What Is Our Duty? And Who Defines It for Us?!
“Allah does not burden a soul except [according to] what He has given it.” (Surah At-Talaq: 7)
This contemplative writing explores the profound spiritual distinction between *Taklif* (divine duty rooted in the light of *Wilayah* and surrender) and *Takalluf* (self-imposed burdens born of envy, arrogance, and unauthorized claims to stations beyond one’s capacity). By examining the Quranic geometry of human capacity and divine measure—epitomized in the verse *“Allah does not burden a soul except [according to] what He has given it”*—the essay reveals how inner peace and true ease (*Yusr*) are attained. It demonstrates that true spiritual well-being comes not through self-styled pretension or overstepping one’s limits, but by resting content within one’s God-given capacity and aligning the heart with the true Guide.
این مقاله، تمایز عمیق میان «تکلیف» (وظیفهٔ الهیِ برخاسته از نورِ ولایت و تسلیم) و «تکلف» (بارهای خودساخته ناشی از حسد، تکبر و ادعاهای ناموجه به مقاماتی فراتر از ظرفیت انسانی) را واکاوی میکند. این نوشتار با بررسی هندسهٔ قرآنیِ وسع و تقدیر الهی — که در آیهٔ شریفهٔ «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا» تجلی یافته است — نشان میدهد که چگونه آرامش درون و «یُسر» واقعی به دست میآید. متن ثابت میکند که سعادت حقیقیِ روحانی نه از رهگذرِ ادعاهای خودسرانه و دستاندازی به فراتر از مرزها، بلکه با خشنودی در بسترِ عطای الهی و هماهنگ ساختن دل با راهنمای راستین حاصل میشود.
«کلف» یکی از هزار واژه مترادف «نور الولایة» است.
در فرهنگ لغات عربی مینویسند:
«الْكَلَفُ في الوجه»
این کک و مک و خال به صورت چسبیده و نمیشه ازش جداش کنی!
«تَكَلَّفَ الأمرَ: عهدهدار آن كار شد و در آن رنج كشيد.»
واژه «کلف» به ما میگه:
گرچه تحمل تلخی آیات، توام با رنج خواهد بود «کُلفة»،
اما این رنج، تکلیفته! نمیشه ازش فرار کنی!
کربلا، تکلیفی برای همه!
باید رغم انف کنی! این درد زایمان «مخض» رو تحمل کنی!
این درد زایمان، تو رو به سمت جذع النخلة می کشاند!
کربلا، تکلیفی برای همه!
۱. کالبدشکافیِ لغوی؛ ککومکی که از چهره جدا نمیشود
«کلف» یکی از هزار واژهٔ مترادف با «نور الولایة» است.
اهل لغت در تشریح ریشهٔ آن نوشتهاند:
«الْكَلَفُ في الوجه: لَوْنٌ يَعْلُو الْوَجْهَ يُشْبِهُ السُّمْسُمَ، شَيْءٌ يَعْلُو الْجِلْدَ كَالْعَدَسَةِ»
خال، لک و ککومکی که بر پوست چهره مینشیند، در گوشت و پوست نفوذ میکند و نمیتوان آن را از صورت جدا کرد؛ جزئی از بافت چهره شده است.
و از همین ریشه آمده است:
«تَكَلَّفَ الأمرَ: عهدهدار آن كار شد و در آن رنج و مشقت كشيد.»
واژهٔ «کلف» در عمیقترین لایهٔ زبانپژوهی و ریشهشناختی خود،
به ما یادآوری میکند که تکلیف، چیزی عارضی و الصاقی از بیرون نیست که بتوان با بهانهای آن را پس زد یا از دوش افکند.
تکلیف مانند آن نشان و ککومک است؛
چنان بر بافتِ هستیِ انسان نقش بسته که گریزی از آن متصور نیست.
گرچه چشیدن و تابآوردن تلخیِ آیات و تقدیرات الهی همراه با رنج و سختی است («کُلفة»)،
اما این رنج، حقیقتِ تکلیفی است که از روز عهدِ الست بر دوش جان نهاده شده؛
نمودی از همان ولایت است و فرار از آن ناممکن.
—
۲. کربلا؛ آزمون عام و تکلیف همگانی
کربلا، تکلیفی برای همه است.
حادثهای در قعر تاریخ سال شصت و یک نیست؛
سنتی جاری در پهنهٔ جانهاست.
در این مواجهه، راهی جز «رغم انف» نیست؛
باید بینیِ غرور و انانیتِ نفس را به خاک مالید تا چشم دل به افق ولایت باز شود.
این راه، بیرنج زایمان پیموده نمیشود؛
همان دردی که قرآن از آن به «مَخاض» تعبیر میکند:
«فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَىٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ»
تنها هنگامی که درد زایمانِ معنوی،
جان را بیتاب کند و انسان را از هیاهوی خلق ببرد،
او را به تکیهگاهِ استوارِ هدایت یعنی «جِذْعِ النَّخْلَة» (تنهٔ نخل ولایت) پناه میدهد؛
جایی که از شاخسارِ خشکیده و بهظاهر بیثمرِ ابتلائات،
رُطَبِ تازهٔ معرفت و تسلیم فرو میریزد.
—
۳. تفاوت تکلیف نوری و تکلّف نفسانی
تکلیف با هدایتِ نورانی سرشته است و هر اندازه که جان را در کورهٔ رنج بسوزاند،
سرانجامش طمأنینه و لقای حق است؛
برخلافِ «تکلّف» که ریشه در خودسری و حسد دارد و میوهای جز خستگی و رسوایی به بار نمیآورد.
تحمل کُلفَتِ کربلا، تطهیر جان است از ظلمتِ تمناهای پوچ،
و وارد شدن به حریم امنی که از درونش آرامشِ یقین سر برمیآورد.
#دلنوشته
کربلا، تکلیفی برای همه!
بررسی لغوی واژۀ «کلف»
«کَلَف» در لغت، دانهها و لکههای ریزی است که بر چهره مینشیند؛
در فرهنگهای عربی از آن به چیزی همانند دانههای کنجد بر صورت یاد کردهاند.
«کُلْفَة» نیز در همین خانوادهٔ معنایی، به این نشان و لکه اشاره میکند.
در کاربردی دیگر، «تَکَلَّفَ الأمرَ» یعنی کاری را بر عهده گرفت و بارش را پذیرفت؛
کاری که ممکن است با رنج و دشواری همراه باشد.
کَلَف چیزی است که بر چهره نشسته؛
و تکلّف، بارِ کاری است که آدمی به دوش میگیرد و رنجش را میچشد.
انگار واژه از نشانی میگوید که پاککردنش آسان نیست و از باری که سبکانگاشتنش ممکن نیست. در زبان دل، میتوان «کلف» را از هزار دریچه به یاد نور ولایت انداخت:
نوری که نشانهاش بر چهره و جان میماند و آدمی را به مسئولیتِ دیدن و وفادارماندن فرا میخواند.
از کک و مکِ چسبیده تا تکلیفِ گریزناپذیر
کربلا، تکلیفی برای همه؛
نه تکلیفی که بتوان با یک بهانه از آن گریخت،
بلکه تکلیفِ ایستادن در سوی حق، آنگاه که هزینه دارد.
گاهی تلخیِ آیه، تلخیِ حقیقت است؛
حقیقتی که پرده از راحتطلبی برمیدارد و آدمی را به انتخاب میرساند.
تحمل این تلخی ممکن است «کُلفَة» داشته باشد؛
رنجی که میفشارد، میسوزاند و راه را از آسودگیِ بیمسئولیت جدا میکند.
تکلیف آنجاست که حقیقت، وجدان را به پاسخگویی میخواند.
پس «رغمَ أنف»؛ برخلاف میلِ نفسِ گریزان، باید در برابر حقیقت سر فرود آورد، نه آنکه حقیقت را به میل خود خم کرد.
کربلا فقط اندوهِ گذشته نیست؛
آینهای است روبهروی امروز:
وقتی حق را میشناسیم، آیا هزینهٔ همراهی را میپذیریم؟
وقتی سکوت به سود باطل تمام میشود، آیا زبان و دست و دل را به مسئولیت میسپاریم؟
اینجا تکلیف، لزوماً شمشیر به دست گرفتن نیست؛
گاهی راستگویی است، گاهی وفاداری، گاهی دستگیری از مظلوم و گاهی نپیوستن به صفِ تماشاگران.
و شاید همینجا آن تمثیلِ «کلف» به کار آید:
بعضی نشانها با انکار محو نمیشوند.
اگر نورِ ولایت بر دل نشسته باشد، آدمی دیگر نمیتواند ندیدن را تا همیشه بهانه کند.
نشانِ معرفت، مسئولیت میآورد؛
و مسئولیت، آسایشِ بیتفاوتی را از آدم میگیرد.
این رنج را نباید با تکلّفِ خودساخته اشتباه گرفت:
رنجِ حقطلبی از پیرویِ هوس یا ادعای بیجا نمیآید؛
از وفاداری به حقیقتی میآید که آدمی آن را شناخته است.
کربلا، تکلیفی برای همه
قرآن، مریم را در لحظهٔ زایمان کنار تنهٔ نخلی تصویر میکند:
«فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلىٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ»؛
دردِ زایمان او را به آنجا میکشاند.
مریم از شدتِ آن لحظه میگوید:
«کاش پیش از این مرده بودم و یکسره فراموششده بودم»؛
اما قصه در همان فریاد متوقف نمیشود.
ندایی میرسد که اندوهگین مباش،
و به او فرمان داده میشود تنهٔ نخل را به سوی خود بجنباند تا خرمای تازه فرو ریزد
(مریم: ۲۳–۲۶).
در این تصویر، درد فقط چیزی نیست که باید از آن عبور کرد؛
گاهی همان درد، آدمی را به تکیهگاه میرساند.
«مخاض» مریم را به جذع النخله میکشاند؛
و از دلِ رنج، فرمانِ برخاستن و دستجنباندن میرسد.
نه رنج بهتنهایی معجزه است و نه تکیهدادن به تنه پایان راه؛
باید دست را هم به کار انداخت،
حتی وقتی تن خسته است و دل از هجوم اندوه میلرزد.
این تصویر، کربلا را تداعی میکند:
لحظهای که راهِ حق از میان رنج میگذرد و انسان ناچار است تصمیم بگیرد به کدام سو تکیه کند.
نه برای آنکه هر مصیبتی را کربلا بنامیم،
و نه برای آنکه زخم را زیبا جلوه دهیم؛
بلکه برای آنکه بفهمیم وفاداری، گاهی در دلِ دشوارترین ساعتها معنا پیدا میکند.
رنجِ ولایت، دعوت به نومیدی نیست؛
دعوت به ایستادن است،
به پناهبردن به حقیقت
و به انجام سهمی که از ما برمیآید.
کربلا، تکلیفی برای همه است:
برای هرکس که نشانی از حق را شناخته و اکنون باید پای آن بایستد.
شاید درد، ما را تا جذع النخله ببرد؛
اما آنجا نیز باید دست دراز کرد و تنه را جنباند.
سهم ما، هر اندازه کوچک، باید ادا شود.
این است تکلیف:
از رنج نگریختن،
به نور تکیهکردن،
و در لحظهٔ امتحان، از حق رویبرنگرداندن.
هر کسی خودش باید مشقاشو بنویسه!
خودت باید با قلبت، نور و ظلمتتو بفهمی!
+ «قحم»: خودت، آگاهانه و با کمک نور، با مشکلاتت روبرو شو! مکعّب روبیک!
+ «سفر انفرادی با نور!»
+ «یاقوت سرخ!»
+ «فرض»
اون تکلیف و مشقی که باید ازش نمره قبولی بگیریم، ماموریت کربلاست!
«وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ»
حتما همه به تکلیفی که بعهده اونها گذاشته شده دعوت میشن!
«السلام علیک یا داعی الله و ربانی آیاته»
«ندای نورانی – منادی نور»
«أَوَّلُ ذَلِكَ، الدُّعَاءُ إِلَى … وَلَايَةِ اللَّهِ مِنْ وَلَايَةِ الْعِبَادِ»
اذن الله و دعوت و ندای ابراهیم ع برای مدعوین اهل نور یقین در هر زمان،
برای نجات از بردگی شیطان و توفیق بندگی رحمان است!»
امام علی علیه السلام:
مَنْ كَلِفَ بِالْعِلْمِ فَقَدْ أَحْسَنَ إِلَى نَفْسِهِ.
کسی که برای کسب نور دانش به زحمت افتد، پس به خود نیکویی کرده است!
اگه میخوای در حق خودت خوبی کرده باشی، زحمت نوشتن مشقهاتو خودت بکش!
خودت باید دلت به حال خودت بسوزه و مشقاتو بنویسی! خوشخط هم باید بنویسی!
+ «محاسبه نفس»
+ «مجاهده قلبی»
+ «تهذیب نفس»
#دلنوشته
مشقِ انفرادی در گردنهٔ «قحم»
«قَحْم»؛ رویارویی آگاهانه با مکعب روبیکِ ابتلا
تکلیف، در کنج خلوت و عافیت حل نمیشود.
واژهٔ «قَحْم» (اقتحام) به ما فرمان میدهد:
«خودت، آگاهانه و با چراغِ نور، بیباکانه به دل گردنههای سخت و تاریک بزن!»
زندگی و فتنههایش شبیه یک «مکعب روبیکِ» بههمریخته است؛
هیچکس از بیرون نمیتواند خانههای رنگین قلب تو را سر جای خود بنشاند.
این کارِ یک «سفر انفرادی با نور» است.
در این مسیر، تنهایی سهم سالک است؛
گوهری که از کورهٔ این سختیها استخراج میشود، همان «یاقوت سرخِ» بصیرت و ولایت است؛ گوهری آبدیده در آتش.
تکلیف، یک «فَرْض» است؛
یعنی برشی واجب و مقدّر در هندسهٔ هستی تو که راهی جز گذر از آن نداری.
و آن تکلیف نهایی و آن برگهٔ امتحانی که حتماً باید از آن نمرهٔ قبولی بگیریم،
چیزی جز «مأموریتِ کربلا» نیست؛
حقیقتی که امتدادش در آفاق تاریخ ثبت شده است:
«وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ»
(و یاد و راه او را در میان امتهای پسین پایدار و جاودانه ساختیم).
—
ندای منادیِ نور؛ دعوت به بندگی رحمان
هیچ قلبی در این عالم بلاتکلیف و بیخبر رها نمیشود.
حتماً همه به اندازهای که در عالم ذر عهد بستهاند،
به این تکلیف فراخوانده میشوند:
«السَّلامُ عَلَيْكَ يا داعِيَ اللَّهِ وَ رَبّانِيَّ آياتِهِ»
این همان «ندای نورانی» و رسالتِ «منادی نور» است که جانها را صلا میزند.
همان مأموریت نخستین اولیا که در روایت آمده است:
«أَوَّلُ ذَلِكَ، الدُّعَاءُ إِلَى… وَلَايَةِ اللَّهِ مِنْ وَلَايَةِ الْعِبَادِ»
(نخستین گام، دعوت از ولایت بندگان به سوی ولایتِ مطلق پروردگار است).
این ندا، اذنالله و پژواکِ ندای ابراهیمی (ع) است برای تمام «مدعوینِ اهل نورِ یقین» در هر عصر و زمان؛ بانگی برای رهایی از بردگیِ نامرئیِ شیطان و نیل به حقیقتِ آزادی در بندگیِ حضرت رحمان.
—
مشقهایی که فقط دست خودت باید بنویسد
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) با همان ریشهٔ نغزِ کَلَف میفرمایند:
«مَنْ كَلِفَ بِالْعِلْمِ فَقَدْ أَحْسَنَ إِلَى نَفْسِهِ»
هر که برای کسبِ نورِ دانش و معرفت رنج و کُلفت کشد،
بیگمان در حقّ جان خویشتن نیکی کرده است.
اگر واقعاً دلت به حال خودت میسوزد و میخواهی به خویشتن احسان کنی،
زحمتِ نوشتنِ این مشقها را باید خودت بکشی!
دیگری نمیتواند به جای تو بارِ تحول را به دوش بکشد.
مشقِ بندگی را نه سرسری، که باید با «محاسبهٔ نفس»، «مجاهدهٔ قلبی» و «تهذیب نفس»، پاکیزه و خوشخط نوشت.
این کُلفَت و این مشقت، خودِ زندگی و عینِ رستگاری است؛
تندیسی نوری که در انتهای این مشقِ خونین و خطبهخط،
به قبولیِ درگاه آلمحمد (ع) مُهر خواهد خورد.
#دلنوشته
قحم، مکعب روبیک و مشقِ انفرادیِ نور
«قَحْم» را اینجا نه به معنای شتابزدگی و بیگدار به آبزدن،
که بهصورت یک بازیِ آگاهانه با واژه میگیرم:
خودت، با چشمِ باز و به یاری نور، به دلِ مسئله برو؛
نه برای آنکه در آن گم شوی،
بلکه برای آنکه راهِ گشودنش را پیدا کنی.
درست مثل مکعّب روبیک؛
هر وجه، رنگ و جای خودش را دارد و با چرخاندنِ بیفکر حل نمیشود.
باید مسئله را ببینی،
نسبتِ جزءها را بفهمی
و حرکتِ بعدی را با حوصله انتخاب کنی.
این، سفرِ انفرادی با نور است؛
نه سفری بیهمراهیِ خدا،
بلکه راهی که هیچکس نمیتواند به جای تو آن را در جانت طی کند.
معلّم چراغی نشان میدهد،
اما دیدن و قدمبرداشتن با خود توست.
در دلِ این راه، «یاقوتِ سرخ» را چون نشانی از گوهرِ گرانبهایی میبینم که از دلِ فشار و صبر پدیدار میشود؛ تصویرِ شاعرانهای برای آن حقیقتِ سرخرنگی که آدمی در آزمونِ وفاداری کشف میکند.
فرض کن تکلیف، همان مشقی باشد که باید از آن نمرهٔ قبولی بگیریم؛
و مشقِ بزرگِ روزگار ما، مأموریتِ کربلا باشد:
شناختنِ حق و ایستادن پای آن،
هرکس به اندازهٔ توان و مسئولیت خویش.
اما این مشق را نمیشود به دیگری سپرد.
اگر میخواهی در حق خودت خوبی کنی، زحمتِ نوشتنش را خودت بکش؛
خودت باید دلت برای جانِ خویش بسوزد،
خطاها را ببینی و خطِ رفتارت را خوشخطتر کنی.
خوشخطنوشتنِ این مشق یعنی صداقت در محاسبهٔ نفس،
پایداری در مجاهدهٔ قلبی و پیگیریِ تهذیب نفس؛
نه خودسرزنشگریِ نومیدانه،
بلکه بازگشتِ پیوسته به سوی نور.
دعوت نوری، ندای ابراهیمی و افق کربلا
«وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ»؛
دربارهٔ ابراهیم آمده است:
یاد و نامی نیکو برای او در میان نسلهای پسین باقی گذاشتیم.
این آیه در بافتِ خود از یادِ ماندگارِ ابراهیم سخن میگوید؛
و در این دلنوشته،
پژواکی است از اینکه راهِ توحید و دعوت به حق،
در زمانههای بعد نیز خاموش نمیشود.
هر نسل با آزمونِ خودش روبهروست
و به سهمِ خودش فراخوانده میشود تا تکلیفِ خویش را بشناسد.
در زیارت آلیاسین میخوانیم:
«السَّلامُ عَلَيْكَ يا داعِيَ اللهِ وَرَبّانِيَّ آياتِهِ»؛
سلام بر تو، ای دعوتکننده به سوی خدا و پرورشیافته به آیات او.
در این سلام، «داعی الله» برای من تصویرِ منادیِ نور است:
ندایی که آدمی را از بندگیِ خواهشها و سلطهٔ بندگان بیرون میخواند و به بندگیِ خدا فرامیخواند. این برداشتِ دلنوشتهوار، بر فرازِ شناختهشدهٔ زیارت تکیه دارد،
نه آنکه جای معنای خودِ عبارت را بگیرد.
آغازِ این دعوت چنین وصف میشود:
«أَوَّلُ ذَلِكَ الدُّعَاءُ إِلَى طَاعَةِ اللهِ مِنْ طَاعَةِ الْعِبَادِ،
وَإِلَى عِبَادَةِ اللهِ مِنْ عِبَادَةِ الْعِبَادِ،
وَإِلَى وَلَايَةِ اللهِ مِنْ وَلَايَةِ الْعِبَادِ»؛
نخستین گام، دعوت به اطاعت خدا به جای اطاعتِ بندگان،
و به ولایت خدا به جای ولایتِ بندگان است.
پس ندای نورانی، در این افق، دعوت به رهایی از بردگیِ شیطان و توفیقِ بندگیِ رحمان است؛
و کربلا صحنهای است که این انتخاب را با همهٔ روشنی و دشواریاش پیش چشم میگذارد.
در همین مسیر، از امیرالمؤمنین علیهالسلام نقل شده است:
«مَنْ كَلِفَ بِالْعِلْمِ فَقَدْ أَحْسَنَ إِلَى نَفْسِهِ»؛
هرکه در راهِ دانش رنج و ممارست پذیرد، به خویشتن نیکی کرده است.
دانش، در این دلنوشته، نوری است که مشقِ راه را خواناتر میکند.
پس اگر میخواهی به خودت نیکی کنی،
از زحمتِ آموختن و نوشتنِ سهمِ خودت نگریز:
محاسبه کن،
با قلبت مجاهده کن،
خویشتن را تهذیب کن؛
و آنگاه که ندای حق را شنیدی،
با نوری که یافتهای پاسخ بده.
اما پرسشِ بنیادین دوباره به جان بازمیگردد:
تکلیف ما چیست؟
تکلیف ما را چه کسی معلوم میکند؟!
