اجازه نده، تمناهات گولت بزنن! فَرُوَيْداً لَا يَغُرَّنَّكُمْ! فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ! إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ!

#دلنوشته

مسکینِ دنیا و مغبونِ آخرت

و در این کلام امام صادق علیه‌السلام،
پرده از ژرفای دیگری از غرور برداشته می‌شود؛
غروری که تنها در گناهِ آشکار نیست،
بلکه گاه در لباسِ عبادت، علم، خیرخواهی، فروتنی و حتی شکایت از نفس پنهان می‌شود:

«الْمَغْرُورُ فِي الدُّنْيَا مِسْكِينٌ وَ فِي الْآخِرَةِ مَغْبُونٌ؛ لِأَنَّهُ بَاعَ الْأَفْضَلَ بِالْأَدْنَى.»
مغرور در دنیا مسکین است و در آخرت زیان‌دیده؛ زیرا برتر را به فروتر فروخته است.

چه معامله‌ی تلخی!
انسان، نور را می‌دهد و سایه می‌خرد؛
باقی را می‌فروشد و فانی را می‌گیرد؛
رضای خدا را وا می‌نهد و رضایتِ تمنّای خود را می‌جوید.

مغرور شاید خود را ثروتمند ببیند؛
شاید اطرافش پر باشد از مال، سلامت، فرزند، دوست، اعتبار، دانش، مرید و امکان.
اما در حقیقت، مسکین است؛
زیرا چیزی را که حقیقتاً باید داشته باشد ندارد:
«قلبی که از خود و تمنّای خود رها شده و به خدا سپرده باشد.»

او در دنیا مسکین است، چون گرسنگیِ روحش را با غذای دنیا سیر می‌کند؛
و در آخرت مغبون است، چون وقتی پرده کنار می‌رود،
می‌بیند همه‌ی سرمایه را داده و چیزی از حقیقت برایش نمانده است.

«لِأَنَّهُ بَاعَ الْأَفْضَلَ بِالْأَدْنَى»

غرور، دقیقاً همین جابه‌جاییِ میزان‌هاست:
فروتر در چشم انسان برتر می‌شود؛
و برتر، دور، دشوار و کم‌اهمیت جلوه می‌کند.

انسان سلامت را می‌بیند و گمان می‌کند خواهد ماند.
مال را می‌بیند و گمان می‌کند پناه اوست.
عمرِ طولانی، فرزندان، دوستان و یاران را می‌بیند و خیال می‌کند به وسیلۀ آنان نجات خواهد یافت.

اما این‌ها همه، اگر به خدا وصل نشوند، وسیلۀ نجات نیستند؛
وسیلۀ امتحان‌اند.

مالی که به آن تکیه کنیم، می‌تواند دیوارِ میان ما و فقرِ حقیقی‌مان شود.
سلامتی‌ای که ما را به یادِ ضعف نیندازد، می‌تواند حجاب شود.
فرزندی که سببِ غفلت از عهدِ الهی گردد، فتنه است.
دوستی که ما را در تمنّا و حسد تأیید کند، نه رفیقِ راه، که هم‌نشینِ پرتگاه است.

و شاید خطرناک‌تر از همه، آن‌جا باشد که انسان به «حالِ معنویِ خود» مغرور شود:

«وَ رُبَّمَا اغْتَرَرْتَ بِحَالِكَ وَ مُنْيَتِكَ وَ إِصَابَتِكَ مَأْمُولَكَ وَ هَوَاكَ، وَ ظَنَنْتَ أَنَّكَ صَادِقٌ وَ مُصِيبٌ.»

چه‌بسا به حالت، آرزویت، رسیدن به خواسته‌ات و هوای نفست مغرور شوی و گمان کنی صادق و برحقّی.

انسان به تمنّای خود می‌رسد، و آن را علامتِ تأیید خدا می‌پندارد.
راهی برایش باز می‌شود، و خیال می‌کند این گشایش حتماً رضایتِ خداست.
جمعی دور او گرد می‌آیند، و گمان می‌کند دعوتش حق است.
سخنش اثر می‌گذارد، و می‌پندارد صاحبِ اخلاص و بصیرت است.

اما آیا هر گشایشی، کرامت است؟
آیا هر رسیدنی، قرب است؟
آیا هر اجابتِ ظاهری، نشانۀ رضایت است؟

نه؛ گاهی آنچه انسان «رسیدن به مقصود» می‌نامد، فقط رسیدنِ تمنّا به طعمۀ خویش است.
و گاهی خدا آنچه را بنده می‌خواهد به او می‌دهد، تا آشکار شود که بنده با این عطا، به سوی خدا می‌رود یا از خدا دورتر می‌شود.

