیّ خدا خوانده شود،
به عالمی گشوده بدل می‌شود که از هر سویش آیه‌ای می‌روید.

و از همین‌جا، سخنِ مولا به لطیف‌ترین وجه، به «کتاب» می‌رسد:

«وَ أَنْتَ الْكِتَابُ الْمُبِينُ الَّذِي
بِأَحْرُفِهِ يَظْهَرُ الْمُضْمَرُ»

تو آن کتابِ روشن و روشنگری؛
کتابی که با حروفش، پنهان‌ها آشکار می‌شود.

چه تعبیرِ شگفتی!
یعنی انسان، فقط خواننده‌ی کتابِ الهی نیست؛
خودِ او نیز کتابی است مکتوب.
رگ‌هایش سطرهایی‌اند،
نفس‌هایش حروفی‌اند،
قبض و بسطِ دلش نشانه‌هایی‌اند،
اشک‌ها و امیدها و شکست‌ها و بازگشت‌هایش،
همه واژه‌هایی‌اند که اگر درست خوانده شوند،
اسرارِ نهفته را آشکار می‌کنند.

انسانِ بی‌نور، این کتاب را ناخوانده رها می‌کند؛
گاه آن را با خطا می‌خواند،
گاه حروفش را به میلِ نفس جابه‌جا می‌کند،
و گاه اصلاً از ترسِ روبه‌روشدن با حقیقت،
کتابِ درون را می‌بندد و به سراغِ هیاهویِ بیرون می‌رود.
اما انسانِ هدایت‌شده،
در پرتوِ مصباحِ معلم،
یاد می‌گیرد که چگونه سطرهایِ وجودِ خود را بخواند؛
چگونه از ظاهرِ حوادث عبور کند و به باطنِ پیام‌ها برسد؛
چگونه از هر رنج، آیه‌ای؛
از هر قبض، درسی؛
و از هر بسط، شکرانه‌ای بیرون بکشد.

و آن‌گاه، کلامِ مولا به آرامشی عجیب ختم می‌شود:

«فَلَا حَاجَةَ لَكَ فِي خَارِجٍ
يُخْبِرُ عَنْكَ بِمَا يُسْطَرُ»

پس تو را حاجتی به خارج از خود نیست
که از آنچه در تو نوشته شده است خبرت دهد.

این سخن، دعوت به بریدن از هدایتِ الهی و معلمِ ربانی نیست؛
بلکه برعکس، یعنی معلم آمده است تا تو را به «خواندنِ خویشتنِ حقیقی» برساند،
نه این‌که تو را برای همیشه محتاجِ ظاهرها نگه دارد.
او فانوس را در دستت می‌گذارد تا کتابِ درونت را بخوانی.
او آبِ زمزم را به تو می‌نوشاند تا عطشِ شناختِ خویش در تو بیدار شود.
او صبح را بر جانت می‌دمد تا حروفِ مبهمِ دلت، روشن و خوانا شوند.

پس ای جان،
از بیرون آن‌قدر مترس که درون را فراموش کنی.
تو سرزمینِ متروکی نیستی؛
تو کتابی مبینی.
تو گودالِ درد نیستی؛
تو مخزنِ دوایی.
تو موجودی کوچک و بی‌اثر نیستی؛
تو عالمی اکبری که هنوز بسیاری از سطرهایِ وجودت گشوده نشده است.

خوشا آن دل که به جایِ گریز از خویش، با نورِ خدا به درونِ خود سفر کند؛
آنجا که درد و درمان هر دو حاضرند،
آنجا که زخم و مرهم هر دو از یک جان سر برآورده‌اند،
و آنجا که اگر حروفِ دل درست خوانده شوند،
انسان از یک نفسِ سرگردان،
به یک «نفسِ مطمئنّه» بدل می‌شود.