چه کسی ما را از بلاتکلیفی درمیآورد؟!
و چگونه میخواهد به ما بفهماند و از این سرگردانی بیرون کشد؟!
جوابِ همهٔ این پرسشها با فهمِ «قبض و بسط نور» معلوم میشود.
مقدمهٔ فهمِ قبض و بسطِ نورِ قلب،
داشتنِ «یاقوت سرخی» است که تار و پودش از نور و ظلمت ساخته شده باشد؛
قلبی که در کورهٔ تضادها و کشاکشِ ابتلائات گداخته و صیقل خورده است.
و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله فرمود:
«كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ»؛
یعنی خدای مهربان همهٔ قلبها را در بدو تولد با ویژگیِ فهمِ نور و ظلمت خلق میکند.
پس هیچ روحی در این پهنه بیپشتوانه رها نشده است.
با این ادراکِ فطری،
این اصولِ سلوکِ نوری فرا روی سالک قرار میگیرد:
«با حضور نور، دلواپس نباش!»
«با نور، دست و دلباز باش!»
«استطاعت نورانی!»
«لا جَبْرَ وَلا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ!»
تکلیف در این هندسه، باری سنگین و الصاقی از بیرون نیست؛
تلاقیِ استطاعتِ نوریِ بنده با کششِ ولایتِ حق است در میانهٔ قبض و بسطهای این سفر انفرادی.
+ «جذع»
تکلیف ما چیه؟
تکلیف ما رو کی معلوم میکنه؟!
کی ما رو از بلاتکلیفی در میاره؟!
چجوری میخواد به ما بفهمونه و ما رو از بلاتکلیفی در بیاره؟!
جواب همه این سوالها با فهم قبض و بسط نور معلوم میشه!
مقدمهی فهم قبض و بسط نور قلب، داشتن یاقوت سرخی است
که تار و پودش از نور و ظلمت ساخته شده!
و «کلّ مولود یولد علی الفطرة»
یعنی خدای مهربان همهی قلبها رو در بدو تولد با ویژگی فهم نور و ظلمت خلق میکنه!
+ «با حضور نور، دلواپس نباش!»
+ «با نور، دست و دل باز باش!»
+ «استطاعت نورانی!»
+ «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین!»
#دلنوشته
رهایی از بلاتکلیفی در قبض و بسط نور
گرهگشایی از بلاتکلیفی؛ قبلهنمای قبض و بسط
همواره این پرسشهای جانکاه در تاریکی فتنهها سر برمیآورند:
تکلیف ما چیست؟
تکلیف ما را چه کسی معلوم میکند؟!
چه کسی ما را از برزخِ جانکاهِ بلاتکلیفی بیرون میکشد؟
و چگونه میخواهد این تکلیف را به ما بفهماند و راهبلدمان شود؟!
پاسخ تمام این پرسشها در یک شاهکلید نهفته است:
«فهمِ قبض و بسطِ نور در قلب!»
تکلیف، یک دستورالعملِ صوری و بیروح بیرونی نیست؛
نبضِ زندهای است در قعر جان تو.
اما مقدمهٔ فهمِ این آمدوشد و ادراکِ قبض و بسطِ نور،
داشتن همان «یاقوت سرخ» است؛
قلبی هوشیار که تار و پودش در کارگاه آفرینش از تقابل و تمایزِ نور و ظلمت بافته شده است.
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود:
«كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ»
یعنی خداوند مهربان از همان بدو تولد،
دستگاهِ حساس و حسگرِ ادراکِ نور و ظلمت را در ژرفای فطرت هر انسانی به ودیعت نهاده است؛
هیچ قلبی بدون این ترازو و یاقوت سرخ به دار دنیا فرستاده نشده است.
—
منشور زیست نوری
وقتی یاقوتِ سرخِ قلبت را به جریان نور سپردی،
سلوک در گردنهٔ ابتلائات بر این اصول استوار میشود:
«با حضور نور، دلواپس نباش!»
آنجا که نورِ ولیّ حاضر است،
اضطرابِ گمگشتگی معنا ندارد.
هر تاریکی و گرفتگیِ ظاهری،
مقدمهٔ تابشی ژرفتر است.
در حضور نور، آرام بگیر و سکان را به دست صاحبکار بسپار.
«با نور، دست و دل باز باش!»
بخل و تنگیِ سینه با نور نمیسازد.
هرچه به تو عطا شد از انفاقِ علم، صبر، مهر و دارایی، بیدریغ ببخش؛
تا چشمههای فیض در درونت نجوشد، نورِ تازه وارد نمیشود.
«استطاعت نورانی!»
تکلیف، فراتر از توان تو نیست؛
خداوند ظرفِ ادراک و تحمّلت را پیشاپیش با هدایتِ خود پر کرده است.
استطاعت نوری یعنی توانستنی که از اتکا به نور سرچشمه میگیرد،
نه از غرور و زوربازوی فانیِ نفس.
«لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ!»
نه اسیرِ جبر و انفعال باش که دست روی دست بگذاری و بگویی کار از دست من خارج است،
و نه مغرورِ تفویض و کبر که گمان کنی همهکاره تویی!
«امر بین الامرین» یعنی در اوجِ بندگی و تلاش،
دستت در دست منادی نور باشد؛
مشق را با اشکِ مجاهده، تو مینویسی،
اما قلم و توفیق را نورِ ولایت در دستت جاری ساخته است.
تکلیف – استطاعت – قبض و بسط
پس خدا ما رو جوری خلق کرده که میتونیم از بلاتکلیفی در بیایم!
چجوری؟
«قلب سلیم + نور هدایت»
امام صادق علیه السلام:
مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ كُلْفَةَ فِعْلٍ وَ لَا نَهَاهُمْ عَنْ شَيْءٍ حَتَّى جَعَلَ لَهُمُ الِاسْتِطَاعَةَ
ثُمَّ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ
فَلَا يَكُونُ الْعَبْدُ آخِذاً وَ لَا تَارِكاً إِلَّا بِاسْتِطَاعَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ قَبْلَ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ
وَ قَبْلَ الْأَخْذِ وَ التَّرْكِ
وَ قَبْلَ الْقَبْضِ وَ الْبَسْطِ.
خداوند بندگان را به انجام كارى موظّف نفرموده و آنها را از چيزى نهى نفرموده است
تا آنكه استطاعت را برايشان قرار داده،
آنگاه به آنان امر فرموده و آنها را نهى نموده است.
پس بنده فراگيرنده و واگذارنده نيست مگر به استطاعتى كه پيش از امر و نهى و پيش از فراگرفتن و واگذاشتن و پيش از گرفتن و گستردن وجود دارد.
#دلنوشته
هندسهٔ پیشینی استطاعت و قلب سلیم
«تکلیف، استطاعت، قبض و بسط»
پس بدان که ما در کورهراه دنیا رها و بیسلاح آفریده نشدهایم!
پروردگار حکیم جان ما را به گونهای سرشته که در طوفانیترین فتنهها نیز توانِ رهایی از برزخِ «بلاتکلیفی» را داشته باشیم.
اما چگونه و با چه ابزاری؟
پاسخ در تلاقی دو گوهر ناب است:
«قلب سلیم + نور هدایت».
اگر قلب سلیم، آینهدار و پذیرای نور ولایت باشد،
گردوغبار سرگردانی فرو مینشیند و راه پیش چشم گشوده میشود.
—
حقیقتِ «استطاعتِ متقدّمه» در کلام امام صادق (علیهالسلام)
حجت بر ما تمام است،
زیرا حقتعالی هیچ باری را بر دوش دلی نگذاشت مگر آنکه پیش از آن،
توانِ معنوی و ظرفیت ادراک آن را در ژرفای وجودش تعبیه فرمود.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) در بیانی شگفت و بنیادین پرده از این راز برمیدارند و میفرمایند:
«مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ كُلْفَةَ فِعْلٍ، وَ لَا نَهَاهُمْ عَنْ شَيْءٍ حَتَّى جَعَلَ لَهُمُ الِاسْتِطَاعَةَ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ وَ نَهَاهُمْ؛
فَلَا يَكُونُ الْعَبْدُ آخِذاً وَ لَا تَارِكاً إِلَّا بِاسْتِطَاعَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ قَبْلَ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ،
وَ قَبْلَ الْأَخْذِ وَ التَّرْكِ،
وَ قَبْلَ الْقَبْضِ وَ الْبَسْطِ.»
(خداوند بندگان را به انجام هیچ کاری مکلّف و موظف نفرمود، و آنان را از چیزی بازنداشت، مگر آنکه پیشاپیش «استطاعت» و توانمندیِ آن را برایشان مقرر ساخت؛ آنگاه امر و نهی فرمود.
بنابراین، هیچ بندهای گیرندهٔ طاعتی و واگذارندهٔ گناهی نیست مگر به واسطهٔ استطاعتی که پیش از امر و نهی، پیش از گرفتن و واگذاشتن، و حتی پیش از هر قبض و بسطی در جانش به ودیعت نهاده شده است).
این بیان نورانی، ریشهٔ هرگونه بهانهجویی و درماندگی را میسوزاند.
«استطاعتِ متقدّمه» یعنی تو پیش از آنکه به میدان ابتلای کربلا خوانده شوی،
سرمایهٔ نوری و باطنیِ تابآوردن و پیروزی در آن را دریافت کردهای.
حتی در سختترین تنگیها و «قبض»های روحی،
آن استطاعت ازلی در جان تو زنده است؛
تنها کافی است تسلیم امر شوی و با هدایت ولیّ،
آن بذر ودیعهنهادهشده را به بار بنشانی.
قلب با آرامش ذكر خدا را مىگويد!
امام باقر عليه السّلام:
إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْطَى الْمُؤْمِنَ الْبَدَنَ الصَّحِيحَ وَ اللِّسَانَ الْفَصِيحَ وَ الْقَلْبَ الصَّرِيحَ
وَ كَلَّفَ كُلَّ عُضْوٍ مِنْهَا طَاعَةً لِذَاتِهِ وَ لِنَبِيِّهِ وَ لِخُلَفَائِهِ
فَمِنَ الْبَدَنِ الْخِدْمَةَ لَهُ وَ لَهُمْ
وَ مِنَ اللِّسَانِ الشَّهَادَةَ بِهِ وَ بِهِمْ
وَ مِنَ الْقَلْبِ الطُّمَأْنِينَةَ بِذِكْرِهِ وَ بِذِكْرِهِمْ
فَمَنْ شَهِدَ بِاللِّسَانِ وَ اطْمَأَنَّ بِالْجَنَانِ وَ عَمِلَ بِالْأَرْكَانِ أَنْزَلَهُ اللَّهُ الْجِنَانَ.
خداوند متعال به مؤمن بدنى تندرست، و زبانى فصيح و دلى روشن عطا فرموده است،
و براى هر يك از اعضاء او براى خود و پيامبرش و جانشينانش اطاعت و فرمان بردارى قرار داده است.
بدنش براى خداوند و آنها خدمت مىكند،
زبانش براى آنها شهادت مىدهد،
قلب با آرامش ذكر خدا را مىگويد،
هر كس با زبان شهادت دهد و در دل خود آرامش داشته باشد،
و با اركان و جوارح خود كار كند خداوند او را وارد بهشت مىسازد.
#دلنوشته
قلب با آرامش، ذکر خدا را میگوید!
سرمایههای سهگانه؛ بدن صحیح، زبان فصیح، قلب صریح
خداوند انسان را با دستِ خالی به کربلای ابتلائات نفرستاده است؛
او سرمایهٔ تکلیف را پیشاپیش در وجود مؤمن به ودیعت نهاده است.
امام محمد باقر (علیهالسلام) این ساختار نوری و شگفتآور را چنین ترسیم میفرمایند:
«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْطَى الْمُؤْمِنَ الْبَدَنَ الصَّحِيحَ، وَ اللِّسَانَ الْفَصِيحَ، وَ الْقَلْبَ الصَّرِيحَ؛
وَ كَلَّفَ كُلَّ عُضْوٍ مِنْهَا طَاعَةً لِذَاتِهِ وَ لِنَبِيِّهِ وَ لِخُلَفَائِهِ:
فَمِنَ الْبَدَنِ الْخِدْمَةَ لَهُ وَ لَهُمْ،
وَ مِنَ اللِّسَانِ الشَّهَادَةَ بِهِ وَ بِهِمْ،
وَ مِنَ الْقَلْبِ الطُّمَأْنِينَةَ بِذِكْرِهِ وَ بِذِكْرِهِمْ؛
فَمَنْ شَهِدَ بِاللِّسَانِ، وَ اطْمَأَنَّ بِالْجَنَانِ، وَ عَمِلَ بِالْأَرْكَانِ، أَنْزَلَهُ اللَّهُ الْجِنَانَ.»
(خداوند متعال به انسان باایمان، بدنی تندرست، زبانی فصیح و گویا، و قلبی زلال و صریح عطا فرمود؛
و برای هر یک از این اعضا، تکلیفی در اطاعت از ذاتِ پاک خود، پیامبرش و خلفای معصومش مقرر داشت:
سهمِ بدن، خدمتگزاری در پیشگاه خدا و اولیای اوست؛
سهمِ زبان، گواهی دادن به یکتاییِ حق و ولایتِ ایشان؛
و سهمِ قلب، طمأنینه و آرامش یافتن به یادِ خدا و یادِ معصومین است.
پس هر که با زبان شهادت دهد، با جان و دل به آرامش رسد، و با ارکان و اعضای خود عمل کند، خداوند او را در بهشتهای جاودان فرود میآورد).
—
سرانجامِ تکلیف؛ آرامش در قلب و خلود در جنان
ببینید که واژهٔ «کَلَّفَ» بار دیگر چگونه رخ مینماید!
تکلیفِ خداوند، باری خردکننده و ویرانگر نیست؛
بلکه توزیعِ متناسبِ بندگی میان تمام ابعاد وجود آدمی است:
– «بدن» به میدان میآید تا دستبهسینه خدمت کند و بار ابتلائاتِ کربلا را با عمل مخلصانه به دوش کشد.
– «زبان» به کار میافتد تا در ازدحامِ پروپاگاندا و شایعاتِ تاریک،
شجاعانه به نورِ ولایت شهادت دهد.
– و در مرکز این منظومه، «قلبِ صریح» قرار دارد؛
قلبی که در میان موجهای سهمگین قبض و بسط،
ملجأ و پناهی جز ذکر خدا و ذکر آلمحمد (ع) نمیشناسد و با آرامشِ تمام،
نغمهٔ تسلیم سر میدهد:
«أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ».
هرگاه این هماهنگیِ سهگانه شکل بگیرد؛
یعنی شهادت بر زبان جاری شود،
جوارح در خدمت نور به چرخش درآیند،
و دل در امنِ ولایت به «طمأنینه» برسد،
آنوقت است که مؤمن از برزخِ سرگردانی و تکلّف رها شده و خاک کربلای جانش،
در همان لحظه به بوستانی از «جِنانِ» الهی تبدیل میگردد.
امام سجاد علیه السلام:
اللَّهُمَّ إِنَّكَ كَلَّفْتَنِي مِنْ نَفْسِي مَا أَنْتَ أَمْلَكُ بِهِ مِنِّي،
وَ قُدْرَتُكَ عَلَيْهِ وَ عَلَيَّ أَغْلَبُ مِنْ قُدْرَتِي،
فَأَعْطِنِي مِنْ نَفْسِي مَا يُرْضِيكَ عَنِّي،
وَ خُذْ لِنَفْسِكَ رِضَاهَا مِنْ نَفْسِي فِي عَافِيَةٍ.
خدایا! کار دشواری چون اصلاح نفسم را بر عهدۀ من نهادهای که خودت از من به آن کار تواناتری
و تواناییات بر آن کار و بر من، بیش از توانایی من است؛
پس چیزی که تو را از من خشنود میکند به من عطا کن
و خشنودیات را در حال تندرستیام، از من دریافت دار.
#دلنوشته
نجوای انکسار در پیشگاه قادرِ مطلق
نجوای امام سجاد (ع)؛ اعتراف به عجز در کُلفتِ نفس
و سرانجام، آن نقطهای که سالک پس از عبور از گردنههای سخت «قَحْم» و مجاهدههای قلبی،
روی خاک میافتد و بالِ انکسار میگشاید، اینجاست؛
جایی که از اعماق جان درمییابد مشقِ هدایت اگرچه وظیفهٔ اوست،
اما توفیق و توانِ نگارش آن تنها در دستِ صاحبدلهاست.
سیدالساجدین امام علی بن الحسین (علیهالسلام) حقیقتِ پیوند عبد با این تکلیف جانفرسا را در زیباترین ترنمِ بندگی نجوا میکند:
«اللَّهُمَّ إِنَّكَ كَلَّفْتَنِي مِنْ نَفْسِي مَا أَنْتَ أَمْلَكُ بِهِ مِنِّي،
وَ قُدْرَتُكَ عَلَيْهِ وَ عَلَيَّ أَغْلَبُ مِنْ قُدْرَتِي؛
فَأَعْطِنِي مِنْ نَفْسِي مَا يُرْضِيكَ عَنِّي،
وَ خُذْ لِنَفْسِكَ رِضَاهَا مِنْ نَفْسِي فِي عَافِيَةٍ.»
(بارالها!
تو از من، تکلیفی بس دشوار چون «اصلاحِ نفس» خواستهای؛
امری که خودت از من به آن مالکتری و بدان سزاوارتری!
و توانایی و چیرگیِ تو بر این نفس و بر تمامیتِ من،
بینهایت فزونتر از توانِ ناچیز من است؛
پس بارالها!
از این جانِ ناتوان،
آنچه را مایهٔ خشنودی و رضایتِ تو از من است،
خودت به من بخشش فرما!
و خشنودیات را در بستر سلامت و عافیتِ دین و جان، از من بستان).
—
پیوند کَلَف با عافیت؛ اوجِ تسلیم در کربلا
نگاه کن که واژهٔ «كَلَّفْتَنِي» چگونه در اوج مناجات میدرخشد!
امام (ع) نمیفرماید تکلیف را از دوش من بردار؛
بلکه با ادب و معرفت میفرماید:
«خدایا!
این ککومک جداشدنی نیست؛
این رنج و کلفتِ تهذیب نفس، سرنوشتِ من است.
اما در این کربلای انفرادی،
توانِ من کجا و سرکشیِ این دیو نفس کجا؟!
تو که خود مالک این جانی،
به دستِ فضلِ خویش آن گوهر رضایت را در من بساز
و آن را در پوششِ “عافیت” و نور ولایت از من بپذیر.»
اینجا پایانِ تمام تکلّفهاست.
وقتی انسان با بارِ «تکلیف»،
خود را به آستانِ ولایت آلمحمد (ع) میرساند و عجزِ خود را فریاد میزند،
رنجِ مَخاض پایان مییابد؛
نخلِ ولایت به بار مینشیند
و جان در امن و عافیتِ دیدار حق،
آرام میگیرد.
نفس مُکَلَّف!
نور الولایة، فرایندی است شخصی!
هر کسی خودش باید مشقاشو بنویسه!
نور الولایة، فرایندی است که هر کسی شخصا مکلّفه خودش انجامش بده
نه دیگری بجای او و برای او!
مثال: وقتی فرزند خردسالت تب میکنه و میبریش آزمایشگاه، ازش نمونه خون بگیرن،
حاضری بجای او، تو رو سوزن بزنن، اما نمیشه،
و برای گرفتن نمونه خون، برای تشخیص بیماری، باید از خودش خون بگیرن
و این یعنی اینکه نور الولایة فرایندی است که با خود شخص کار داره
و کسی نمیتونه بجای اون شخص قرار بگیره!
حسب و نسب دنیایی، ملاک کار نور الولایة نیست!
تا خودت شخصا نور ولایت رو نفهمی، نمیتونی از اسارت هوای نفس حسودت خارج بشی
و خروج از ظلمت و ورود به نور فقط قلب وصل به نور میخواهد و بس!
نور، فرایندی است که خودت باید از پسِ فهمش بربیای
و کسی در فهم قبض و بسط نور کمکت نمیکنه، یعنی نمیتونه که کمکت کنه!
هر کس خودش باید این تجربهی نورانیِ شخصی رو داشته باشه.
یه چیز محرمانه است و نمیشه همه توی قلب هم سرک بکشن ببینن اون تو چه خبره!
انگاری خدا با هر کسی، خصوصی و بدون اینکه دیگران متوجه بشن، باهاشون صحبت میکنه.
این وسط کسی متوجه این رابطه پنهانی ناپیدا نمیشه جز خودش و خدای خودش.
نور الولایة، فرایند کلامی و عملیاتی بین خالق و مخلوق است.
نور، راه بهرهمندی از ربوبیت و عملیات اصلاح و تربیت و تادیب مخلوق به سبب خالق است.
نور، مثل واژه شفاست: شفا البئر: انگاری خالق با فرایند نور، دست مخلوق رو میگیره و از لبهی چاه تاریک جهل و هوای نفس حسودش میکشه میاره بیرون و نجاتش میده و اینو واژه شفا برای تفهیم واژه و فرایند نور یادمون میده.
نور مثل واژه ضیف است: انگاری مخلوق به سبب نور به خالقش اضافه میشه و میهمان خدا میشه.
نور مثل واژه قرب است: انگاری کشتی به گل نشسته ما رو، کشتی یدک کش نورانی ولایت، از توی گلِ حسادت در میاره و میبره وسط دریا و واژه قرب «قارب النجاة» این فرایند رو برای نور مثال میزنه.
نور مثل واژه صلی است: انگاری قلب سرد ما کنار گرمای نور خورشید علم آل محمد ع قرار میگره و آرام میشه.
نور مثل واژه صوم است: انگاری تا اخم نورانی نباشه، نمیشه دست از اندیشه و کارهای بد برداشت.