عبادتی که برای خدا نیست

و آنگاه کلام، دل را از غرورِ دینی می‌ترساند:

«وَ رُبَّمَا أَقَمْتَ نَفْسَكَ عَلَى الْعِبَادَةِ مُتَكَلِّفاً، وَ اللَّهُ يُرِيدُ الْإِخْلَاصَ.»

چه‌بسا خود را با تکلّف به عبادت واداری، در حالی که خدا اخلاص می‌خواهد.

بعضی از عبادت‌ها، راهِ فرار از خدا می‌شوند؛
وقتی انسان به صورتِ عمل مشغول است، اما دلش به سوی خویش بازگشته است.

نماز می‌خواند تا تصویرِ دینداریِ خود را حفظ کند؛
ذکر می‌گوید، نه اینکه دلش آرام بگیرد، بلکه دیگران او را اهل ذکر بدانند؛
درس می‌گوید، نه اینکه نورِ علم را منتشر کند، بلکه نامِ خود را بزرگ کند؛
گریه می‌کند تا در چشم خلق، صاحبِ حال باشد.
تا دیده شود.

خدا، تنها «زیاد بودنِ عمل» را نمی‌خواهد؛
خدا دلِ یک‌رو می‌خواهد.

ممکن است عملی اندک باشد، اما از قلبی شکسته و راست برخیزد؛
و ممکن است کوهی از عبادت باشد،
اما چون تمنّا در مرکز آن نشسته است، انسان را از خدا دورتر کند.

غرورِ دینی، از غرورِ دنیایی پنهان‌تر است؛
زیرا انسان با گناهِ آشکار شاید شرمنده شود،
اما با عبادتی که در آن خود را می‌جوید، ممکن است احساسِ برتری کند.

دعایی که رو به غیر خداست

و چه تعبیرِ هولناکی:

«وَ رُبَّمَا تَوَهَّمْتَ أَنَّكَ تَدْعُو اللَّهَ وَ أَنْتَ تَدْعُو سِوَاهُ.»

چه‌بسا گمان کنی خدا را می‌خوانی، در حالی که جز او را می‌خوانی.

لب‌ها نامِ خدا را می‌گویند،
اما قلب، دیده‌شدن را می‌طلبد.
زبان از اخلاص سخن می‌گوید،
اما درون، به دنبالِ جمع‌کردنِ دل‌ها دورِ خویش است.
ظاهر، دعوت به حق است،
اما باطن، دعوت به «من» است.

و اینجاست که دعوت‌کننده، خود به یکی از همان گوساله‌های زمان بدل می‌شود؛
شاید گوسالۀ او از طلا نباشد،
بلکه از کلماتِ زیبا، عنوان‌های معنوی، علم، عبادت، اشک، مخاطب و اعتبار ساخته شده باشد.

در ادامه آمده است:

«وَ رُبَّمَا حَسِبْتَ أَنَّكَ نَاصِحٌ لِلْخَلْقِ وَ أَنْتَ تُرِيدُهُمْ لِنَفْسِكَ أَنْ يَمِيلُوا إِلَيْكَ.»

چه‌بسا گمان کنی خیرخواهِ مردمی،
در حالی که آنان را برای خود می‌خواهی؛
تا به سوی تو متمایل شوند.

این، آزمونِ هر سخن‌گو، معلم، عالم، طبیب، پدر، مادر و هر انسانی است که کلامش در دیگری اثر می‌گذارد:
آیا من واقعاً او را به خدا می‌خوانم؟
یا او را به خود می‌خوانم؟
آیا از رشدش خوشحال می‌شوم، اگر از من عبور کند و فقط به خدا برسد؟
یا می‌خواهم همیشه به من وابسته بماند؟

لیدر سوء، مردم را به حقیقت نمی‌رساند؛
مردم را در مدارِ خود نگه می‌دارد.
او نمی‌خواهد دل‌ها آزادانه به سوی خدا پرواز کنند؛
می‌خواهد دل‌ها به نام او، نگاه او، تأیید او و صدای او وابسته باشند.

حتی نکوهشِ نفس هم می‌تواند ستایشِ نفس باشد

و شاید ظریف‌ترین دامِ غرور در این عبارت باشد:

«وَ رُبَّمَا ذَمَمْتَ نَفْسَكَ وَ أَنْتَ تَمْدَحُهَا عَلَى الْحَقِيقَةِ.»