نور مثل واژه زکو است: انگاری نور، لنگهی گم شده ماست که وقتی باهاش جفت میشیم، کامل و قشنگ و زیبا میشیم.
نور مثل واژه زوج – فضا – قضا – اراده – حکم و …. هزار واژه در مقالههای خودشون گفته شده و همهی واژه و عکسها و فیلمها و هر چی که میبینیم، همه دارن فرایند نور رو به ما یاد میدن و خدا همه چیز رو وصل به نور هدایت خودش خلق کرده و همه چیز با نور جفت شده و فرد و تنها، فقط خداست! و هیچ چیز جدای از نور الولایة اصلا وجود نداره و همه چیز زوج است الا خود خدا که فرد، واحد، صمد و احد است.
در واقع تا نور رو اینجوری در هر چیزی درک نکنی و نور رو در هر نار آیتی نبینی و تا فلاش دوربین، در حالت استندبای برای عکس گرفتن از سوژه در شب، روشن نشه و تا اون فلاش یه لحظه برقی نزنه، تو هیچوقت نمیتونی توی این راه تاریک دنیای دلخواهها و تمناهات قدم از قدم برداری و در این تونل ظلمت، تا چشم قلبت به نور ولایت روشن نشه و مسیرو پیدا نکنه،
سقوط حتمی است «وسق – اتّسق».
#دلنوشته
نَفْسِ مُکَلَّف و سفرِ انفرادی با نور
نَفْسِ مُکَلَّف؛ مشقی که هیچکس بهجای تو نمینویسد
«نور الولایة» یک فرایند کاملاً شخصی، درونی و انفرادی است؛
هر کس باید خودش با پای خویش گام در این مسیر نهد و تکلیفش را بنویسد.
هیچکس نمیتواند نیابتِ جانِ دیگری را بر عهده گیرد.
تصور کنید کودک خردسالتان در تب میسوزد و با اضطراب او را به آزمایشگاه میبرید تا نمونهٔ خون بگیرند. از عمقِ جان و با تمام مهر پدری یا مادری حاضرید هزار بار بر بازوی شما سوزن بزنند، درد را شما بچشید، اما آن طفل رنجی نکشد؛ ولی آزمایشگر سر تکان میدهد و میگوید:
«نمیشود! بیماری در تنِ اوست و برای تشخیص و درمان، خون باید از رگِ خود او کشیده شود!»
حقیقتِ «نور الولایة» نیز دقیقاً همین است؛
با جان و نفسِ خودِ شخص کار دارد.
در دادگاهِ نور، حَسَب و نَسَبهای دنیایی، القاب، شهرتها و انتسابها سر سوزنی وزن ندارند.
تا خودت شخصاً نور ولایت را نچشی و قبض و بسطش را نفهمی،
محال است از قفسِ هوای نفسِ حسود و سرکشت خلاصی یابی.
خروج از ظلمات به سوی نور،
تنها و تنها یک کلید دارد:
«قلبی که خودش مستقیماً به نور وصل شده باشد و بس!»
—
گفتوگوی محرمانه در پستوی دل؛ ارتباطِ کلامی و عملیاتی
این فرایند، یک رازِ سرپوشیده است؛
هیچکس در فهمِ قبض و بسطِ قلبت نمیتواند به تو کمک کند—
اصلاً در توانِ کسی نیست که سرک بکشد و ببیند در پستوی دلت چه میگذرد.
گویی خداوند با هر بندهای،
در خطی امن و اختصاصی،
بیصدا و پنهان از چشم دیگران سخن میگوید.
نجواهایی که جز خودِ بنده و خدای بنده،
هیچ فرشته و آدمی از آن باخبر نمیشود.
نور الولایة، یک فرایندِ پیوستهٔ کلامی و عملیاتی میان خالق و مخلوق است؛
مجرای اعمالِ ربوبیت است تا آفریدگار به دستِ نور،
دست به کارِ تربیت، تأدیب و صیقل دادنِ روح شود.
—
تماشای تجلیات نور در آینهٔ هزار واژه
تمام واژگانِ نظامِ آفرینش خلق شدهاند تا گوشهای از سیمای این «نور» را به ما بیاموزند:
– شِفا («شَفَا البِئْر»):
لبه و پرتگاه چاه.
انگار خداوند با طنابِ نور،
دست بنده را میگیرد و او را از آستانهٔ سقوط در چاهِ تاریک جهل و حسادت بیرون میکشد و نجات میدهد.
– ضَیْف (مهمان):
گویی بنده به برکتِ نور به ساحتِ الهی ضمیمه میشود
و بر خوانِ بیکرانِ کرامت حق مهمان میگردد.
– قُرْب («قارِب النجاة»):
قایق و یدککشی نجاتبخش؛
انگار کشتیِ روح ما در گلولای نفس و حسادت به گل نشسته است
و کشتیِ یدککشِ نور ولایت سر میرسد،
آن را از لجن بیرون میکشد
و به ژرفای امن و زلال دریا میبرد.
– صَلْی (گرما گرفتن):
انگار قلبِ یخزده و سرمازدهٔ ما در پناهِ خورشیدِ پرحرارت و حیاتبخشِ علم آلمحمد (ع) قرار میگیرد و یخهایش آب میشود و جان میگیرد.
– صَوْم (امساک و بازداشتن):
تا «اخمِ نورانی» و هیبتِ حق بر دل نتابد،
جان آدمی هرگز دست از هوسها و زشتیها نمیکشد.
– زَکوٰ (پاکیزگی و فزونی):
گویی نور، همان لنگهٔ گمشدهٔ وجود ماست که وقتی جان با آن جفت میشود،
به کمال، طهارت و زیباییِ ابدی میرسد.
از «زوج» و «فضا» تا «قضا»، «اراده» و «حکم»؛
تمام صحنهها، پدیدهها و کلمات، تصویری از این نورند.
عالم همه جفت آفریده شده و با نور ولایت پیوند خورده است؛
تنها ذاتِ یگانهٔ حق است که فرد، واحد، صمد و احد است.
هیچ حقیقتی بینور اصلاً تحقق ندارد.
—
فلاشِ دوربین در شبِ قیرگون؛ مرزِ میان سقوط و سامان (وَسَق و اتَّسَق)
تا نور را اینگونه در هر ذرّهای درک نکنی و درون هر آتشی، آیتی از نور نبینی،
گامی به پیش نخواهی گذاشت.
این حقیقت، درست مانند دوربینِ عکاسی در حالتِ آمادهباش (Standby) در ظلمتِ محض شب است؛ تا آن فلاشِ نوری در یک لحظه برقی نزند، تاریکی شکافته نمیشود و سوژهٔ پنهان رخ نمینماید.
در شبِ تاریکِ تمناها و دلخواههای نفسانی،
تا چشمِ قلب به برقِ فلاشِ ولایت روشن نشود و صراط را نبیند،
هر گامی در این تونل وحشت،
به سقوط در درههای هولناک میانجامد.
یا باید در غرقابِ تاریکی و آشفتگیِ «وَسَقَ» (فرو رفتن در تیرگیهای انباشته) سقوط کرد،
یا به هدایتِ آن فلاشِ آسمانی،
در مدارِ امن و نظمِ موزونِ «اتَّسَقَ» آرام گرفت.
نفسِ مُکَلَّف! نور الولایة، فرایندی است شخصی!
نور الولایة، فرایندی است که هر کسی شخصاً مکلّف است خودش آن را انجام دهد؛
نه دیگری به جای او و برای او.
هر کس خودش باید مشقش را بنویسد!
مثالی ساده اما گویا:
وقتی فرزند خردسال تو تب میکند و او را به آزمایشگاه میبری،
برای گرفتن نمونهٔ خون و تشخیص بیماری، حاضری به جای او بروی و تو را سوزن بزنند؛ اما نمیشود! باید از خودِ او خون بگیرند.
این یعنی نور الولایة فرایندی است که با خودِ شخص کار دارد
و کسی نمیتواند به جای آن شخص قرار بگیرد.
حسب و نسبِ دنیایی، ملاک کار نور الولایة نیست!
تا خودت شخصاً نورِ ولایت را نفهمی،
نمیتوانی از اسارتِ هوای نفسِ حسودت خارج شوی؛
و خروج از ظلمت و ورود به نور،
فقط قلبِ وصل به نور میخواهد و بس!
نور فرایندی است که خودت باید از پسِ فهمش بربیایی؛
و کسی در فهم قبض و بسطِ نور کمکت نمیکند —
یعنی نمیتواند که کمکت کند!
هر کس خودش باید این تجربهٔ نورانیِ شخصی را داشته باشد.
این امری محرمانه است و نمیشود همه در قلب یکدیگر سرک بکشند تا ببینند آنجا چه خبر است! انگار خدا با هر کسی، خصوصی و بیآنکه دیگران متوجه شوند، با او سخن میگوید؛
و در این میان، کسی از این رابطهٔ پنهانی و ناپیدا آگاه نمیشود، جز خودِ او و خدای خودش.
نور، فرایند کلامی و عملیاتی میان خالق و مخلوق
نور، راهِ بهرهمندی از ربوبیت و عملیاتِ اصلاح و تربیت و تأدیبِ مخلوق به سببِ خالق است.
و این حقیقت را هزاران واژهٔ عربی، هر یک به گونهای، برای ما بازمیگويند:
- نور مثل واژهٔ «شفا»ست:
«شَفا البئر»، یعنی لبه و حَرْفِ چاه — همان لبهای که انسان بر آن، نزدیکترین جا به هلاک است و «یضرب به المثل فی القرب من الهلاک». انگار خالق با فرایند نور، دستِ مخلوق را میگیرد و از لبهٔ چاهِ تاریکِ جهل و هوای نفسِ حسودش میکشد و بیرون میآورد و نجاتش میدهد — و این را واژهٔ شفا برای تفهیمِ واژه و فرایندِ نور به ما میآموزد. - نور مثل واژهٔ «ضیف»ست:
انگار مخلوق به سبب نور، به خالقش اضافه میشود و میهمانِ خدا میگردد. - نور مثل واژهٔ «قرب»ست:
انگار کشتیِ بهگلنشستهٔ ما را، کشتیِ یدککشِ نورانیِ ولایت، از توی گلِ حسادت درمیآورد و به میانِ دریا میبرد؛ و واژهٔ قرب با تعبیر «قارب النجاة» این فرایند را برای نور مثال میزند. - نور مثل واژهٔ «صلی»ست:
انگار قلبِ سردِ ما کنار گرمای نورِ خورشیدِ علمِ آلمحمد علیهمالسلام قرار میگیرد و آرام میشود. - نور مثل واژهٔ «صوم»ست:
انگار تا اخمِ نورانی نباشد، نمیشود دست از اندیشه و کارهای بد برداشت. - نور مثل واژهٔ «زکو»ست:
انگار نور، لنگهٔ گمشدهٔ ماست که وقتی با آن جفت میشویم، کامل و قشنگ و زیبا میشویم. - و نور مثل واژههای «زوج، فضا، قضا، اراده، حکم» و… هزار واژهٔ دیگر است که در مقالههای خودشان گفته شده؛ و همهٔ واژهها و عکسها و فیلمها و هر چه میبینیم، همه دارند فرایند نور را به ما یاد میدهند.
خدا همهچیز را وصل به نورِ هدایت خودش خلق کرده و همهچیز با نور جفت شده است؛
و فرد و تنها، فقط خداست!
هیچچیز جدای از نور الولایة اصلاً وجود ندارد
و همهچیز زوج است،
الّا خودِ خدا که فرد، واحد، صمد و احد است.
فلاشِ استندبای؛ یا سقوطِ حتمی «وَسَق — اتَّسَق»
در واقع، تا نور را اینگونه در هر چیزی درک نکنی و نور را در هر نار، آیتی نبینی؛ تا فلاشِ دوربین — در حالت استندبای برای عکس گرفتن از سوژه در شب — روشن نشود و آن فلاش یک لحظه برقی نزند، تو هیچوقت نمیتوانی در این راهِ تاریکِ دنیای دلخواهها و تمناها قدم از قدم برداری.
و در این تونلِ ظلمت، تا چشمِ قلبت به نورِ ولایت روشن نشود و مسیری پیدا نکند،
سقوط حتمی است: «وَسَق — اتَّسَق».
«لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها» + «إِلاَّ ما كَتَبَ اللَّهُ»
خدا هيچ كس را جز به اندازه توانى كه به او داده،
و آنچه براى ما مقرر داشته است، تكليف نمىكند!
در واقع خدا به هر کسی به اندازهی وسعش، نور ولایت میده
و حالا اونو مکلف به انجام تکلیفش میکنه!
+ «اتمام حجّت!»
امام صادق علیه السلام:
«إِنَّ اللَّهَ احْتَجَّ عَلَى النَّاسِ بِمَا آتَاهُمْ وَ مَا عَرَّفَهُمْ»
«خداوند به وسيله آنچه به مردم داده و شناسانده، بر آنان اقامه حجّت كرده است.»
انگاری جز فهمیدن همین نور الولایة و عمل به این امر الله نورانی،
به هیچ چیز دیگری مکلّف نیستیم!
تکلیف ما رو نور معلوم میکنه
و هر کسی هم باید خودش شخصا تکلیفشو بدونه و بهش عمل کنه!
«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ خَلْقَهُ
أَرَادَ أَنْ يَكُونُوا عَلَى آدَابٍ رَفِيعَةٍ وَ أَخْلَاقٍ شَرِيفَةٍ»
خداوند با قبض و بسط نور قلبها، تکلیف رو معلوم میکنه!
«وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ»
امام صادق علیه السلام در توضیح این آیه فرمودند:
«قَالَ: حَتَّى يُعَرِّفَهُمْ مَا يُرْضِيهِ وَ مَا يُسْخِطُهُ»
«يعنى تا زمانى كه آن چه موجب رضايت و خشم خداوند مىشود، به آنها بشناساند.»
فقط با قبض و بسط نور قلبت میتونی رضا و سخط ولیّ خدا رو متوجه بشی!
و خداوند با این روش، قدرت خودشو در اصلاح و تربیت قلبها نشون میده!
+ «جبر و تفویض اختیار!»
«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كَلَّفَ تَخْيِيراً وَ نَهَى تَحْذِيراً»
«خدا جوری امر و نهی میکنه که از انسان سلب اختیار نمیشه!»
خدا، اینجوری، یعنی با قبض و بسط نور قلب ما، خودشو به ما میشناسونه و معرفی میکنه!
معرفت به خدا برای ما، تا چه حدی تعریف شده؟
وقتی با قلبت نور و ظلمت رو میفهمی، اقرار به شناخت و معرفت به نورش میکنی
و این به معنای معرفت و شناخت خدا از جنس احاطه بر او نیست!
امام صادق علیه السلام:
«إِنَّ الْعَقْلَ يَعْرِفُ الْخَالِقَ مِنْ جِهَةٍ تُوجِبُ عَلَيْهِ الْإِقْرَارَ وَ لَا يَعْرِفُهُ بِمَا يُوجِبُ لَهُ الْإِحَاطَةَ بِصِفَتِهِ»
شناخت عقل آدمي نسبت به خداوند، تنها بدان مقدار است كه اقرار به وجود خداوند نمايد
اما هرگز قادر به احاطه بر صفات او نيست.
+ «معرفة الامام بالنّورانیة»
+ «وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى»
خدایا، به کدوم اسمت صدات بزنم، میگی جان خدا؟!
+ «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ»
+ «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ»
«وَ اكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ»
«أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ»
+ «کتب»
#دلنوشته
میزانِ تکلیف و کتابتِ نور بر لوح جان
«لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها»؛ تناسبِ نور و تکلیف
خداوند هرگز سنگینتر از ظرفی که عطا فرموده، باری بر دوشِ جانی نمیگذارد.
معادلهٔ تکلیف، یک ترازوی دقیق و حکیمانه است:
«لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها»… «إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا».
خداوند ابتدا به اندازهٔ وسعتِ وجودیِ هر بنده،
سهمی از «نور الولایة» در نهادش به ودیعت مینهد و آنگاه،
بر مدارِ همان نوری که بخشیده، او را مکلف میسازد.
امام صادق (علیهالسلام) پرده از این حقیقت برمیدارند و اصلِ اتمامِ حجت را چنین تبیین میفرمایند:
«إِنَّ اللَّهَ احْتَجَّ عَلَى النَّاسِ بِمَا آتَاهُمْ وَ مَا عَرَّفَهُمْ»
(همانا خداوند بر مردم به همان چیزی که به آنان عطا فرموده و به آنان شناسانده، اقامهٔ حجت کرده است).
گویی در تمام پهنهٔ هستی، انسان به هیچ چیزی جز «فهمیدنِ همین نورِ ولایت و عمل به این امرِ الهی» مکلف نیست!
تکلیفِ ما را خودِ این نور معلوم میکند.
نه کسی میتواند بهجای دیگری ببیند،
و نه کسی میتواند مشقِ نوریِ دیگری را بنویسد.
پروردگار هنگامی که خلایق را آفرید،
اراده فرمود که آنان به والاترین افقهای ادب و شرافتِ جان دست یابند:
«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ خَلْقَهُ أَرَادَ أَنْ يَكُونُوا عَلَى آدَابٍ رَفِيعَةٍ وَ أَخْلَاقٍ شَرِيفَةٍ».
—
قطبنمای قلب؛ کشفِ رضا و سَخَط در قبض و بسط نور
اما تکلیف چگونه بر دل معلوم میشود؟
چگونه بدانیم در این لحظه خدا از ما چه میخواهد؟
قرآن میفرماید:
«وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ»
و امام صادق (علیهالسلام) در رمزگشایی از این آیه فرمودند:
«حَتَّى يُعَرِّفَهُمْ مَا يُرْضِيهِ وَ مَا يُسْخِطُهُ»
(خداوند هرگز گروهی را پس از هدایت سرگردان و گمراه رها نمیکند،
مگر آنکه آنچه مایهٔ خشنودی و خشمِ اوست را به آنان بشناساند).
و این شناخت، از چه طریقی به سالک الهام میشود؟
«فقط با قبض و بسطِ نورِ دل!»
وقتی به عملی نزدیک میشوی و قلبت منقبض، تاریک و تنگ میشود،
اخمِ نورانیِ ولایت و سخطِ پروردگار را در اعماق جان حس میکنی؛
و هنگامی که در مسیر حق گامی برمیداری و جانت شکوفا، منبسط و آرام میگیرد،
لبخندِ رضایتِ ولیّ خدا را به عیان مییابی.
خداوند با همین گردشِ ظریفِ قبض و بسط،
مهارت و ربوبیتِ خود را در اصلاح، تربیت و صیقل دادنِ جانها آشکار میسازد.
—
امر بین الامرین؛ اختیاری که سلب نمیشود
در این شیوهٔ تربیتی، نه جبری در کار است و نه تفویضِ رهاشدهای:
«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كَلَّفَ تَخْيِيراً وَ نَهَى تَحْذِيراً»
(همانا خداوند تبارک و تعالی، بر مبنای اختیار و گزینش مکلف ساخت،
و از سرِ هشدار و بیدارباش نهی فرمود).
خداوند با قبض و بسطِ نور، حق و باطل را روشن میکند،
اما شمشیر بر گلوی کسی نمیگذارد؛
افق را پیش چشم دل باز میکند تا انسان با اراده و پای خویش نور را برگزیند.
—
عقل در مرزِ اقرار، نه احاطه؛ و معرفتِ امام به نورانیت
این معرفتِ قلبی، تا کجاست؟
آیا انسان به کنه ذات و صفات نامتناهی پروردگار راه دارد؟ هرگز!
فهمیدنِ نور و ظلمت به معنای شناختِ احاطهای نیست.
امام صادق (علیهالسلام) مرزِ بلند عقل را چنین مرزبندی میفرمایند:
«إِنَّ الْعَقْلَ يَعْرِفُ الْخَالِقَ مِنْ جِهَةٍ تُوجِبُ عَلَيْهِ الْإِقْرَارَ وَ لَا يَعْرِفُهُ بِمَا يُوجِبُ لَهُ الْإِحَاطَةَ بِصِفَتِهِ»
(عقل آدمی، آفریدگار را تنها از جهتی میشناسد که اقرار و سر فرود آوردن را بر او واجب میسازد؛
اما هرگز توانِ آن را ندارد که بر حقیقتِ صفات او احاطه یابد).
سهمِ ما از نور، «اقرار و انکسار» است، نه ادعای احاطه.
و درست در همین نقطه است که حقیقتِ «معرفة الإمام بالنورانیة» زاده میشود؛
شناختی که از جنسِ تسلیم در برابر نور مظهر اتمّ اوست.
اینجاست که سالک دلسوخته سر بر بالین تضرع مینهد و زمزمه میکند:
«وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى»…
خدایا! به کدام اسمت صدایت بزنم که با تمامِ مهر بگویی: «جانِ خدا»؟!
—
«کَتَبَ»؛ وقتی نور بر کتیبهٔ دل حک میشود
و اینجاست که واژهٔ شگفتآور «کَتَبَ» در کنار «کَلَفَ» پرده از رازی بزرگ برمیدارد:
– «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ»؛ امساک و انضباط نوری بر شما نگاشته شد.
– «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ»؛ جهاد با طاغوت و ایستادگی در میدانِ کربلای نفس، سرنوشتِ شما گشت.
– «وَ اكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ»…
«کَتَبَ» در لغت و باطنِ کلام، صرفاً جوهر مالیدن بر صفحهٔ کاغذ نیست؛
«کتابت» یعنی حکاکیِ استوار، پیوندِ ناگسستنی، تثبیتِ یک حقیقت در عمقِ لوح هستی.
همانطور که خال و ککومک («کَلَف») بر چهره نقش میبندد و جدا نمیشود،
خداوند نیز بار امانت و نور را بر کتیبهٔ جانِ بندهاش حک میکند:
«أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ»
(آنانند که خداوند، ایمان را بر لوحِ دلهایشان حک نموده و آنان را با روحی از جانب خویش تأیید و نصرت بخشیده است).
تکلیف، مشقی است که اگر از جنسِ تسلیم باشد، به دستِ خودِ پروردگار در دل کتیبه میشود؛
کتیبهای از نور که نه شایعاتِ خناسان میتواند آن را مخدوش سازد،
و نه هیاهوی میدانِ کربلا قادر است ذرهای از درخشش آن بکاهد.
+ «تادیب نورانی!»
امام علی علیه السلام:
أَيُّهَا النَّاسُ:
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ خَلْقَهُ
أَرَادَ أَنْ يَكُونُوا عَلَى آدَابٍ رَفِيعَةٍ وَ أَخْلَاقٍ شَرِيفَةٍ،
اى مردم!
بدانيد كه خداوند سبحان چون خلق را بيافريد
چنان خواست كه از نقص به كمال روند
و در آداب و فضائل اخلاقى به مقامى شريف و پايهاى بلند و ارجمند رسند،
فَعَلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ إِلَّا بِأَنْ يُعَرِّفَهُمْ مَا لَهُمْ وَ مَا عَلَيْهِمْ
او مىدانست كه آنان به كمال مطلوب نرسند جز به آنكه آنچه مفيد براى ايشانست و آنچه مضرّ، همه را به آنان بياموزد،
وَ التَّعْرِيفُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْأَمْرِ وَ النَّهْيِ
و آموختن جز به امر و نهى ممكن نباشد،
وَ الْأَمْرُ وَ النَّهْيُ لَا يَجْتَمِعَانِ إِلَّا بِالْوَعْدِ وَ الْوَعِيدِ
و امر و نهى نيز جز با وعد [مژده] و وعيد [هشدار] راست نيايد،
وَ الْوَعْدُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالتَّرْغِيبِ وَ الْوَعِيدُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالتَّرْهِيبِ
و وعد و وعيد جز با تشويق و تهديد صورت نپذيرد،
وَ التَّرْغِيبُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِمَا تَشْتَهِيهِ أَنْفُسُهُمْ وَ تَلَذُّ أَعْيُنُهُمْ وَ التَّرْهِيبُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِضِدِّ ذَلِكَ
و تشويق جز بدان چه دل بدان خواهان است و ديده از آن كامياب نخواهد بود، و تهديد بر خلاف آن.
ثُمَّ خَلَقَهُمْ فِي دَارِهِ
سپس مخلوق را در اين جهان منزل داد
وَ أَرَاهُمْ طَرَفاً مِنَ اللَّذَّاتِ لِيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى مَا وَرَاءَهُمْ مِنَ اللَّذَّاتِ الْخَالِصَةِ الَّتِي لَا يَشُوبُهَا أَلَمٌ
أَلَا وَ هِيَ الْجَنَّةُ
و پارهاى از لذّات را به آنان بنمود تا بر لذّات پاك آخرت كه بهشت است راه يابند،
وَ أَرَاهُمْ طَرَفاً مِنَ الْآلَامِ لِيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى مَا وَرَاءَهُمْ مِنَ الْآلَامِ الْخَالِصَةِ الَّتِي لَا يَشُوبُهَا لَذَّةٌ
أَلَا وَ هِيَ النَّارُ
و پارهاى از رنجها و محنتها را در اين جهان به ايشان نشان داد
تا بدين وسيله بر آلام و ناراحتيها و گرفتاريهاى آن جهان كه عبارت از دوزخ است پى برند
و از اين عذاب موقّت بر آن عذاب ابدى استدلال كنند،
فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ تَرَوْنَ نَعِيمَ الدُّنْيَا مَخْلُوطاً بِمِحَنِهَا وَ سُرُورَهَا مَمْزُوجاً بِكَدِرِهَا وَ هُمُومِهَا
و از اين رو است كه لذّات اين جهان هميشه با سختى و رنج توأم است
و خوشى و سرورش با اندوه و غم همعنان.
#دلنوشته
هندسهٔ تشریع و رازِ آمیختگیِ دارِ دنیا در کلام امیرالمؤمنین (ع)
کالبدشکافیِ تکلیف در کلام مولیالموحدین (ع)
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) با مهندسیِ بینظیر کلامی خویش،
سلسلهمراتبِ آفرینش، تربیت و چراییِ تلخی و شیرینیِ این سفر را در بیانی شگفت و کلیدی پیش روی ما میگشایند؛
کلامی که چون دانههای تسبیح،
حکمت تکلیف و آمیختگی دارِ دنیا را به هم پیوند میدهد:
«أَيُّهَا النَّاسُ:
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ خَلْقَهُ، أَرَادَ أَنْ يَكُونُوا عَلَى آدَابٍ رَفِيعَةٍ وَ أَخْلَاقٍ شَرِيفَةٍ؛
(ای مردم! آگاه باشید که خدای تبارک و تعالی آنگاه که آفریدگان را بیافرید، چنین اراده فرمود که از نقص به کمال بال گشایند و بر کرانهٔ آدابی بلندمرتبه و سجایای اخلاقی والا و شریف جای گیرند).
فَعَلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ إِلَّا بِأَنْ يُعَرِّفَهُمْ مَا لَهُمْ وَ مَا عَلَيْهِمْ؛
(پس پروردگار دانست که مردمان هرگز به این کمال مطلوب دست نمییابند، مگر آنکه سود و زیان، و آنچه به نفعِ جانِ آنها یا بر علیه آنهاست را به آنان بشناساند).
وَ التَّعْرِيفُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْأَمْرِ وَ النَّهْيِ؛
(و این شناساندن و آموختن، جز از مسیرِ “امر و نهی” ممکن و میسور نیست).
وَ الْأَمْرُ وَ النَّهْيُ لَا يَجْتَمِعَانِ إِلَّا بِالْوَعْدِ وَ الْوَعِيدِ؛
(و امر و نهی نیز در جان آدمی استوار نمیگردد و قوام نمیپذیرد، مگر به پشتوانهٔ “وعد” (مژدهٔ پاداش) و “وعید” (هشدارِ کیفر)).
وَ الْوَعْدُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالتَّرْغِيبِ، وَ الْوَعِيدُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالتَّرْهِيبِ؛
(و وعده اثر نمیکند مگر با “ترغیب و ایجاد اشتیاق”، و وعید کارگر نمیافتد مگر با “ترهیب و بیمدادن”).
وَ التَّرْغِيبُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِمَا تَشْتَهِيهِ أَنْفُسُهُمْ وَ تَلَذُّ أَعْيُنُهُمْ، وَ التَّرْهِيبُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِضِدِّ ذَلِكَ؛
(و اشتیاق برانگیخته نمیشود مگر بدانچه جانها بدان میل و اشتهای شدید دارند و چشمها از تماشایش غرق لذت میشوند؛ و بیم دادن تحقق نمییابد مگر به نقطهٔ مقابلِ آن یعنی امور رنجآور و ناگوار).
ثُمَّ خَلَقَهُمْ فِي دَارِهِ،
وَ أَرَاهُمْ طَرَفاً مِنَ اللَّذَّاتِ لِيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى مَا وَرَاءَهُمْ مِنَ اللَّذَّاتِ الْخَالِصَةِ الَّتِي لَا يَشُوبُهَا أَلَمٌ، أَلَا وَ هِيَ الْجَنَّةُ؛
(سپس خداوند خلایق را در خانهٔ خویش (دارِ دنیا) جای داد؛ و گوشهای از لذتها را به آنان چشاند و نمایاند، تا به واسطهٔ این نمونههای کوچک، بر آن حقیقتِ ماورایی و “لذتهای خالص و دستنخوردهای که هیچ دردی با آن درنیامیخته” پی ببرند و بدان راه یابند؛ هان! بدانید که آن لذتِ ناب، همان “بهشت” است).
وَ أَرَاهُمْ طَرَفاً مِنَ الْآلَامِ لِيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى مَا وَرَاءَهُمْ مِنَ الْآلَامِ الْخَالِصَةِ الَّتِي لَا يَشُوبُهَا لَذَّةٌ، أَلَا وَ هِيَ النَّارُ؛
(و از سوی دیگر، گوشهای از دردها، اندوهها و مصیبتها را نیز در این سرا به آنان چشاند، تا از این رنجهای گذرا، بر آن سوی پرده و “دردهای خالص و پایدار که با هیچ شیرینی و التیامی درنیامیخته است” استدلال کنند؛ هان! که آن نیز همان “آتشِ دوزخ” است).
فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ تَرَوْنَ نَعِيمَ الدُّنْيَا مَخْلُوطاً بِمِحَنِهَا، وَ سُرُورَهَا مَمْزُوجاً بِكَدِرِهَا وَ هُمُومِهَا.
(و درست از همین روست که میبینید نعمتها و خوشیهای دنیا همواره با رنج و ابتلائات درآمیخته است، و سرور و شادمانیاش همدوش با تیرگی، اندوه و غصههاست).
—
ظرافتِ این قانون در مدارِ «کربلا و کُلفت»
این کلام مولایمان، پرده از بزرگترین معمای زیستِ مؤمن برمیدارد:
چرا دنیا آرامشِ مطلق نیست؟
چرا نعمتِ دنیا بیدردسر به دست نمیآید؟
چون اگر در دنیا «لذتِ خالص» وجود داشت،
آدمی در خوابِ ابدیِ غفلت غرق میشد و هرگز هوای جنّاتِ قربِ آلمحمد (ع) به سرش نمیزد؛
و اگر در دنیا «رنجِ خالص» بود،
روح از وحشت متلاشی میشد و بندگی معنا نمییافت.
خداوند دنیا را «مَمْزوج» و آمیخته آفرید؛
قدری چاشنیِ لذت، قدری چاشنیِ کُدورت.
این همان رازِ «کَلَف» و تکلیف است!
در کربلا، داغ و سوز و تشنگی هست («طرفاً من الآلام»)،
اما درست در قلبِ همان خون و گردوغبار،
بوی سیبِ وصال و لذتِ لقاءالله موج میزند؛
همان حقیقتی که زینب کبری (س) در اوجِ آن کُدورتهای ظاهری،
به افقِ لذتِ ناب نگریست و فرمود: «مَا رَأَيْتُ إِلَّا جَمِيلًا».
ما در دارِ دنیا مسافریم؛
طعمِ اندوهِ دنیا را میچشیم تا بفهمیم جهنمِ دوری از ولیّ خدا چقدر سوزان است،
و شهدِ انس و طمأنینهٔ ذکر را مزمزه میکنیم تا بدانیم در بهشتِ دیدارِ چهرههای نورانی اهلبیت (ع)، چه حیاتِ پاک و جاویدانی در انتظار ماست.
لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها
هيچ كس جز به قدر وسعش مكلف نمىشود.
[سورة البقرة (۲): آية ۲۳۳]
وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ
وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ
لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها
لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ
وَ عَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ
فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما
وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ
وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (۲۳۳)
و مادران [بايد] فرزندان خود را دو سال تمام شير دهند.
[اين حكم] براى كسى است كه بخواهد دوران شيرخوارگى را تكميل كند.
و خوراك و پوشاك آنان [=مادران]، به طور شايسته، بر عهده پدر است.
هيچ كس جز به قدر وسعش مكلف نمىشود.
هيچ مادرى نبايد به سبب فرزندش زيان ببيند، و هيچ پدرى [نيز] نبايد به خاطر فرزندش [ضرر ببيند].
و مانند همين [احكام] بر عهده وارث [نيز] هست.
پس اگر [پدر و مادر] بخواهند با رضايت و صوابديد يكديگر،
كودك را [زودتر] از شير بازگيرند، گناهى بر آن دو نيست.
و اگر خواستيد براى فرزندان خود دايه بگيريد، بر شما گناهى نيست،
به شرط آنكه چيزى را كه پرداخت آن را به عهده گرفتهايد، به طور شايسته بپردازيد.
و از خدا پروا كنيد و بدانيد كه خداوند به آنچه انجام مىدهيد بيناست.
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
خداوند هيچ كس را جز به قدر توانايىاش تكليف نمىكند.
[سورة البقرة (۲): آية ۲۸۶]
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ
رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا
رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا
رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ
وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا
فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (۲۸۶)
خداوند هيچ كس را جز به قدر توانايىاش تكليف نمىكند.
آنچه [از خوبى] به دست آورده به سود او، و آنچه [از بدى] به دست آورده به زيان اوست.
پروردگارا، اگر فراموش كرديم يا به خطا رفتيم بر ما مگير،
پروردگارا، هيچ بار گرانى بر [دوش] ما مگذار؛
همچنانكه بر [دوشِ] كسانى كه پيش از ما بودند نهادى.
پروردگارا، و آنچه تاب آن نداريم بر ما تحميل مكن؛
و از ما درگذر؛ و ما را ببخشاى و بر ما رحمت آور؛
سرور ما تويى؛ پس ما را بر گروه كافران پيروز كن.
لا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ
جز عهدهدارِ شخص خود نيستى.
[سورة النساء (۴): آية ۸۴]
فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
لا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ
وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ
عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا
وَ اللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْكِيلاً (۸۴)
پس در راه خدا پيكار كن؛
جز عهدهدارِ شخص خود نيستى.
و[لى] مؤمنان را [به مبارزه] برانگيز.
باشد كه خداوند آسيب كسانى را كه كفر ورزيدهاند [از آنان] باز دارد،
و خداست كه قدرتش بيشتر و كيفرش سختتر است.
لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمىكنيم.
[سورة الأنعام (۶): الآيات ۱۵۲ الى ۱۵۳]
وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ
وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ
لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى
وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا
ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (۱۵۲)
و به مال يتيم -جز به نحوى [هر چه نيكوتر]- نزديك مشويد، تا به حد رشد خود برسد.
و پيمانه و ترازو را به عدالت، تمام بپيماييد.
هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمىكنيم.
و چون [به داورى يا شهادت] سخن گوييد دادگرى كنيد، هر چند [درباره] خويشاوند [شما] باشد.
و به پيمان خدا وفا كنيد.
اينهاست كه [خدا] شما را به آن سفارش كرده است، باشد كه پند گيريد.
وَ أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ
وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ
ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (۱۵۳)
و [بدانيد] اين است راه راست من؛ پس، از آن پيروى كنيد.
و از راهها[ى ديگر] كه شما را از راه وى پراكنده مىسازد پيروى مكنيد.
اينهاست كه [خدا] شما را به آن سفارش كرده است،
باشد كه به تقوا گراييد.
لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
هيچ كسى را جز به قدر توانش تكليف نمىكنيم.
[سورة الأعراف (۷): الآيات ۴۲ الى ۴۳]
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (۴۲)
و كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردهاند –هيچ كسى را جز به قدر توانش تكليف نمىكنيم– آنان همدم بهشتند [كه] در آن جاودانند.
وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (۴۳)
و هر گونه كينهاى را از سينههايشان مىزداييم. از زير [قصرهاى]شان نهرها جارى است، و مىگويند: «ستايش خدايى را كه ما را بدين [راه] هدايت نمود، و اگر خدا ما را رهبرى نمىكرد ما خود هدايت نمىيافتيم. در حقيقت، فرستادگانِ پروردگارِ ما حق را آوردند.» و به آنان ندا داده مىشود كه اين همان بهشتى است كه آن را به [پاداش] آنچه انجام مىداديد ميراث يافتهايد.
وَ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
و هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمىكنيم.
[سورة المؤمنون (۲۳): الآيات ۶۲ الى ۷۱]
وَ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها
وَ لَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (۶۲)
و هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمىكنيم،
و نزد ما كتابى است كه به حق سخن مىگويد و آنان مورد ستم قرار نخواهند گرفت.
بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا وَ لَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (۶۳)
[نه،] بلكه دلهاى آنان از اين [حقيقت] در غفلت است، و آنان غير از اين [گناهان] كردارهايى [ديگر] دارند كه به انجام آن مبادرت مىورزند.
حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (۶۴)
تا وقتى خوشگذرانان آنها را به عذاب گرفتار ساختيم، بناگاه به زارى درمىآيند.
لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ (۶۵)
امروز زارى مكنيد كه قطعاً شما از جانب ما يارى نخواهيد شد.
قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (۶۶)
در حقيقت، آيات من بر شما خوانده مىشد و شما بوديد كه همواره به قهقرا مىرفتيد.
مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (۶۷)
در حالى كه از [پذيرفتن] آن تكبر مىورزيديد و شبهنگام [در محافل خود] بدگويى مىكرديد.
أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (۶۸)
آيا در [عظمت] اين سخن نينديشيدهاند، يا چيزى براى آنان آمده كه براى پدران پيشين آنها نيامده است؟
أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (۶۹)
يا پيامبر خود را [درست] نشناخته و [لذا] به انكار او پرداختهاند؟
أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (۷۰)
يا مىگويند او جنونى دارد؟ [نه،] بلكه [او] حق را براى ايشان آورده و[لى] بيشترشان حقيقت را خوش ندارند.
وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (۷۱)
و اگر حق از هوسهاى آنها پيروى مىكرد، قطعاً آسمانها و زمين و هر كه در آنهاست تباه مىشد. [نه!] بلكه يادنامهشان را به آنان دادهايم، ولى آنها از [پيروى] يادنامه خود رويگردانند.
#دلنوشته
تجلیاتِ ششگانهٔ «وُسع، کُلفَت و فردانیتِ جهاد» در قرآن
ترجیعبندِ رحمت؛ از دامنِ مادری تا میدانِ ابتلای جان
قرآن کریم در چند فراز شگفت، ترجیعبندِ «لا تُكَلَّفُ / لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَها» را تکرار میکند تا به ما بیاموزد خداوند هرگز فراتر از ظرفیت و سعهٔ وجودیِ بنده از او بار نمیکشد.
نخستین جلوه، در طبیعیترین و عاطفیترین بستر حیاتِ انسانی رخ مینماید:
«وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ… لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ…» (بقره: ۲۳۳)
مادری که دو سال با شیرهٔ جان و با کُلفَت و رنجِ شبزندهداری فرزند را سیراب میکند، تجلیِ بارِ امانت است؛ اما پروردگار بلافاصله ترازوی عدل را مینشاند: «هیچ مادری و هیچ پدری نباید به رنجی فراتر از وسع دچار شوند و نباید کودک دستمایهٔ ضرر و زیان گردد.»
اگر در تغذیهٔ جسم کودک چنین موازنهای حاکم است، پس در تغذیهٔ نوری جان با عصارهٔ ولایت، پروردگار چقدر مراقب وسعِ قلبهای ماست!
—
رهایی از اِصر و سنگینیِ طاقتسوز
در پایانِ همان سوره، در شاهبیتِ بندگی مؤمنان، این قانون بر کتیبهٔ دعا نقش میبندد:
«لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ… رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ» (بقره: ۲۸۶)
تکلیف، هماندازهٔ وسع است، اما مؤمن در پیشگاه مولای خود اعتراف میکند:
«خدایا! بارِ گرانی (اِصر) چون امتهای پیشین که تابش را نداشتند بر گردهٔ ما مگذار؛
و آنچه را فراتر از طاقتِ این جانِ نحیف است بر ما تحمیل مفرما.»
این نجوای قلبی است که میداند اگر دستگیریِ ولایت نباشد،
طاقتِ خرد شدن در زیر بارِ امانت را ندارد.
—
اوجِ فردانیت در عاشورا؛ «لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ»
و اما تکاندهندهترین آیه دربارهٔ انفرادی بودنِ بارِ تکلیف،
آیهای است که خطاب به پیامبر اعظم (ص) و در حقیقت،
منشورِ غربت و شکوهِ اولیای خدا در پهنهٔ تاریخ است:
«فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ اللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْكِيلاً» (نساء: ۸۴)
«تو جز عهدهدار و مکلف به شخصِ خویش نیستی!»
این آیه، ترجمانِ عصرِ عاشوراست!
هنگامی که همه رفتند، خیمهها محاصره شد و یاران به خون خفتند، سیدالشهدا (علیهالسلام) یکتنه در برابر لشکری از نامردمی و شقاوت ایستاد.
دیگران اگر نشستند و خیانت کردند، بارِ تکلیف از دوشِ تو برداشته نمیشود.
مشقِ جهاد، مشقی فردی است.
حتی اگر تمام عالم پشت کنند، مؤمن موظف است پای نور بایستد؛
تشویق کند، انذار دهد، اما معطلِ سیاهیلشکرها نماند.
—
ترازوی مکیال، قسط و صراطِ انحصاری
در سوره انعام، خداوند سنگِبنای عدالت و امانت را در رعایت حق یتیم و وفای به پیمانه و ترازو پیریزی میکند و بلافاصله بر این اصل مهر تأکید میزند:
«وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى… وَ أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ…» (انعام: ۱۵۲-۱۵۳)
عدالت در زبان، مکیال در معاملات، و استواری بر عهد، همان صراطِ مستقیمِ ولایت است.
اگر از این شاهراه جدا شوی، هزاران کوره راهِ فریب («سُبُل») تو را پارهپاره خواهد کرد.
وسعِ انسان، درست در تنظیمِ ترازوی جان با صراطِ امام تجلی مییابد.
—
قلبهای پیراسته از «غِلّ» و میهمانیِ بهشت
تکلیف وقتی در مدارِ وسع انجام گرفت، نتیجهاش پاک شدنِ ریشههای حسد و کینه است:
«وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ * وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ…» (اعراف: ۴۲-۴۳)
بهشت، جای دلهای بی کینه است.
خداوند پیش از ورود به رضوان، «غِلّ» (تیرگی، حسادت و کدورت) را از سینهها بیرون میکشد.