چه‌بسا نفس خویش را نکوهش کنی، در حالی که در حقیقت آن را می‌ستایی.

انسان می‌گوید: «من خیلی گنهکارم»،
اما انتظار دارد دیگران بگویند: «نه، تو خوب و پاکی.»
می‌گوید: «من هیچ نیستم»،
اما از اینکه کسی واقعاً او را نادیده بگیرد، دلگیر می‌شود.
از ناتوانی خود می‌نالد،
اما در باطن، می‌خواهد دیگران عمقِ معنوی و حساسیتِ او را تحسین کنند.

این، نفسِ بسیار پیچیده‌ای است؛
نفسی که حتی از زبانِ توبه و فروتنی، برای ساختنِ بتِ خود استفاده می‌کند.

پس راهِ نجات چیست؟

«وَ اعْلَمْ أَنَّكَ لَنْ تَخْرُجَ مِنْ ظُلُمَاتِ الْغُرُورِ وَ التَّمَنِّي إِلَّا بِصِدْقِ الْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ وَ الْإِخْبَاتِ لَهُ…»

بدان که از تاریکی‌های غرور و تمنّا بیرون نمی‌آیی، مگر با بازگشتی راستین به خدا و فروتنی و تسلیم در برابر او.

راهِ خروج، بیشتر دانستن برای برتری‌جویی نیست؛
روراست‌بودن با خدای مهربان و بازگشتن به سمت اوست.

«انابه» یعنی هر بار که دل به سوی تمنّا رفت، آن را دوباره به خدا برگردانی.
یعنی نگویی: «من دیگر فریب نمی‌خورم»؛
بلکه بگویی: «خدایا، اگر تو رهایم کنی، خودم فریبِ خودم را می‌خورم.»

و «اخبات» یعنی دل در برابر حق نرم شود؛
وقتی آیه‌ای، نصیحتی، تذکری یا نشانه‌ای خلافِ میل تو آمد،
به جای آنکه فوراً از تمنّای خود دفاع کنی، بایستی، بشنوی و بگویی:

شاید عیب در تمنّای من است، نه در نورِ حق.

این بازگشتِ راستین، با دیدنِ عیب‌های پنهانِ خویش ممکن می‌شود؛
عیب‌هایی که عقلِ سالم، علمِ راستین، دین، شریعت، سنتِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و راهِ امامان هدایت علیهم‌السلام آن‌ها را تأیید نمی‌کنند.

و پایانِ کلام، هشداری است برای کسی که از حالِ خود راضی است و نیازی به بازبینی نمی‌بیند:

«وَ إِنْ كُنْتَ رَاضِياً بِمَا أَنْتَ فِيهِ، فَمَا أَحَدٌ أَشْقَى بِعَمَلِهِ مِنْكَ، وَ أَضْيَعَ عُمُراً؛ فَأُورِثْتَ حَسْرَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ.»

اگر به آنچه در آن هستی راضی باشی،
هیچ‌کس به کردار خویش بدبخت‌تر و عمرش تباه‌تر از تو نیست؛
و سرانجام، حسرتِ روز قیامت نصیبت خواهد شد.

ای دل، از خودت مطمئن نشو؛
اما از رحمت خدا مأیوس هم مباش.

با هر نعمتی که آمد، بگو:
«این امانت است، نه سندِ نجات.»
با هر عبادتی که توفیقش رسید، بگو:
«خدایا، آن را از من قبول کن، نه اینکه مرا با آن به خودم واگذاری.»
با هر دانشی که افزوده شد، بگو:
«پروردگارا، مرا به علمم مشغول مکن و از معلوم جدا مساز.»
و با هر تمنّایی که در دل برخاست، آن را پنهان نکن؛
در نورِ وحی عرضه‌اش کن،
تا شیطان نتواند از آن، کارت دعوتی برای ورود به قلب بسازد.

پروردگارا،
ما را از مسکنتی که لباسِ دارایی پوشیده است نجات ده؛
از عبادتی که در آن خود را می‌پرستیم؛
از دعوتی که در آن مردم را به سوی خود می‌خوانیم؛
و از توبه‌ای که در آن، باز هم تمنّای ستایش داریم.
ما را به انابه‌ای راستین و اخباتی صادق برسان؛
تا پیش از آنکه روزِ قیامت، زیانِ معامله‌مان آشکار شود،
«افضل» را بشناسیم،
و آن را به «أدنى» نفروشیم.
آمین یا رب العالمین.