و اهلِ بهشت چه اعتراف زیبایی دارند:
«اگر خدا ما را هدایت نکرده بود، ما هرگز هدایت نمیشدیم!»
این همان اعتراف به عجز است؛
اینکه انجام تکلیف به قدرِ وسع بود،
اما رسیدن به مقصد، فضلِ محضِ هدایتِ ولیّ خدا بود.
—
کتابِ ناطق و رسواییِ مدعیانِ غافل
و سرانجام در سورهٔ مؤمنون، پیوندِ «وسع» با «کتاب ناطق» و پردهبرداری از بیماری دلهای هوسران نمایان میشود:
«وَ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَ لَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ * بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا… أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ… وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ…» (مؤمنون: ۶۲-۷۱)
ما کتابی داریم که به حق سخن میگوید (قرآن و امامِ معصوم که «کتاب ناطق» است).
اما چرا عدهای از این تکلیف شانه خالی میکنند و زیر بار نمیروند؟
چون «قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ»؛ دلهایشان در گردابِ غفلت و توهم فرو رفته است!
پیامبر و امام را در چهره نشناختند و کارشان به انکار کشید،
و انتظار داشتند که حق بهجای آنکه بر فراز باشد،
دنبالهروِ هوسها و منیتهای آنان شود!
در حالی که اگر حق تابع هوسِ مردم میشد،
ارکان آسمانها و زمین فرو میریخت.
تکلیفِ نوری، ایستادن در برابر غمرهها و هوسهاست؛
تسلیم شدن به کتابِ ناطقِ حق، حتی اگر تنها بمانی و بگویند: «لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ».
وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ
و من از كسانى نيستم كه چيزى از خود بسازم [و به خدا نسبت دهم].
[تکلیف – تکلّف]:
«کلّف – یکلّف – تکلیف»
«تکلّف – یتکلّف – تکلّف»
التّکلیف: النّور الولایة
التّکلف: الحسادة
تکلّف یعنی چیزی از خود ساختن! خودسرانه، میشه داستان حسد!
المتكلّف: العرّيض لما لا يعنيه
تکلّف: یعنی تعرّض به اموری که به او مربوط نیست!
اهل نور چشمش به نور ولایته ببینه تکلیفش چیه.
اهل حسادت، خودش خودشو مکلّف میکنه
و راضی به تکلیفی که خدا براش مقدر میکنه نیست.
[سورة ص (۳۸): الآيات ۸۴ الى ۸۸]
قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ (۸۴)
فرمود: «حقّ [از من] است و حق را مىگويم:
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (۸۵)
هرآينه جهنّم را از تو و از هر كس از آنان كه تو را پيروى كند، از همگىشان، خواهم انباشت.»
قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ
وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (۸۶)
بگو: «مزدى بر اين [رسالت] از شما طلب نمىكنم
و من از كسانى نيستم كه چيزى از خود بسازم [و به خدا نسبت دهم].
إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (۸۷)
اين [قرآن] جز پندى براى جهانيان نيست.
وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (۸۸)
و قطعاً پس از چندى خبر آن را خواهيد دانست.»
امام صادق علیه السلام:
اَلْمُتَكَلِّفُ مُخْطِئٌ عَنِ اَلصَّوَابِ وَ إِنْ أَصَابَ
کسى که بدون میل و رغبت، عملى به جاى آورد، از پاداش محروم است،
اگر چه راه صواب بپیماید، چرا که به خطا رفته؛
وَ اَلْمُتَطَوِّعُ مُصِيبٌ وَ إِنْ أَخْطَأَ
و کسى که به میل و بدون تکلّف عملى انجام دهد، پاداش گیرد،
اگر چه به خطا رود (چرا که عمل او همراه با اخلاص بوده است ).
وَ اَلْمُتَكَلِّفُ لاَ يَسْتَجْلِبُ فِي عَاقِبَةِ أَمْرِهِ إِلاَّ اَلْهَوَانَ وَ فِي اَلْوَقْتِ إِلاَّ اَلتَّعَبَ وَ اَلْعَنَاءَ وَ اَلشَّقَاءَ
سرانجام متکلّف خفّت و خوارى است دنیا به جز درد و رنج و شقاوت برایش نباشد.
وَ اَلْمُتَكَلِّفُ ظَاهِرُهُ رِيَاءٌ وَ بَاطِنُهُ نِفَاقٌ
وَ هُمَا جَنَاحَانِ يَطِيرُ بِهِمَا اَلْمُتَكَلِّفُ
ظاهر متکلّف، ریا و باطنش نفاق است
و این دو امر، دو بال هستند که او با آنها (به سمت دوزخ ) پرواز مىکند.
وَ لَيْسَ فِي اَلْجُمْلَةِ مِنْ أَخْلاَقِ اَلصَّالِحِينَ وَ لاَ مِنْ شِعَارِ اَلْمُتَّقِينَ
اَلتَّكَلُّفُ فِي أَيِّ بَابٍ كَانَ
تکلّف در عبادت و در هر بابى که باشد از اخلاص صالحان و شعار مؤمنان نیست.
قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ
خداى تعالى به پیامبرش (ص) فرمود:
قُلْ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُتَكَلِّفِينَ
بگو: مزدى بر این [رسالت ] از شما طلب نمى کنم
و من از کسانى نیستم که چیزى از خود بسازم [و به خدا نسبت دهم].
قَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ
پیامبر اکرم (ص) فرمود:
نَحْنُ مَعَاشِرَ اَلْأَنْبِيَاءِ وَ اَلْأَتْقِيَاءِ وَ اَلْأُمَنَاءِ بِرَاءٌ مِنَ اَلتَّكَلُّفِ
ما پیامبران و خداپرستان و امینان، از شخص متکلّف بیزار هستیم.
فَاتَّقِ اَللَّهَ تَعَالَى وَ اِسْتَقِمْ يُغْنِكَ عَنِ اَلتَّكَلُّفِ
پس از خداى تعالى بترس و حدود شرع را رعایت کن تا تو را از تکلّف و ریا بىنیاز کند
وَ يَطْبَعُكَ بِطِبَاعِ اَلْإِيمَانِ
و دلت را جلوه گاه ایمان سازد.
وَ لاَ تَشْتَغِلْ بِلِبَاسٍ آخِرُهُ اَلْبَلاَءُ
به لباسى دل مبند که ژنده شود
وَ طَعَامٍ آخِرُهُ اَلْخَلاَءُ
و طعامى که آخرش دفع فضولات است.
وَ دَارٍ آخِرُهَا اَلْخَرَابُ
در سرایى سکنا مگزین که آخرش ویرانى است.
وَ مَالٍ آخِرُهُ اَلْمِيرَاثُ
مال گرد نیاور که آخرش ارث دیگران مىشود.
وَ إِخْوَانٍ آخِرُهُمُ اَلْفِرَاقُ
برادرانى مگزین که پایان آن گزینش، جدایى و فراق باشد.
وَ عِزٍّ آخِرُهُ اَلذُّلُّ
فریفته عزّتى مشو که آخرش ذلّت است.
وَ وَقَارٍ آخِرُهُ اَلْجَفَاءُ
به وفایى اعتماد مکن که پایان آن جفا است.
وَ عَيْشٍ آخِرُهُ اَلْحَسْرَةُ.
خوشى و عیشى را مطلب که حسرت در پى داشته باشد.
#دلنوشته
مرزِ خونین میان «تکلیف» و «تکلّف»؛ نورِ ولایت در برابر ریشهٔ حسادت
دوراهیِ سرنوشت: تکلیف یا تکلّف؟
در هندسهٔ واژگان، میان دو مشتقِ یک ریشه، گاه فاصلهای به پهنای بهشت و دوزخ دهان باز میکند:
– «کَلَّفَ – یُکَلِّفُ – تَکلیف»؛ یعنی گردن نهادن به بارِ پیوسته و ناگسستنیِ امانت.
حقیقتِ تکلیف، «نور الولایة» است.
– «تَکَلَّفَ – یَتَکَلَّفُ – تَکَلُّف»؛ یعنی از خود تراشیدن،
بارِ بیهوده بر دوش نهادن و از سرِ خودسرانگی خود را به زحمت انداختن.
حقیقتِ تکلّف، «الحسادة» و بیماریِ جان است!
«تکلّف» یعنی چیزی از پیشِ خود ساختن و به آیین خدا بستن؛
ریشهاش خودخواهی، خودبینی و تن ندادن به تقدیرِ الهی است.
در کتب لغت، متکلف را چنین تعریف کردهاند:
«المُتَكَلِّف: العَرِّيضُ لِما لا يَعْنِيه»
(متکلف کسی است که در آنچه به او مربوط نیست، فضولی و سرککشی میکند؛
خود را در معرض اموری قرار میدهد که نه اهلیت آن را دارد و نه خدا بر دوش او نهاده است).
اهلِ نور، همواره چشم به نورِ ولایت دوختهاند تا ببینند امام از آنان چه میخواهد؛
راضیاند به تکلیفی که خدا در لوحِ جانشان رقم زده است.
اما اهلِ حسادت، خودشان برای خودشان تکلیف میسازند!
به جایگاه برگزیدگان خدا چشم طمع میدوزند،
به آنچه خدا مقدر فرموده راضی نیستند،
و میخواهند با سرهمبندی و تکلّف،
جای خالیِ نور را با ادعا پر کنند.
(تقابل عفریت و آصف)
—
بریدن از شگردِ ابلیس؛ فریادِ برائت در سورهٔ ص
در سیاقِ آیات پایانی سوره مبارکه «ص»،
پس از آنکه خداوند ماجرای رانده شدن ابلیس را به سببِ حسادت و استکبار بازمیگوید و بر پر شدن جهنم از پیروان او مهر تأکید میزند:
«قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ * لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ» (ص: ۸۴-۸۵)
بلافاصله زبانِ رسالت گشوده میشود تا تفاوت میان هدایتِ خالص و دغلکاریِ متکلفان بر همگان آشکار گردد:
«قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ * إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ * وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ» (ص: ۸۶-۸۸)
(بگو: من مزدی از شما بر این رسالت نمیخواهم، و هرگز از کسانی نیستم که چیزی از خود بتراشم و به تکلف بارِ دروغینی را بر دوش کشم! این سخن جز یادنامهای برای جهانیان نیست، و به زودی پس از چندی، خبرِ راستین آن را خواهید دانست).
رسالتِ نبوی و ولایتِ علوی، جوشان از سرچشمهٔ پاکِ وحی است؛
کمترین شائبهای از خودساختگی، ریا و تکلف در آن راه ندارد.
—
کالبدشکافی متکلف در کلام نورانی امام صادق (ع)
امام صادق (علیهالسلام) کالبدِ این بیماری روحی را با تیغِ برهان میشکافند و حقیقتِ متکلف را رسوا میسازند:
«اَلْمُتَكَلِّفُ مُخْطِئٌ عَنِ اَلصَّوَابِ وَ إِنْ أَصَابَ، وَ اَلْمُتَطَوِّعُ مُصِيبٌ وَ إِنْ أَخْطَأَ؛
(کسی که با تکلف و خودسرانگی، یا بدون صدق و رغبتِ درونی عملی را به جا آورد، از مسیر حقیقت به خطا رفته است، هرچند در ظاهر تیرِ عملش به هدف اصابت کرده باشد! و آنکس که با میلِ قلبی و از سرِ انقیاد و بندگیِ بیپیرایه عمل کند، در مسیر درست و صواب است، هرچند در ظاهر اشتباهی بر او عارض شود).
وَ اَلْمُتَكَلِّفُ لاَ يَسْتَجْلِبُ فِي عَاقِبَةِ أَمْرِهِ إِلاَّ اَلْهَوَانَ، وَ فِي اَلْوَقْتِ إِلاَّ اَلتَّعَبَ وَ اَلْعَنَاءَ وَ اَلشَّقَاءَ؛
(عاقبت و سرانجامِ متکلف، چیزی جز خواری و خفت نیست؛ و در زمان حال نیز بهرهای جز رنج بیهوده، خستگی و بدبختی به دست نمیآورد).
وَ اَلْمُتَكَلِّفُ ظَاهِرُهُ رِيَاءٌ وَ بَاطِنُهُ نِفَاقٌ، وَ هُمَا جَنَاحَانِ يَطِيرُ بِهِمَا اَلْمُتَكَلِّفُ؛
(آشکارِ متکلف ریاکاری و تظاهر است، و نهانش نفاق و دورویی؛ و این دو، همان دو بالی هستند که متکلف با آنها به قعرِ پرتگاه پرواز میکند!).
وَ لَيْسَ فِي اَلْجُمْلَةِ مِنْ أَخْلاَقِ االصَّالِحِينَ وَ لاَ مِنْ شِعَارِ اَلْمُتَّقِينَ اَلتَّكَلُّفُ فِي أَيِّ بَابٍ كَانَ…»
(و در یک کلام: تکلف در هر بابی که باشد، نه از سجایای نیکان است و نه در ترازوی تقواپیشگان کمترین وزنی دارد).
آنگاه امام صادق (ع) استناد به سیرهٔ تمام اولیای تاریخ نموده و میفرمایند رسول خدا (ص) بارها برائت خود را فریاد زدند:
«نَحْنُ مَعَاشِرَ اَلْأَنْبِيَاءِ وَ اَلْأَتْقِيَاءِ وَ اَلْأُمَنَاءِ بِرَاءٌ مِنَ اَلتَّكَلُّفِ»
(ما پیامبران، پرهیزگاران و امانتداران الهی، از هر گونه تکلف بیزاریم).
—
نسخهٔ رهایی: استقامت بر حدود و رهایی از سرابهای دهگانه
پایان این حدیث شریف، نقشهٔ راه درمان و صیقل دادنِ جان است؛
دعوتی به سبکباری و پیراستن دل از تعلقاتی که انسان را به گردابِ تکلف و حسادت میکشانند:
«فَاتَّقِ اَللَّهَ تَعَالَى وَ اِسْتَقِمْ يُغْنِكَ عَنِ اَلتَّكَلُّفِ، وَ يَطْبَعُكَ بِطِبَاعِ اَلْإِيمَانِ؛
(پس پروای خدای یکتا را پیشه کن و در مرزِ حدود الهی استقامت بورز تا خداوند تو را از تکلف و ریا بینیاز فرماید و طینتِ تو را به سرشتِ پاکِ ایمان ممهور سازد).
وَ لاَ تَشْتَغِلْ:
بِلِبَاسٍ آخِرُهُ اَلْبَلاَءُ؛ (به جامهای که پایانش فرسودگی و مندرس شدن است،)
وَ طَعَامٍ آخِرُهُ اَلْخَلاَءُ؛ (و به لقمهای که سرانجامش دفع نجاست است،)
وَ دَارٍ آخِرُهَا اَلْخَرَابُ؛ (و به سرایی که فرجامش آوار و ویرانی است،)
وَ مَالٍ آخِرُهُ اَلْمِيرَاثُ؛ (و به ثروتی که پس از تو مالِ وارثان است،)
وَ إِخْوَانٍ آخِرُهُمُ اَلْفِرَاقُ؛ (و به دوستانی که پایانِ رفاقتشان جدایی و تنهایی لحد است،)
وَ عِزٍّ آخِرُهُ اَلذُّلُّ؛ (و به اعتباری که پایانش خواری و سرافکندگی است،)
وَ وَقَارٍ آخِرُهُ اَلْجَفَاءُ؛ (و به احترامی که فرجامش بیوفایی و جفاست،)
وَ عَيْشٍ آخِرُهُ اَلْحَسْرَةُ!» (و به خوشی و سرمستیای که ثمرهاش در آخرت جز آه و حسرت نخواهد بود!).
درسی که کربلا به جانهای بیدار میدهد همین است:
یزیدیان و کوفیان، گرفتار «تکلّف» بودند؛
میخواستند با حسادت و هیاهو،
جای خالی امامت را با سرهمبندی قدرت غصب کنند.
کارشان به ریا در ظاهر، نفاق در باطن و خفتِ ابدی در پایان کشید.
اما یاران حسین (ع) در کمال انقیاد،
پای «تکلیفِ نوری» خویش ایستادند؛
هیچ نساختند و هیچ ادعایی نکردند،
بلکه جان خود را سپر نور ساختند تا ایمانشان در زلالترین افق جاودانه شود.
***
عاقل با غلبه بر هوای نفس حسود خود، خودسرانه کاری را انجام نمیدهد
و خودش را به تکلف و مشقت نمیاندازد.
عاقل با غلبه بر هوای نفسش، و با حبس و غیر فعال کردن حسد قلبش،
خود را در اموراتش به تکلف و مشقت نمیاندازد.
هر وقت دیدی در کارها به مشقت و سختی خوردهای،
ببین آیا کاری از روی حسد و هوای نفست انجام ندادهای؟!
اتباع عقل از نور آل محمد ع کارها را آسان «التطوع» می کند.
اما پیروی از هوای نفس حسود که با اظهار نظرهای نامربوط معلوم میشود،
کارها را برای انسان دشوار «التکلف» مینماید .
[علائم متکلفین]:
لقمان به فرزندش علائم کسانی که متکلف هستند را اینگونه میشناساند:
«لِكُلِّ شَيْءٍ عَلَامَةٌ يُعْرَفُ بِهَا وَ يُشْهَدُ عَلَيْهَا
هر چيز علامتى دارد كه به آن شناخته مىشوند،
… وَ لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ
كسانى كه با تكلف مىخواهند خود را به جايى برسانند نيز سه علامت دارند:
يُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ
با ما فوق خود به منازعه بر مىخيزند (چون حسد به مافوق دارد).
وَ يَقُولُ مَا لَا يَعْلَمُ
و آنچه را كه نمىدانند مىگويند
وَ يَتَعَاطَى مَا لَا يَنَالُ
و به آنچه نخواهند رسيد دست مىاندازند و مدعى مقامى مىشوند كه شايستگى آن را ندارند.»
+ «نور شایستهسالاری!»
«يَتَعَاطَى مَا لَا يَنَالُ: یعنی حسود بیادب، به چیزی دست درازی میکنه که مال او نیست!
حسود با دست درازی به چیزی که به او تعلق ندارد «الَّذِي يَطْلُبُ مَا لَا يُدْرِكُ»
چه فتنهای بپا میکند «يَفْتَنُونَ أَنْفُسَهُمْ».
#دلنوشته
مهارِ حسد، نشانههای سهگانهٔ متکلّف و «نورِ شایستهسالاری»
قطبنمای درون: آسانیِ «تطوّع» در برابر بنبستِ «تکلّف»
عاقل کیست؟
عاقل آن بیدارْدلی است که با غلبه بر هوای نفسِ حسود خویش،
هرگز خودسرانه دست به کاری نمیزند و خود را در منجلابِ تکلّف، مشقت و ادعا گرفتار نمیسازد.
او دریافته است که اگر آتشِ حسد در کورهٔ دل مهار و خاموش نشود،
تمام افعال انسان رنگِ خودنمایی و خودخواهی میگیرد.
یک قاعده و ترازوی زرین برای اهلِ مراقبه این است:
«هر وقت دیدی در کارهایت به گرههای کور، مشقتهای فرساینده و سختیهای بیپایان برخورد کردهای، بایست و در آینهٔ وجدان بنگر: آیا این گره، زاییدهٔ حرکتی از سرِ حسد، هوای نفس و فضولیِ بیجا نبوده است؟!»
اتباعِ عقل از نورِ آل محمد (علیهمالسلام)، امور را آسان، روان و مصفا میسازد؛
همان که در حدیث امام صادق (ع) «التَّطَوُّع» نامیده شد؛
کاری از سرِ اخلاص، با رغبتِ نوری، سبکبالی و تسلیم در برابر حق.
اما پیروی از هوای نفسِ حسود، بارِ جان را طاقتسوز و دشوار میکند؛
این همان «التَّكَلُّف» است؛
کاری پر از پیچیدگی و زحمت که نخستین نشانهٔ بیرونیاش،
«اظهار نظرهای نامربوط» و ورود در ساحتهایی است که خداوند اجازهٔ ورود به آنها را نداده است.
—
تابلوی سهگانهٔ لقمان حکیم در رسوایی متکلفان
لقمان حکیم در وصایای جاودان خویش به فرزندش،
نقاب از چهرهٔ کسانی که میکوشند با تکلف و سرهمبندی خود را به جایگاهی برسانند، برمیکشد:
«لِكُلِّ شَيْءٍ عَلَامَةٌ يُعْرَفُ بِهَا وَ يُشْهَدُ عَلَيْهَا…
وَ لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ:
۱) يُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ؛
(با مافوقِ خود و آنکه خداوند به فضل و نور برتریاش بخشیده به منازعه و ستیز برمیخیزد؛
زیرا کورهٔ حسدِ درونش تاب دیدنِ بلندیِ دیگری را ندارد!)
۲) وَ يَقُولُ مَا لَا يَعْلَمُ؛
(دربارهٔ آنچه نمیداند، تخصصش را ندارد و از ساحتِ غیب و نورش بیخبر است، با پررویی لاف میزند و نظر میدهد!)
۳) وَ يَتَعَاطَى مَا لَا يَنَالُ.»
(و به جایگاهی که هرگز به آن نخواهد رسید و استحقاق نوری آن را ندارد، دست میاندازد و ادعای مقامی میکند که از شأنش فرسنگها دور است).
این سه نشانه، زنجیرهای از انحراف روحی است:
نخست «حسادت به برگزیدهٔ خدا»،
سپس «پرحرفی و اظهارنظرهای کورکورانه از روی جهل»،
و در نهایت «تلاش برای تصاحب مسندی که غصبِ آن خشمِ خدا را میافروزد».
—
نورِ شایستهسالاری و گرداب فتنهٔ حسودان
فرازِ شگفتانگیزِ «يَتَعَاطَى مَا لَا يَنَالُ» حقیقتِ رفتارِ حسود را عریان میکند:
حسودِ بیادب، دستش را به سوی سفرهای دراز میکند که مالِ او نیست!
او همان مصداقِ روایی است که میفرماید:
«الَّذِي يَطْلُبُ مَا لَا يُدْرِكُ»؛
کسی که در پی چیزی میدود که سهمِ ظرفیت و وسعِ وجودیاش نیست.
و از همین دستدرازیِ نامشروع به حریم ولایت و فضیلت است که در تاریخ چه فتنههای ویرانگری برپا شد! قرآن چه دقیق توصیف میکند حالِ این متجاوزان به مرزهای شایستگی را:
«يَفْتَنُونَ أَنْفُسَهُمْ»
(با دستِ خویشتن، خود و امت را به کام آتشینِ فتنه و بلا میافکنند).
«نورِ شایستهسالاری» در مکتب آلالله یعنی اینکه هر جانی در مدارِ وسع و نورِ مقدرِ خویش بایستد، دستدرازی نکند، به مافوق حسد نورزد، و کار را به اهلِ آسمانیاش بسپارد.
عاشورا، تقابلِ تمامعیارِ همین دو جبهه بود:
یک سو حسودانِ متکلفی که با نزاع با ولیّ خدا، با یاوهگویی از روی جهالت، و با دستدرازی به ردای پیامبر (ص) امت را به آتش کشیدند؛
و سوی دیگر، یارانِ تسلیم و عاقلی که با سرکوبِ هر گونه خودبینی و حسد، جانشان در نورِ ولایت ذوب شد و به سبکیِ «تطوّع» و جاودانگیِ بهشت پرواز کردند.
رمز حکمت لقمان: «لَا أَتَكَلَّفُ!»
رمز حکمت لقمان «مَا … حِكْمَتِكَ؟»
در بحث تکلف «لَا أَتَكَلَّفُ!» مستتر است!
[جناب لقمان همیشه جان کلام را در یک عبارت کوتاه و مختصر بیان میکند]:
از لقمان پرسیدند که اگه بخواهی همه حکمتی که به اون رسیدی رو در یک کلمه یا جمله کوتاه خلاصه کنی و بما بگوئی، اون چیه؟
«مَا الَّذِي أَجْمَعْتَ عَلَيْهِ مِنْ حِكْمَتِكَ؟
جواب با توجه به بحث تکلف:
… لَا أَتَكَلَّفُ مَا قَدْ كُفِيتُهُ وَ لَا أُضَيِّعُ مَا وُلِّيتُهُ»
وقتی یه چیزی رو که به اندازه نیازم دارم «مَا قَدْ كُفِيتُهُ» چرا خودمو به داشتن بیشتر از اون به زحمت بیاندازم «لَا أَتَكَلَّفُ»!
و همون چیزی رو که دارم «مَا وُلِّيتُهُ» حسابی ازش استفاده میکنم و ضایعش نمی کنم «لَا أُضَيِّعُ».
در واقع می فرماید با استعمال حسد و بخل، زندگی نمیکنم،
با چشم دوختن به نعمتهایی که در دست دیگران میبینم دنبال بدست آوردنش نمیرم تا به هر کلکی شده بدستشون بیارم که لازمه اون ارتکاب هر جرمی خواهد بود.
به قدر حاجتم، که شکر خدا دارم، از همین نعمتها حداکثر استفاده رو میکنم و با رنگنداشتن چیزهاییکه ندارم و دیگران دارن و من نیازی هم به اونها ندارم، برای رسیدن به اونها خودمو خسته نمیکنم که از همون داشتههای حلال خودم هم نتونم لذت ببرم.
واقعا با همین یک خط مطلب اگه کسی اعتقادشو درست کنه و با این دیدگاه از حالا به بعد به زندگی نگاه کنه چقدر زندگی براش راحت و شیرین میشه و معصیتش هم کم میشه و لذا آخرتش هم ختم به خیر میشه، پس خیر دنیا و آخرت در همین جمله جناب لقمان است که البته از علوم آل محمد ع اقتباس نموده و منبع تمام این بحثهای زیبا و کلیدی نزد آل محمد ع است که در هر زمان صاحبان نور به این منبع نقب می زنند و مطالبی را برای روشن کردن دوستان ضعیف آل محمد ع اخذ مینمایند و بر ما واجب است که اگر به عاقبت کار خود اهمیت میدهیم، در شب تار، بدور نور قمر بگردیم و قلب سرد و تاریک حسود خود را با نور علم آل محمد ع که از قلب او برای ما رله و تقویت میشود، گرم و روشن نماییم و از معنای «صلی» نماز خود بهرهمند گردیم .
ریشه تمام مشکلات و به زحمت افتادنهای ما در عیب حسد قلب خودمان خلاصه میشود .
مثلا آقایی که همسر خوبی هم دارد اما با زیاده خواهی چشمش دنبال این و آن میچرخد، با استعمال عیب حسدش بارها و بارها خود را به زحمت و مشقت و بدبختی و سختیهایی میاندازد که نه تنها به خواستههای نامربوط خود نمیرسد بلکه از داشتههای خوبش نیز بینصیب خواهد ماند و اساسا شیطان چون آرامش را برای انسان نمیخواهد او را گول میزند و تشویق به استعمال حسدش میکند (تسویل نفس – تسویل شیطان).
عاقل مواظب ناآرامیهای حاصل از تمناها و حسدش، و متعاقبا تحریکات و القائات و تکلمات شیطان میباشد، و با ارتباط نور قلبش با نور آل محمد ع، بدنبال هر تکانههای ناآرامی، مجددا خود را به آرامش میرساند و با هر بار افتادن، چون دست در دست نور دارد،
دوباره از جایش برمیخیزد «کخامۀ الزرع».
حکمت یعنی دهانبند اسب!
اظهار نظر نکردن در اموری که به تو مربوط نیست و این خیلی از موارد را شامل میشود و شخص حکیم، غالبا ساکت است جز استثنائاتی.
پس رمز حکمت لقمان در بحث تکلّف مستتر است به این معنی که حکیم با دخالتهای بیجا و نامربوط برای خود دردسر نمیتراشد! و لذا همیشه در راحتی و آرامش قلب به سر میبرد!
«شنیدی میگن: فلانی الکی خودشو بخاطر هیچ و پوچ به درد سر انداخت!
به چیزی که مربوط به او نبود دخالت کرد، حالا به شرش گیر کرده!»
در تمام آیات قرآن که واژه تکلف اومده اگه دقت کنیم قبل از هر کدام، این عبارت هست «لا»!
لا + تکلف = یعنی خود خدا هم نخواسته هیچ کس در هیچ موردی به زحمت و سختی بیفته لذا مشکلترین کارها رو خودش انجام میده یا خودش کسی رو برای انجامش انتخاب میکنه و نمیذاره ما به سختی و زحمت بیفتیم و کار ما رو ساده کرده و اون فقط تبعیت از خدا و رسول خدا ص و آل محمد ع می باشد
«أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»
و در واقع دستور اطاعت کنید به معنای ناجور نیست! بلکه معنای واقعیش اینه که کارتو راحت کن و دنبال راهنما برو و خودت رو به زحمت ننداز!
اصلا تمام مشکلات در زندگی زمانی پیش میاد که نخوای پشت سر راهنما ادامه مسیر بدی!
و از اینجا به بعد کار برات سخت میشه که قراره خودت برای خودت تصمیم بگیری!
خدا اون روز رو نیاره!
از آل محمد ع می خواهیم هیچ زمانی پیش روی ما را از نوری از خودشان خالی نگذارند و به ما توفیق راحتی گام برداشتن در پشت سر نور را عنایت بفرمایند «اتبعوا النّور».
از اهل حسادت تعجب باید کرد که چطور راحتی گام برداشتن پشت سر نور را در مسیر مستقیم هدایت ترک میکنند و خودشان یک مسیر سخت و بنبست را انتخاب کرده و جلو میافتند و یک عده را هم با خود به دره گمراهی میبرند «مارپیچ مرگ خودباختگان».
به بیمار میگویم این داروی خوبی نیست، نخور. استدلال میکند و تلاش می کند من را متقاعد کند که آن دارو را بخورد! این کار چه معنی دارد؟ و چه نتیجه ای دارد؟
داشتن یک الگو و راهنما و راه بلد، چقدر کار ما رو راحت میکنه و خیالمونو آسوده میکنه که داریم چشم بسته، اما با قلبی روشن، مسیر رو درست ادامه میدیم! چون از الگو حرف شنوی داریم ولی اگه خدای ناکرده نسبت به او حسودی کنیم و دستمونو از دستش ول کنیم و سرخود هر مسیری که فکر می کنیم درسته و خوبه بریم، از کجا سر در بیاریم معلوم نیست!
«نور از دست رفته» قصه تمام کسانی است که نتونستن نور رو ببینن و بهش حسودی کردند.
شیطان برای نادیده گرفتن و کتمان این نعمت نور در صلب آدم ع، رفت سراغ ملاک دیگری و گفت: انا خیر منه! من خودم راه رو بهتر از آدم ع بلدم!
شیطان گفت من که راه خودمو رفتم، هر کی هم با ماست دنبال ما بیاید و دیدیم که در تمام تاریخ خیلیها بدنبالش رفتند و سقوط کردند.
در فتنه و آزمایش، درصد خلوص یقین به نور آل محمد ع آزمایش میشود!
پس وظیفه ما فقط اتباع از نور است و با قلب سالم، قبض و بسط این نور دیده میشود و اطاعت میشود و این تعبیر که در این اطاعت، راحتی نهفته است و سختی وجود ندارد، از مبحث «تکلف» استنباط میشود! «اطیعوا = یعنی با اطاعت از خدا کار خودتونو آسون کنید.» مگه نمیخواهید دعاتون این باشه: وَ يَسِّرْ لي أَمْري» چرا به خودتون می خواین سختی «عسر» بدین و تکلف کنین؟!
+ «عسر و یسر»
خداوند با این کار برای ما یسر خواسته نه عسر «يُريدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»
اگه با عمل به نظرات خودت تا امروز، همه چیزو خراب کردی و خودتو به سختی انداختی، از حالا میتونی با عمل به اوامر نورانی، خودتو از این منجلاب سختی بیرون بیاری و راحت بشی و اساسا حکمت ارسال رسل و آل محمد ع و صاحبان نور و راهنمایان خوب در هر زمان برای این بوده که ما از سختی در بیایم و راحت بشیم و این اطاعت یعنی راحتی!
«لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً»
اگه دست از خودخواهیهایت برداری و حرف گوش کن نور باشی، از سختیهایی که نتیجه همون خودخواهیهاست، راحت میشی و به آرامش و نور میرسی، که «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً».
اصلا خدا قرآن رو برای یسر ما نازل کرده «وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ» اما کو گوش شنوا؟!
وقتی قلبت به نور الولایة وصل میشه، تحمل آیات از روی تکلّف نیست! واقعا از تحمل بدیهایی که بهت میشه، بدت نمیاد و سختت نیست و تکلّف نمیکنی! تکلّف کار اهل شک و حسد است «الْمُتَكَلِّفُ» برای همینه که بالاخره این بار کج در یکی از دستاندازهای آیات، به زمین میافتد!
تکلّف وقتی است که بجای داشتن اسپانسر دانا، به چیزهای بیارزش تکیه بدهی.
قلب اهل یقین که شاهد مشهود نورانی است و این حقیقت رو با چشم دل دیده، اهل تکلّف نیست: «الدَّعْوَى بِالْحَقِيقَةِ لِلْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الْأَئِمَّةِ ع».
#دلنوشته
عصارهٔ حکمتِ لقمان؛ اطاعت به مثابه آسانی و گریز از مارپیچِ مرگِ تکلّف
رمزِ سر به مُهرِ لقمان: «لَا أَتَكَلَّفُ!»
از لقمان حکیم پرسیدند:
اگر بخواهی تمامیِ عوالم حکمتی را که پروردگار به جانت چشانده،
در یک جمله گرد آوری و عصارهٔ آن را بر ما بنمایانی،
آن شاهبیت چیست؟
پاسخی داد که پایههای اضطراب و رنج بشر را فرو میریزد:
«مَا الَّذِي أَجْمَعْتَ عَلَيْهِ مِنْ حِكْمَتِكَ؟
قالَ: لَا أَتَكَلَّفُ مَا قَدْ كُفِيتُهُ، وَ لَا أُضَيِّعُ مَا وُلِّيتُهُ!»
(پرسیدند: بر چه اصلی از حکمتت اجماع و اتفاق داری؟
فرمود:
در آنچه از آن کفایت شدهام و نیازم برآورده است، خود را به تکلّف و زحمت نمیاندازم؛
و آنچه را به من سپردهاند و در امانتم نهادهاند، تباه نمیسازم).
جانِ کلام در همین دو لنگهٔ ترازوست:
۱. «لَا أَتَكَلَّفُ مَا قَدْ كُفِيتُهُ»:
وقتی آنچه برای سیراب شدن و زیستن لازم دارم هست،
چرا باید با آتش حسد و چشمهمچشمی،
بارِ سنگینِ اضافات را بر گردهام بگذارم؟!
چشم به سفرهٔ این و آن نمیدوزم تا به هر دوز و کلکی متوسل شوم و جانم را با جرم و معصیت آلوده سازم.
۲. «وَ لَا أُضَيِّعُ مَا وُلِّيتُهُ»:
و همان نعمتهای حلالی را که در دست دارم قدر میدانم،
از آنها بهره میگیرم، شکرش را میگذارم و ضایعشان نمیکنم.
این همان برچیدنِ بساطِ حسد و بخل از ساحت زندگی است.
چقدر انسانها امروز برای رسیدن به سرابهایی که نیازی به آنها ندارند،
خود را به خاک سیاه مینشانند و از همان روزیهای زلالی هم که در خانه دارند محروم میمانند!
اگر کسی باور و هندسهٔ دیدگاهش را با همین یک جمله تنظیم کند،
زندگی برایش گوارا و شیرین میشود،
معصیتش فروکش میکند
و عاقبتش ختم به خیر میگردد.
و البته بر اهل دل پوشیده نیست که لقمان این حکمت را از افقِ انوار آل محمد (علیهمالسلام) برگرفته است؛ چرا که چشمهسار علم نزد آنان است.
ما در شبهای قیرگونِ فتنه، موظفیم پروانهوار گرد قمرِ ولایت بگردیم تا قلب سرد، تاریک و حسودمان با نور رلهشده از قلب امام گرم شود و حقیقتِ «صَلی» در جانمان مشتعل گردد.
—
ریشهشناسی بالینی دردسرها؛ حکمت یعنی دهانبندِ اسب!
در لغت عرب، «حِکْمَت» همریشه با «حَکَمَةُ الدّابَّة» یعنی همان «دهانبند و لگامِ اسب سرکش» است.
حکمت یعنی افسار زدن بر زبانی که هوسِ فضولی دارد!
یعنی سکوت پیشه کردن در اموری که به تو مربوط نیست.
شخص حکیم پیوسته آرام و لب فروبسته است،
مگر آنجا که نور حکم به گفتن کند.
بسیاری از مشقتهای روزمره حاصل همین است:
«دیدهای میگویند فلانی الکی خودش را به خاطر هیچ و پوچ به دردسر انداخت؟
در کاری که دخلی به او نداشت دخالت کرد و حالا در شرّش گرفتار شده است!»
ریشهٔ همهٔ این گرفتاریها در کانونِ حسدِ قلب نهفته است.
در تمثیلی بالینی و روانشناختی:
مردی را بنگر که همسری شایسته و مهربان دارد،
اما چشمش پیوسته دنبال این و آن میچرخد؛
این حسد و زیادهخواهیِ نَفْس،
او را بارها و بارها در مهلکهها و اضطرابهایی میاندازد که نه تنها به سرابهای خیالیاش نمیرسد، بلکه داشتههای پاکیزهٔ خویش را نیز به باد فنا میدهد!
شیطان آرامش انسان را برنمیتابد؛
با «تسویل نفس» حسد را برمیانگیزد و او را به ورطهٔ تکلف پرتاب میکند.
اما انسان عاقل، مراقبِ لرزشهای تمنا و نجواهای تاریک ابلیس است؛
دست در دستِ نور آلالله دارد و اگر بر اثر تندبادهای دنیا تکانی خورد،
چون خوشههای نرم گندم که در باد خم میشوند اما نمیشکنند («كَخَامَةِ الزَّرْعِ»)،
دوباره با تکیه بر نور برمیخیزد و آرام میگیرد.
—
راز فرمول «لا + تکلّف»؛ اطاعت یعنی آسانی!
اگر در آیات قرآن دقیق شوی،
درمییابی که واژهٔ تکلف هر جا آمده با ادات نفی «لا» همراه شده است:
«لا + تَکَلُّف»!
یعنی خودِ خداوند تبارک و تعالی اراده نفرموده که بندهاش در سختی، عذاب و پیچیدگی بیفتد. مشکلترین و باریکترین کارها را خودِ پروردگار بر عهده گرفته،
حجتها را برگزیده و راه را هموار فرموده است؛
سهم ما تنها تسلیم شدن در مدار هدایت است:
«أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»
دستور به «اطاعت» به معنای تحمیل زنجیر نیست؛
معنای باطنیاش این است:
«کارت را آسان کن! دنبال راهنما برو و خودت را به زحمت و سردرگمی نینداز!»
تمام بنبستهای تاریخ بشر درست از نقطهای آغاز شد که انسان نخواست پشت سرِ راهنمای الهی گام بردارد؛ تکروی کرد، مغرور شد و خواست خودش برای خود شریعت و مسیر بتراشد؛
و خدا آن روز را نیاورد که انسان در کویرِ توهمات خویش رها شود!
عجیب است از اهل حسادت که این شاهراهِ فراخ و آسانِ پشت سر نور رفتن را رها میکنند و به دست خود وارد «مارپیچ مرگ خودباختگان» میشوند!
مانند بیماری که پزشک دلسوز به او میگوید:
«این دارو سمی و خطرناک است، آن را نخور!»
اما بیمار لجاجت میکند، استدلالهای باطل میتراشد و پزشک را متهم میسازد تا هر طور شده همان زهر را بنوشد!
داشتن یک الگوی معصوم چقدر بار خاطر را سبک میکند؛
قلبی روشن و چشمی تسلیم که آسوده گام برمیدارد.
اما «نور از دست رفته»،
سوگنامهٔ تمام کسانی است که چشم دیدن خورشید را نداشتند و حسادت ورزیدند.
ابلیس نیز نخستین قربانی همین حسد بود؛
نور ولایت را در صلب آدم دید،
اما برای کتمان آن فریاد زد: «أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ!» (من خودم راه را بهتر بلدم!)
و لشکری از تاریکی را به دنبال خویش به قعر دره کشاند.
—
مهندسی عُسر و یُسر؛ بار کجی که به منزل نمیرسد
پروردگار برای ما آسانی و گشایش خواسته است نه عذاب و تنگی:
«يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» (بقره: ۱۸۵)
«لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً» (طلاق: ۷)
«وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ» (قمر: ۱۷)
وقتی قلب مؤمن به سرچشمهٔ «نور الولایة» پیوند میخورد،
دیگر پذیرش آیات و احکام از روی تکلف و کراهت نیست.
حتی تلخیها و طعنههایی که در مسیر حق بر او وارد میشود، برایش ناگوار و سنگین نمینماید؛
زیرا بارِ امانت را با شهدِ محبت میکشد.
«تکلّف» کار اهل شک و حسد است؛
همانها که به جای تکیه بر اسپانسری دانا و دستگیری معصوم،
بر ستونهای پوشالیِ دنیا تکیه میزنند.
و رسم روزگار بر این است که این بارِ کجِ تکلف،
در نخستین دستاندازهای ابتلائات به زمین میافتد و رسوا میشود.
ادعای به حق و بیتکلف، تنها برازندهٔ انبیا، اوصیا و صدیقان است:
«الدَّعْوَى بِالْحَقِيقَةِ لِلْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ وَ الصِّدِّيقِينَ…»
و عاشورا، جلوهگاهِ تامّ این یُسر و رهایی بود؛
جایی که اصحاب حسین (ع) در زیر بارش تیر و تیغ،
از فرط سبکیِ روح و آسانیِ وصال،
مرگ را شیرینتر از عسل میچشیدند؛
چرا که پشت سر امام گام برمیداشتند
و از هر چه تکلف و حسد بود پاک گشته بودند.
امام صادق علیه السلام:
الدَّعْوَى بِالْحَقِيقَةِ لِلْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الْأَئِمَّةِ ع
ادعای به حق و حقیقت، تنها برازندهٔ انبیا، اوصیا، صدیقان و ائمه (علیهمالسلام) است؛
وَ أَمَّا الْمُدَّعِي بِغَيْرِ وَاجِبٍ فَهُوَ كَإِبْلِيسَ اللَّعِينِ
و اما کسی که بدون استحقاق و جایگاه نوری ادعایی کند، همانند ابلیسِ ملعون است؛
ادَّعَى النُّسُكَ وَ هُوَ عَلَى الْحَقِيقَةِ مُنَازِعٌ لِرَبِّهِ مُخَالِفٌ لِأَمْرِهِ
او ادعای بندگی و پارسایی کرد، در حالی که در باطن، ستیزهجو با پروردگارش و نافرمانِ امرِ او بود.
فَمَنِ ادَّعَى أَظْهَرَ الْكَذِبَ
پس هر کس ادعایی کند که در شان او نیست، دروغش آشکار میشود؛
وَ الْكَاذِبُ لَا يَكُونُ أَمِيناً
و دروغگو هرگز امین نخواهد بود؛
وَ مَنِ ادَّعَى فِيمَا لَا يَحِلُّ لَهُ فُتِحَ عَلَيْهِ أَبْوَابُ الْبَلْوَى
و هر کس به چیزی که برای او حلال نیست و سهمش نیست دستاندازی کند (ادعا نماید)، درهای بلا به رویش گشوده میشود؛
وَ الْمُدَّعِي يُطَالَبُ بِالْبَيِّنَةِ لَا مَحَالَةَ وَ هُوَ مُفْلِسٌ فَيَفْتَضِحُ
و مدعیِ دروغین، ناچار در دادگاهِ حقیقت به آوردنِ دلیل و بینه مطالبه میشود، در حالی که دستش تهی است و رسوا میگردد؛
وَ الصَّادِقُ لَا يُقَالُ لَهُ لِمَ.
اما راستگو و صادق را کسی نمیپرسد که «چرا چنین گفتی؟»
(چون نورِ صدقِ او بینیاز از برهان است).
پیوند این حدیث با مبحث «تکلیف و تکلف»:
این کلام نورانی، حسن ختام و چکیدهٔ تمام بحث ماست:
1. قاعدهٔ ابلیسی تکلف:
ابلیس چون به جایگاه نوری آدم (ع) حسد ورزید، ادعا کرد «أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ»؛
و این آغازِ نزاع با پروردگار و گشوده شدن درهای بلا بر او بود.
متکلف نیز دقیقاً همین مسیر را میرود.
2. بیپرواییِ مدعی دروغین:
حسودی که بدون اهلیت و ظرفیت نوری، دستاندازی میکند («يَتَعَاطَى مَا لَا يَنَالُ»)، در عرصهٔ ابتلائات الهی دستش خالی است و رسوا میشود.
3. آسانیِ راستگویان:
در مقابل، اهل تسلیم و «تطوّع»، پشت سر امام گام برمیدارند و چون ادعای خودسرانهای ندارند، کارشان آسان است و نیازی به تکلف و اثباتِ دروغین ندارند.
#دلنوشته
بارانِ بینه بر خاکساریِ صادقان؛ و رسواییِ دستاندازانِ بیتوشه
به نام آنکه صدق را قبلهگاهِ جانها ساخت و نقاب از چهرهٔ لافزنان برانداخت.
میبینی دلِ من؟
در دادگاهِ هستی، ردای «حقیقت» تنها به قامتِ آنان دوخته شده که چشمهٔ جانشان مستقیماً از کوثرِ غیب سیراب میشود:
«الدَّعْوَى بِالْحَقِيقَةِ لِلْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ وَ الصِّدِّيقِينَ…»
تنها پیامبران، اوصیای طاهرین و صدیقانِ ذوبشده در نور ولایتاند که اگر سخنی گویند، خودِ حق است؛ اگر ادعایی کنند، عینِ واقعیت است؛
چرا که در کاسهٔ جانِ آنان چیزی جز اراده و رضای حق نمیجوشد.
بارِ آنان سنگین نیست، چون حاملِ امانتِ خداوندند، نه بارکشِ هوای نفسِ خویش.
اما امان از آن روزی که انسانِ بیتوشه، نقابِ کبر و ادعا بر چهره زند!
امام صادق (علیهالسلام) چه هولناک، دستِ متکلفان و مدعیان را رو میکند و آینهای پیش رویمان مینهد:
«وَ أَمَّا الْمُدَّعِي بِغَيْرِ وَاجِبٍ فَهُوَ كَإِبْلِيسَ اللَّعِينِ…»
وای بر جانی که پا در کفشِ اولیاء کند و پیش از آنکه جامی از نور نوشیده باشد، ادعای مستی و دانایی کند! چنین کسی رونوشتِ تمامعیارِ ابلیس است.
ابلیس را بنگر؛ هزاران سال سجده کرد، دم از زهد و مناجات زد («ادَّعَى النُّسُكَ»)،
اما چون نوبت به تسلیم در برابر نورِ ولایتِ صلبِ آدم رسید، کورهٔ حسدش زبانه کشید.
در باطن با خدا به ستیزه برخاست («مُنَازِعٌ لِرَبِّهِ») و امرِ مولایش را پشت سر انداخت!
آه از فتنهٔ ادعا!
هر که ادعایی فراتر از وسعِ نوری و ظرفیتِ باطنیاش کرد،
ناگزیر طشتِ دروغش از بامِ آفرینش فرو خواهد افتاد:
«فَمَنِ ادَّعَى أَظْهَرَ الْكَذِبَ، وَ الْكَاذِبُ لَا يَكُونُ أَمِيناً!»
کسی که به جایگاهِ نوری دیگران دستدرازی کند، چگونه میتواند امینِ اسرارِ حق باشد؟
و چه قانونِ تکاندهندهای است این سنتِ الهی که فرمود:
«وَ مَنِ ادَّعَى فِيمَا لَا يَحِلُّ لَهُ فُتِحَ عَلَيْهِ أَبْوَابُ الْبَلْوَى…»
هر کس به چیزی که سهم او نیست، حلالِ رتبهٔ وجودیاش نیست و خدایش بدان اذن نداده دهان بگشاید و دست بیندازد، ناگهان درهای فتنهها و ابتلائاتِ طاقتسوز به رویش گشوده خواهد شد!
چرا در کارهایت به بنبست میخوری؟
چرا درهای بلا بر رویت هوار میشود؟
بنگر نکند ادعایی کردهای که اهلیتِ آن را نداشتهای!
نکند به مقامی، کلمهای، جایگاهی یا قضاوتی دستاندازی کردهای که سهمِ وسعِ تو نبوده است؟!
روزگار بازیهای بسیار دارد، اما در پیچِ تندِ ابتلائات، حقیقت عریان میشود:
«وَ الْمُدَّعِي يُطَالَبُ بِالْبَيِّنَةِ لَا مَحَالَةَ وَ هُوَ مُفْلِسٌ فَيَفْتَضِحُ…»
مدعی را روزی به پای میزِ محاکمهٔ فتنه میکشانند؛
از او بینه و سندِ نوری میخواهند.
باد در گلو انداختنها تمام میشود،
لافها دود هوا میگردد،
و چون دستش از نورِ یقین خالی است و جیبِ جانش از اخلاص مفلس،
طبلِ رسواییاش در تمام آفاق به صدا درمیآید!
این سرنوشتِ محتومِ هر متکلفِ متکبری است که خودسرانه عَلَم بلند کرد و پشت سر راهنما نایستاد.
اما نسیمِ خوشِ جانبخشِ این کلام را در واپسین جمله بشنو:
«وَ الصَّادِقُ لَا يُقَالُ لَهُ لِمَ!»
به راستگو هرگز نمیگویند «چرا؟!»
صادق، همان عبدِ تسلیمی است که اهل تکلف نیست؛
ادعایی ندارد؛
دست در دستِ نورِ آل محمد (ع) نهاده و بار خود را سبک کرده است.
نورِ صدقِ او نیازی به هیاهو و استدلالتراشیهای باطل ندارد.
همانگونه که آفتاب برای اثباتِ خویش برهان اقامه نمیکند،
جانِ مصفا و صادق نیز در مدارِ یُسر و آرامش حرکت میکند و کسی در صدقش شک نمیکند.
ای دلِ خسته!
بیا و دست از این ادعاهای سنگین و دستاندازی به نامحرمِ مقامات بردار.
بیا مانند لقمان، دهانبندِ تقوا بر زبان زن و بگو:
«خدایا! من بندهای ضعیفم، نه ادعایی دارم و نه به آنچه سهمم نیست دست درازی میکنم؛
تنها مرا در سایهسارِ یُسر و نورِ آل محمد (ع) پشت سرِ قافلهسالارِ کربلا بپذیر…»
که رهاییِ جان، در پای فشردن بر همین خاکساریِ صادقانه است، نه در پروازهای دروغینِ پر از ادعا!
«اللهم صلّ علی محمد و آل محمد»
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها
خدا هيچ كس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تكليف نمىكند.
[سورة الطلاق (۶۵): الآيات ۶ الى ۱۰]
أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَ لا تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَ إِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى (۶)
همانجا كه [خود] سكونت داريد، به قدر استطاعت خويش آنان را جاى دهيد و به آنها آسيب [و زيان] مرسانيد تا عرصه را بر آنان تنگ كنيد. و اگر باردارند خرجشان را بدهيد تا وضع حمل كنند. و اگر براى شما [بچه] شير مىدهند مزدشان را به ايشان بدهيد و به شايستگى ميان خود به مشورت پردازيد، و اگر كارتان [در اين مورد] با هم به دشوارى كشيد [زن] ديگرى [بچّه را] شير دهد.
لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها
سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً (۷)
بر توانگر است كه از دارايى خود هزينه كند، و هر كه روزى او تنگ باشد بايد از آنچه خدا به او داده خرج كند.
خدا هيچ كس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تكليف نمىكند.
خدا به زودى پس از دشوارى آسانى فراهم مىكند.
وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَ عَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً (۸)
و چه بسيار شهرها كه از فرمان پروردگار خود و پيامبرانش سرپيچيدند و از آنها حسابى سخت كشيديم و آنان را به عذابى [بس] زشت عذاب كرديم.
فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَ كانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً (۹)
تا كيفر زشت عمل خود را چشيدند، و پايان كارشان زيان بود.
أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً (۱۰)
خدا براى آنان عذابى سخت آماده كرده است. پس اى خردمندانى كه ايمان آوردهايد، از خدا بترسيد. راستى كه خدا سوى شما تذكارى فرو فرستاده است:
#دلنوشته
جامِ عطا و گریز از تنگنای خودساخته؛ تبیین رازِ «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا»
به نام آنکه رزقِ جانها را به اندازه پیمانه کرد و بندگانش را از بارِ تکلّف بر حذر داشت.
ای دلِ شتابزده!
قدری درنگ کن و به آهنگِ این کلام ملکوتی گوش بسپار:
«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا… سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً»
خداوند هیچ جانی را مکلّف نمیسازد، مگر به اندازهٔ همان نوری، معرفتی، رزقی و وسعی که پیشتر به او «عطا» فرموده است.
تکلیف، پژواکِ عطاست!
حقتعالی هرگز از کوزه چیزی نمیطلبد جز آنچه خود در آن ریخته است.
اگر نوری به تو بخشید، تابشِ همان نور را میخواهد؛
نه عاریه گرفتن از خورشیدِ دیگری و نه لافزدن از نوری که جامت از آن تهی است.
نگاه کن قرآن در چه بستری این حقیقتِ زلال را جاری میسازد؛
در متنِ شکنندهترین و پرالتهابترین گرههای زیستِ انسانی:
بسترِ جدایی، مسکن، نفقه، حمل و شیردهی:
«أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَ لَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ…»
فرمود:
به اندازهٔ توان و داراییتان جایشان دهید؛
تنگ نگیرید؛
به ستم عرصه را بر آنان تنگ نسازید؛
کار را به فرسایش نکشانید!
اگر باردارند تا پایان بارداری نفقهشان را بپردازید،
و اگر فرزندتان را شیر میدهند مزدشان را منصفانه بدهید.
کار را میان خود به زیبایی، معرفت و شایستگی با مشورت پیش ببرید («وَ أْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ»).
اما اگر جانهایتان به لجاجت افتاد،
اگر دایره را تنگ کردید و کارتان به سختی و دشواری کشید («وَ إِنْ تَعَاسَرْتُمْ»)،
بنبست نسازید؛
زن دیگری شیر دهد.
نظامِ آفرینش بر مدارِ «یُسر» استوار است، نه لجبازیهای متکلفانه!
و آنگاه منشورِ عدالت و آرامش نازل میشود:
«لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ…»
آنکه فراخیِ دست و وسعتِ جان دارد، از همان وسعتش انفاق کند؛
و آنکه سهم و رزقش محدود و به اندازه مقدّر شده، مبادا از سرِ خجالت یا چشموهمچشمی، خود را به تکلّف بیفکند! او نیز از همان اندکی که خدا به او «داده است» ببخشد:
«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا…»
سبحانالله از این ترازوی الهی!
تکلیفِ الهی، تناسبی شگفت با «ما آتاها» دارد.
«ما آتاها» چیست؟
هم رزقِ مادی است، هم ظرفیتِ باطنی، هم استعدادِ فکری، و فراتر از همه:
«شعاعِ نوری که از ولایت آل محمد (ع) به قلب تو تابیده است.»
متکلف کیست؟
متکلف همان کسی است که «ما آتاها» را نادیده میگیرد؛
به داشتههای الهیِ خویش راضی نیست؛
حسادت چشمش را کور کرده و میخواهد لباسی بپوشد که خیاطِ ازل برای قامتِ دیگری دوخته است!
او با خودسرانگی، بارِ سنگینی بر دوشِ خود میگذارد که خدا هرگز بر عهدهاش ننهاده است.
نتیجه این تکلّف چیست؟
همان «عُسر» و تنگنایی که گریبانش را میگیرد و او را در بنبستِ هلاکت میاندازد.
اما بنگر به وعدهٔ آرامبخشِ پروردگار:
«سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً»
اگر در مدارِ «ما آتاها» ماندی،
اگر پای از گلیمِ وسع و ظرفیتِ خود فراتر ننهادی،
اگر دست به کاری که اهلیتِ آن را نداری نزدی،
حتی اگر روزگارت به تنگی کشید،
دستِ لطفِ خدا از راه میرسد و آن دشواری را به گشایش و یُسر بدل میسازد.
زیرا تو در دایرهٔ صداقت گام برداشتهای،
و حدیث پیشین چه زیبا فرمود:
«وَ الصَّادِقُ لَا يُقَالُ لَهُ لِمَ!»
اما وای بر کسانی که مرزِ «ما آتاها» را شکستند و طغیان کردند!
قرآن بلافاصله پس از این آیهٔ لطیف،
تازیانهٔ هشدار را بر جانهای سرمست فرود میآورد:
«وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَ رُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَاباً شَدِيداً وَ عَذَّبْنَاهَا عَذَاباً نُكْراً…»
چه بسیار جامعهها، دلها و گروههایی که از فرمان پروردگار و رسولانش سرپیچیدند!
سرکشی کردند، از دایرهٔ اطاعت و تسلیم نوری خارج شدند و به تکبر و ادعاهای شیطانی رو آوردند.
ما با آنان حسابی بسیار سخت کشیدیم؛
«فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَ كَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْراً…»
وبال و سنگینیِ خودسرانگیشان را چشیدند و فرجامِ کارشان خسران و ورشکستگیِ مطلق شد! همانگونه که آن مدعیِ بیبینّه و مفلس در محضر حقیقت رسوا گشت،
اینان نیز بارِ گرانِ طغیانِ خود را تا ژرفای عذاب به دوش کشیدند.
و در فرجامِ این هشدار، ندایی خطاب به بیداردلان طنینانداز میشود:
«أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَاباً شَدِيداً فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً»
ای صاحبانِ خردِ ناب!
ای آنان که غبارِ حسد و تکلّف، مغزِ ادراکتان را نپوسانده است!
خداوند برای شما «ذکر» را فرستاده است؛
نوری که یادآورِ بندگی، تسلیم و سلامتِ جان است.
ای جانِ من!
رمزِ آرامش و سلوک در همین کلام نهفته است:
به آنچه حقتعالی به تو بخشیده خشنود باش («مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ»).
ادعای آنچه نداری مکن؛
دست به جایگاهی که از آنِ تو نیست دراز مساز؛
و با تکیه بر نورِ ولایت و اطاعتِ صادقانه،
از «عُسرِ» تکلّفهای جاهلانه به سوی بهشتِ «یُسرِ» بندگی هجرت نما،
تا مشمولِ عافیتِ ابدی اهل یقین گردی.
الْمُتَفَكِّرَ مُتَكَلِّفٌ
اندیشمندِ تکلفآمیز
بدون نور، فکر کردن، تکلّف ایجاد میکنه!
این نور هست که تکلیف رو معلوم میکنه!
امام صادق علیه السلام:
امام صادق (ع) فرمودند:
الْحُزْنُ مِنْ شِعَارِ الْعَارِفِينَ
«حزن و اندوه، از نشانههای عارفان است؛
لِكَثْرَةِ وَارِدَاتِ الْغَيْبِ عَلَى سَرَائِرِهِمْ
چرا که وارداتِ غیبی و الهاماتِ عالمِ بالا پی در پی بر نهانِ جانِ آنها فرود میآید،
وَ طُولِ مُبَاهَاتِهِمْ تَحْتَ تَسَتُّرِ الْكِبْرِيَاءِ
و طولانی است مناجات و رازونیازِ عاشقانهٔ آنها در پردهٔ جلال و کبریای الهی.
وَ الْمَحْزُونُ ظَاهِرُهُ قَبْضٌ وَ بَاطِنُهُ بَسْطٌ
انسانِ حزین (عارف)، ظاهرش در قبض و گرفتگی است،
اما باطنش در بسط و گشایشِ الهی است.
يَعِيشُ مَعَ الْخَلْقِ عَيْشَ الْمَرْضَى وَ مَعَ اللَّهِ عَيْشَ الْقُرْبَى
او در میانِ مردم، چون بیماران زندگی میکند (جسمش با خلق است اما جانش جای دیگر است)
و در پیشگاهِ خداوند، با مقامِ قرب زندگی مینماید.
وَ الْمَحْزُونُ غَيْرُ الْمُتَفَكِّرِ
انسانِ حزین، غیر از «متفکر» (اندیشمندِ تکلفآمیز) است؛
لِأَنَّ الْمُتَفَكِّرَ مُتَكَلِّفٌ
زیرا متفکر با رنج و تکلف فکر میکند،
+ (فرق تکلیف و تکلّف در بیان زیبای لقمان حکیم)
وَ الْمَحْزُونُ مَطْبُوعٌ
اما حزین، حزنش ذاتی و طبعِ جانِ اوست.
وَ الْحُزْنُ يَبْدُو مِنَ الْبَاطِنِ
حزن از باطن میجوشد،
وَ التَّفَكُّرُ يَبْدُو مِنْ رُؤْيَةِ الْمُحْدَثَاتِ
اما تفکر از مشاهدهٔ پدیدههای مادی برمیخیزد؛
وَ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ
و میان این دو، تفاوتِ بسیار است.
قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي قِصَّةِ يَعْقُوبَ ع
خداوند متعال در داستانِ یعقوب (ع) به این حقیقت اشاره فرمود که گفت:
إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ
(شکایتِ اندوهِ دردمندانه و حزنِ خود را تنها به خدا میبرم،
و از جانبِ خدا چیزهایی میدانم که شما نمیدانید.)
فَبِسَبَبِ مَا تَحْتَ الْحُزْنِ عِلْمٌ خُصَّ بِهِ مِنَ اللَّهِ دُونَ الْعَالَمِينَ.
پس بهواسطهٔ همان حقیقتی که در دلِ این حزن نهفته بود،
علمی الهی نصیبِ یعقوب شد که دیگر جهانیان از آن بیبهره بودند.
در ماوراى حزن و اندوه، علمی اختصاصی است كه فقط به سبب فهم نور علم خداوند حاصل میشود و هیچ راه دیگری برای اخذ این علم نیست!
پس بیایید اسم حزن را معنا کنیم!
این حزن ممدوح، وادارت میکنه که نورانی بشی!
راه نورانی شدن قلب، اخذ نمره قبولی در امتحانات کربلای زندگی است!
وَ قِيلَ لِرَبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ
به ربیع بن خثیم (عارف پارسا) گفته شد:
مَا لَكَ مُهْتَمٌّ ؟
«چرا همیشه محزونی؟»
قَالَ لِأَنِّي مَطْلُوبٌ
پاسخ داد: «چرا که من “تحت تعقیبم”
(مرگ و حسابرسی به دنبال من است و از عاقبت کارم بیمناکم).»
(از جهت آنكه مرا طالبى است كه من مسخّر فرمان او هستم
و فرمان وى چنان كه موافق رضاى او است و همچنان كه مأمورم، از من صادر نمىشود.)
وَ يَمِينُ الْحُزْنِ الِابْتِلَاءُ وَ شِمَالُهُ الصَّمْتُ
بال و پرِ حزن چنین است:
بالِ راستِ حزن: شکستگیِ دل (انکسار) است؛
بالِ چپِ حزن: خاموشی و سکوت (صمت) است.
وَ الْحُزْنُ يَخْتَصُّ بِهِ الْعَارِفُونَ لِلَّهِ
حزن، مختصِ عارفانِ به خداست؛
وَ التَّفَكُّرُ يَشْتَرِكُ فِيهِ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّ
اما تفکر، چیزی است که هم خواص و هم عامه در آن مشترکاند.
وَ لَوْ حُجِبَ الْحُزْنُ عَنْ قُلُوبِ الْعَارِفِينَ سَاعَةً لَاسْتَغَاثُوا
اگر حزن حتی برای ساعتی از دلهای عارفان برداشته شود،
از شدتِ دلتنگی فریاد و استغاثه سر خواهند داد؛
وَ لَوْ وُضِعَ فِي قُلُوبِ غَيْرِهِمْ لَاسْتَنْكَرُوهُ
و اگر این حزن در دلِ غیرِ عارفان گذاشته شود، آن را برنمیتابند و انکارش میکنند.
(و اين فوز عظيم را از خود دور مىكنند و قدر او را نمىدانند.
پس حزن مخصوص مؤمنين كامل و عرفاى فاضل است،)
فَالْحُزْنُ أَوَّلٌ ثَانِيهِ الْأَمْنُ وَ الْبِشَارَةُ
حزنی که عارف دارد، نخستین منزل است
که ثمره و دومین منزلِ آن، «امنیت و بشارت» است.
وَ التَّفَكُّرُ ثَانٍ أَوَّلُهُ تَصْحِيحُ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ
اما تفکر، منزلِ دوم است که اولِ آن «تصحیحِ ایمان» است
وَ ثَالِثُهُ الِافْتِقَارُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِطَلَبِ النَّجَاةِ
و سومین ثمرهاش «افتقار و احساسِ نیازِ مطلق به خدا و درخواستِ نجات» است.
وَ الْحَزِينُ مُتَفَكِّرٌ
انسانِ حزین، اهلِ تفکر نیز هست؛
وَ الْمُتَفَكِّرُ مُعْتَبِرٌ
و انسانِ متفکر، اهلِ عبرت گرفتن است.
وَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَالٌ وَ عِلْمٌ وَ طَرِيقٌ وَ عَلَمٌ يُشْرِقُ» .
و هر یک از «حزن» و «تفکر»، حالتی مخصوص، دانشی ویژه، راهی جداگانه، بردباریای خاص و شرافتی مستقل دارند.
عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ دَاوُدَ قَالَ:
كُنَّا عِنْدَهُ فَارْتَعَدَتِ السَّمَاءُ فَقَالَ هُوَ سُبْحَانَ مَنْ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ
فَقَالَ لَهُ أَبُو بَصِيرٍ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ لِلرَّعْدِ كَلَاماً
فَقَالَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ
سَلْ عَمَّا يَعْنِيكَ وَ دَعْ مَا لَا يَعْنِيكَ.
…
الْكُلَيْنِيُّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَعْقُوبَ:
أَنَّهُ وَرَدَ عَلَيْهِ مِنَ النَّاحِيَةِ الْمُقَدَّسَةِ عَلَى يَدِ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ
وَ أَمَّا عِلَّةُ مَا وَقَعَ مِنَ الْغَيْبَةِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ
إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنْ آبَائِي إِلَّا وَقَعَتْ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ لِطَاغِيَةِ زَمَانِهِ
وَ إِنِّي أَخْرُجُ حِينَ أَخْرُجُ وَ لَا بَيْعَةَ لِأَحَدٍ مِنَ الطَّوَاغِيتِ فِي عُنُقِي
وَ أَمَّا وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِي فِي غَيْبَتِي فَكَالانْتِفَاعِ بِالشَّمْسِ إِذَا غَيَّبَهَا عَنِ الْأَبْصَارِ السَّحَابُ
وَ إِنِّي لَأَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ كَمَا أَنَّ النُّجُومَ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ
فَأَغْلِقُوا أَبْوَابَ السُّؤَالِ عَمَّا لَا يَعْنِيكُمْ
وَ لَا تَتَكَلَّفُوا عَلَى مَا قَدْ كُفِيتُمْ
وَ أَكْثِرُوا الدُّعَاءَ بِتَعْجِيلِ الْفَرَجِ فَإِنَّ ذَلِكَ فَرَجُكُمْ
وَ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا إِسْحَاقَ بْنَ يَعْقُوبَ وَ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى.
عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ:
قَالَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا ع فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا
فَقَالَ ع
إِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ خَلْقَهُ لِيَبْلُوَهُمْ بِتَكْلِيفِ طَاعَتِهِ وَ عِبَادَتِهِ
لَا عَلَى سَبِيلِ الِامْتِحَانِ وَ التَّجْرِبَةِ
لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ عَلِيماً بِكُلِّ شَيْءٍ.
…
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع:
فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ
وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ
قَالَ
وَ هُمْ مُسْتَطِيعُونَ
يَسْتَطِيعُونَ الْأَخْذَ بِمَا أُمِرُوا بِهِ وَ التَّرْكَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَ بِذَلِكَ ابْتُلُوا
قَالَ
وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَكَ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ لَمْ يَحُجَّ حَتَّى مَاتَ هَلْ كَانَ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ
قَالَ نَعَمْ إِنَّمَا اسْتَغْنَى عَنْهُ بِمَالِهِ وَ صِحَّتِهِ.
#دلنوشته
آزمونِ شکوفایی، نه تجربهٔ نادانی؛ و استطاعتی که در غفلت سوخت
به نام دانای بیهمتایی که علمش از ازل بر ذراتِ هستی محیط بوده
و تکلیفش نه برای آزمودنِ خویش، که برای رویاندنِ گوهرِ جانِ ماست.
ای دلِ سرگشته در وادیِ اوهام!
بیا و غبارِ تصوراتِ خام را از چشمِ عقل بزدای؛
آنان که خدا را در ترازوی اندیشههای محدودِ بشری میسنجند،
گمان بردهاند که خداوند آدمی را به میدانِ بلا و تکلیف افکنده تا او را «امتحان کند» و تازه دریابد که چه کسی عیارِ بندگی دارد و چه کسی طبلِ توخالی است!
چه پندارِ سخیف و ناقصی!
گوش جان بسپار به کلامِ خورشیدِ طوس، حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام)،
آنگاه که مأمون از رازِ آیهٔ «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» پرسید؛
فرمود:
«إِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ خَلْقَهُ لِيَبْلُوَهُمْ بِتَكْلِيفِ طَاعَتِهِ وَ عِبَادَتِهِ،
لَا عَلَى سَبِيلِ الِامْتِحَانِ وَ التَّجْرِبَةِ؛ لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ عَلِيماً بِكُلِّ شَيْءٍ!»
سبحانالله!
خداوند بندگان را با بارِ تکلیف و طاعت میآزماید،
اما نه از سرِ آزمودن و تجربه کردن!
چرا که او همواره و پیش از خلقتِ هر ذرهای، به همهچیز دانا بوده و هست.
امتحان برای کسی است که جاهل است و میخواهد در پایانِ واقعه، حقیقت را کشف کند؛
اما علمِ ازلیِ حقتعالی محتاجِ تجربه نیست.
پس بلا و تکلیف برای چیست؟
تکلیف، کورهٔ زرگری است تا طلای وجودِ بنده عیارِ خود را بیابد،
از خاکِ قوه به افلاکِ فعل پر بکشد و زیباییِ حسنِ عمل را آشکار سازد؛
نه آنکه خدا چیزی را بداند که پیشتر نمیدانسته است!
تکلیف، بسترِ تجلی است؛
اما بر چه بستری فرود میآید؟
آیا خداوند تکلیفی طاقتسوز بر گردهٔ بیتوان مینهد؟
هرگز!
اینجاست که کلامِ ژرفِ امام صادق (علیه السلام) پنجرهای دیگر از حقیقت به رویمان میگشاید:
آنگاه که از معنای آیهٔ هولناکِ قیامت پرسیدند:
«يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ…
خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ»
(در آن روزِ هولانگیز که پردهها بالا میرود و به سجده فراخوانده میشوند اما دیگر توانِ آن را ندارند… در حالی که پیشتر در دارِ دنیا به سجده خوانده میشدند، در حالی که «سالم» بودند!)
راوی از معنای «وَ هُمْ سَالِمُونَ» پرسید؛
امام صادق (ع) دست بر جانمایهٔ «استطاعت» نهاد و فرمود:
«وَ هُمْ مُسْتَطِيعُونَ؛ يَسْتَطِيعُونَ الْأَخْذَ بِمَا أُمِرُوا بِهِ، وَ التَّرْكَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ، وَ بِذَلِكَ ابْتُلُوا!»
سلامت یعنی «استطاعت»!
یعنی خداوند پیش از آنکه فرمانی صادر کند، ابزارِ فرمانبرداری را در جان و جهانِ تو به امانت نهاده است.
توانِ برگرفتنِ اوامر را داشتی؛
قدرتِ وانهادن و ترکِ نواهی را در رگهایت جاری ساخته بود؛
اندامِ جان و تنت سالم، مشکاتِ عقلت روشن، و ساحتِ ارادهات آزاد بود؛
و دقیقاً به خاطرِ همین وسع و سلامت و استطاعت،
به بوتهٔ ابتلا و تکلیف خوانده شدی!
آه از کفرانِ استطاعت!
آه از روزی که آدمی در عافیت و وسعت غرقه باشد،
اما بهانهٔ ناتوانی بتراشد و تکلیفِ خود را در توجیهاتِ خودسرانه ذبح کند!
راوی پرسید:
ای فرزند رسول خدا!
اگر مردی بمیرد و صد هزار درهم ثروت بر جای گذارد و تا دمِ مرگ به حج نرود،
آیا او حقیقتاً توانایی و استطاعتِ حج را داشته است؟
امام صادق (ع) قاطعانه و تکاندهنده فرمود:
«نَعَمْ؛ إِنَّمَا اسْتَغْنَى عَنْهُ بِمَالِهِ وَ صِحَّتِهِ!»
آری! مال داشت و صحتِ تن؛
اما به مال و تندرستیِ خویش سرگرم شد و از حق احساسِ بینیازی کرد!
چه تطبیقِ عجیبی است میانِ این دو منظر:
متکلّفِ حسود، خود را به کارهایی که وسعش نیست و به او عطا نشده میافکند و خود را خوار میسازد؛
و غافلِ مستکبر، با وجودِ سلامت و مال و نور و استطاعتی که در مشت دارد («مَا آتَاهَا»)،
از تکلیفِ واجبی که توانش را دارد طفره میرود و طغیان میکند!
یکی دچارِ «تکلّفِ ادعا» میشود و دیگری گرفتارِ «تعطیلِ استطاعت»!
ای دلِ من!
خدای تو منزه است از امتحانهای عاجزانهٔ بشری؛
او تمامِ اسبابِ سلامت و نور و پیمودنِ صراط را به تو عطا کرده است:
تنِ سالم، عقلِ سلیم، و انوارِ هدایتِ آل محمد (علیهمالسلام) که پیشاپیشِ تو گام برمیدارند تا کار را آسان کنند.
تکلیفِ تو، نه پرواز در آسمانهای خیالیِ متکلفان است،
و نه بهانهتراشی در زمینِ عافیتطلبانِ غافل.
تکلیفِ تو سجده است، در روزگاری که هنوز فرصتِ استطاعت و سلامت باقی است؛
پیش از آنکه روزِ کشفِ ساق و قیامتِ حسرت در رسد،
و فریاد برآید که:
«وَ قَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ…»
تنزیه خداوند از «امتحانِ تجربی» در قرآن و کلام امیرالمؤمنین (ع)
همانطور که امام رضا (ع) فرمودند:
«خداوند خلق را به طاعت مکلّف کرد نه برای امتحان و تجربه؛ چرا که همواره به همهچیز دانا بوده است»، این اصل دقیقاً پاسخ به یک شبههٔ بزرگ دربارهٔ آیاتی نظیرِ «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» (ملک/۲ و هود/۷) و «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ» (محمد/۳۱) است.
۱. خطبه ۱۴۳ و کلام امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه:
امیرالمؤمنین (ع) در تبیین همین معنا میفرمایند:
«وَ إِنْ كَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَ لَكِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِي بِهَا يُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ»
(اگرچه خداوند به بندگان از خودشان آگاهتر است، اما این ابتلا برای آن است که آن کارهایی که سزاوار پاداش و کیفر است به منصهٔ ظهور و فعل درآید).
و در حکمت ۹۳ فرمودند:
مبادا کسی بگوید خدایا از فتنه و آزمایش به تو پناه میبرم، زیرا هیچکس نیست مگر آنکه در بوتهٔ آزمایش است، بلکه از «گمراهیهای فتنهها» پناه ببرید؛ زیرا حقتعالی با اینکه به احوال آنان از خودشان داناتر است، میخواهد تا احوال باطنیشان در قالبِ عمل ظاهر شود.
۲. در قرآن کریم:
«مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ» (آلعمران/۱۷۹):
خداوند مؤمنان را به همان حال رها نمیکند تا ناپاک از پاک جدا و نمایان شود؛
آزمایش برای کشف مجهول نیست،
بلکه برای «جداسازی و ظهور حقیقتِ جوهرِ انسانها» در پهنهٔ تاریخ است.
—
پیوندِ «استطاعت»، «سلامت» و «تکلیف به قدرِ وُسع»
حدیث امام صادق (ع) دربارهٔ تفسیرِ آیهٔ سورهٔ قلم («وَ قَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ») که فرمودند: «سلامت یعنی مستطیع بودن؛ یعنی توانایی بر انجام اوامر و ترک نواهی»، در واقع کلید واژگانِ «وسع»، «استطاعت» و «عطا» در سرتاسر قرآن است:
۱. «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» (تغابن/۱۶):
تقوا دقیقاً در مرزِ استطاعت قرار دارد.
خداوند به اندازهٔ توانی که به پای بنده ریخته، از او طلب میکند.
در اصول کافی آمده است که از امام صادق (ع) پرسیدند:
آیا مردم مکلّف به شناختاند؟
فرمود:
«لَا، عَلَى اللَّهِ الْبَيَانُ؛ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها، لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها»
(خیر! بر خداست که بیان کند و راه بنماید؛
زیرا خدا هیچکس را جز به اندازهٔ وسعش و جز به اندازهٔ آنچه به او داده تکلیف نمیکند).
این روایت، آیهٔ سورهٔ بقره (وسعها) و سورهٔ طلاق (ما آتاها) را دقیقاً بر شرطِ استطاعت و آگاهی منطبق میکند.
۲. ارکان چهارگانهٔ استطاعت در کلام امام رضا (ع):
حضرت در پاسخ به چیستیِ استطاعت، هندسهٔ سلامت را چنین تبیین میفرمایند:
«يَسْتَطِيعُ الْعَبْدُ بَعْدَ أَرْبَعِ خِصَالٍ:
أَنْ يَكُونَ مُخَلَّى السَّرْبِ،
صَحِيحَ الْجِسْمِ،
سَلِيمَ الْجَوَارِحِ،
لَهُ سَبَبٌ دَاعٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى…»
(بنده با چهار خصلت مستطیع میشود:
راهش باز و مانعی در میان نباشد،
تندرست باشد،
اعضا و جوارحش سالم باشد،
و انگیزه و دعوتی از جانب حق به او رسیده باشد).
این فرمایش عیناً همان معنای «وَ هُمْ سَالِمُونَ» است؛
یعنی ادوات و اسباب عمل از سوی خدا مهیا شده، و تنها عزمِ ارادهٔ انسان مانده است.
—
قاعدۀ «نفی عسر، حرج و اضطرار»؛ تجلی رحمت در هندسه تشریع
اگر تکلیف بر مدارِ «ما آتاها» و «وُسع» است،
پس هر جا «عسر و حرج» پیش آید، تکلیف برداشته یا تبدیل میشود:
۱. نفی حرج و ارادهٔ یُسر در قرآن:
«وَ مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ» (حج/۷۸):
در دین هیچ تنگنا و مشقتِ بیجایی قرار داده نشده است.
«يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» (بقره/۱۸۵):
ارادهٔ تشریعی خدا بر آسانی است نه بر سختی و تعجیز بنده.
«مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ» (مائده/۶):
احکام برای تحمیل فشار نیست، بلکه کانالِ طهارت نوری است.
۲. روایت نبوی و علوی مشهور در فقه و کلام:
حدیث رفع نبوی که امام صادق (ع) آن را مکرر تبیین فرمودهاند:
«رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي تِسْعَةٌ: … مَا لَا يُطِيقُونَ، وَ مَا اضْطُرُّوا إِلَيْهِ…»
(از امت من آنچه طاقتش را ندارند و آنچه بدان ناچار شدهاند برداشته شده است).
این یعنی مرزِ تکلیف، همان مرزِ استطاعتِ واقعی و سلامت است؛
نه بارهای فرسایندهٔ متکلفانه!
—
تقابل «کفرانِ استطاعت» با «ادعای تکلّف» (همان تمثیل مرد ثروتمند و حج)
در آن حدیث تکاندهنده دیدیم که فرد ۱۰۰ هزار درهم داشت و تندرست بود ولی به حج نرفت؛
امام صادق (ع) فرمود:
او مستطیع بود، اما به مال و سلامتش مغرور و بینیاز شد («اسْتَغْنَى عَنْهُ بِمَالِهِ وَ صِحَّتِهِ»).
این آینهٔ دو آیهٔ شریفه از قرآن است:
1. «كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى» (علق/۶-۷):
انسان همین که با تکیه بر ثروت، مقام یا عافیتِ جسمانی خود را بینیاز ببیند،
دست به طغیان میزند و سجده را وامیگذارد!
2. «وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ» (آلعمران/۹۷):
قرآن ترکِ حج توسط کسی که استطاعت دارد را صریحاً «کفر» نامیده است؛
زیرا سلامت و مال، «ما آتاها»ی الهی برای حرکت بود،
اما او آن را خرجِ استغنای دروغین نفس کرد.
—
اگر بخواهیم این معارف را خلاصه کنیم:
خداوند ازلی و علیم است؛
تکلیفی که به ما کرده، برای آگاه شدنِ خودش نیست،
بلکه دارِ دنیا کشتزاری است برای «أَحْسَنُ عَمَلًا» و به فعلیت رسیدنِ عیارِ بندگی ما.
خداوند عادل و رحیم است؛
تکلیفی فراتر از ظرفیت و دادههایش نمیکند («لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا»).
ابزار سلامت و تمکّن را پیشاپیش داده («وَ هُمْ سَالِمُونَ = مُسْتَطِيعُونَ»).
دو انحراف هولناک بشر در برابر تکلیف:
1. افراط (تکلّف و حسد):
کارهایی که در وسع و اهلیت او نیست بر دوش میگیرد و ادعای مقامات انبیا و اولیا میکند و هلاک میشود (همانند ابلیس).
2. تفریط (کفران استطاعت و تنبلی):
با داشتن سلامت، مال و ادراک، خود را بینیاز میپندارد و از سجده و ادای تکلیف شانه خالی میکند تا روزی که «پردهها کنار رود» و فرصتِ استطاعت به باد رفته باشد!
#دلنوشته
بیدارباشِ جان: تکلیف، آیینهگردانیِ جوهر است، نه آزمونِ بیخبریِ خدا!
ای انسان!
اندکی درنگ کن،
غبارِ هیاهوهای روزمره را از آینهٔ دل بزدای و پیش از آنکه بانگِ رحیل برآید،
با خویشتنِ خویش خلوت کن.
گمان مبر که پروردگارِ ازلی،
این میدانِ پرپیچوخم و این تکالیفِ سنگین و سبک را پیشِ پای تو نهاده تا بداند «تو کیستی» یا از نهانخانهٔ سرنوشتِ تو باخبر شود! حاشا و کلا!
او همان علیمِ دانایی است که پیش از تابیدن نخستین پرتو آفرینش،
تا انتهای ازل را در پیشگاه علمش حاضر داشته است:
«لَا عَلَى سَبِيلِ الِامْتِحَانِ وَ التَّجْرِبَةِ؛ لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ عَلِيماً بِكُلِّ شَيْءٍ»
خدا نیازی به تجربه و آزمونِ ما ندارد؛ او جاهل نیست که منتظرِ تماشای نتیجه بماند!
پس این میدان چیست؟
این فراز و فرودها،
این امر و نهیها،
و این فرمانِ سجده در میانهٔ بازارِ پرفریبِ دنیا برای چه بر دوشِ تو بار شد؟
هان ای عزیز!
این تکلیف، «یک فرصت است؛ شاید واپسین مهلت!»
فرصتی بیبدیل برای آنکه حقیقتِ مکتوم در جوهرِ تو از پردهٔ غیب به صحنهٔ شهود درآید.
آزمایشِ الهی، محکِ آشکارسازی است، نه کشفِ نادانستهها:
«لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»؛
تا عیارِ زر ناب از مسِ اندودشده جدا گردد،
تا جوهرِ تو نشان دهد اهلِ تسلیم و نوری،
یا مدعیِ خودبزرگبینی که در تنپوشِ تکلّف، ابلیسوار با امرِ مولی ستیز میکند!
فردا که پردهها فروافتد و پردهنشینانِ غیب آشکار شوند:
«يَوْمَ يُكْشَفُ عَن سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ»
آن روز، کار از کار گذشته است.
آن روز ستونفقراتِ مستکبران به آهنی گداخته بدل میشود که هرگز به خاک نخواهد افتاد؛
حسرتِ جانکاهی گلوی آنان را میفشارد که چرا امروز سجده نکردند؟
قرآن نهیب میزند:
«وَ قَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ»
آن روزی که تندرست بودی،
روزی که دستت به دهانت میرسید،
روزی که نفس میکشیدی و درهای استطاعت به رویت باز بود،
فراخوانده شدی تا سر بر آستان بگذاری،
اما بادِ غرور در سر انداختی و گفتی:
«هنوز فرصت هست… فردا جبران میکنم… من نیازی ندارم!»
استغنای دروغین، تو را از پای درآورد؛
مال و سلامتت را دیدی و منعم را از یاد بردی:
«كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى».
ای مسافرِ خاک!
خداوند هرگز بار امانتی ننهاد مگر آنکه پیمانهاش را از پیش عطا کرد:
«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا»
او بیش از آنچه داده از تو نخواسته است؛
عذر و بهانهات چیست؟
سلامت داشتی،
عقل داشتی،
هدایت رسانده بود،
راهِ گشایش را فراخ کرده بود،
اما تو یا در دام «تکلّف و ادعاهای واهی» دست به گریبان مافوق شدی و هلاک گشتی،
یا در ورطهٔ «کفران و غفلت»،
استطاعتت را در لجنزار توجیهات ذبح کردی.
حواست هست؟
این تکلیفها بارِ گران نیستند؛
چراغیاند در دستِ تو تا در تاریکخانهٔ نفس،
طینتِ علیین را از سجین بازشناسی.
هر نمازی که میخوانی،
هر گامی که برای رضای او در تنگنا برمیداری،
و هر گرهی که در میانهٔ ابتلائات با نام او باز میکنی،
جلوهای از حقیقتِ نوریِ توست که متولد میشود.
این روزها، شاید همان «آخرین زنگِ بیداری» باشد؛
تا توانی در سلامت و استطاعت،
پیشانی بندگی بر خاک بسای،
که وقت تنگ است و قافله در گذر!
