دلنوشته

ساعتِ اوّابین؛ وقتی سایه‌ی رحمت بر دل می‌افتد

گاهی دل،
آرام‌آرام از قبله‌ی نور فاصله می‌گیرد؛
نه با فریاد،
نه با انکار،
بلکه با غفلت‌های کوچک،
با خستگی‌های پنهان،
با رنج‌هایی که گفته نمی‌شوند،
با حسرت‌هایی که تهِ جان می‌نشینند،
با تاریکی‌هایی که اول فقط سایه‌اند
و بعد، اگر مراقب نباشی،
شب می‌شوند.

دل می‌رود؛
آرام، بی‌صدا، بی‌هیاهو.
اما اگر هنوز در آن،
یادی از معلم ربانی مانده باشد،
اگر هنوز نام نور،
در عمق جانش خاموش نشده باشد،
ناگهان برمی‌گردد.

این برگشت،
همان لحظه‌ی لطیفی است
که باید آن را در رازِ واژه‌های زیبای «فیء» و «اوب» جست‌وجو کرد.

«فیء»،
یعنی بازگشتِ سایه.
سایه‌ای که پس از گردش آفتاب،
برمی‌گردد،
می‌افتد،
خنک می‌کند،
آرام می‌سازد.
و «اوب»،
یعنی بازگشتِ دل؛
بازگشتِ اختیاری قلبی که داشت از نور دور می‌شد،
اما با یادِ خدا،
با یادِ آیات،
با یادِ معلم ربانی،
با یادِ فرشتۀ مهربان،
دوباره رو به روشنایی می‌کند.

چه شباهت زیبایی است
میان سایه‌ای که از گرمای آفتاب برمی‌گردد
و دلی که از سوزِ غفلت
به خنکای رحمت پناه می‌آورد.

آدمی گاهی زیر آفتابِ داغِ دنیا می‌ایستد؛
زیر فشار خواسته‌ها،
زیر تبِ اضطراب،
زیر سوزِ حسد،
زیر شعله‌ی مقایسه،
زیر آفتابِ بی‌رحمِ نفس.
جانش گرم می‌شود،
نفسش تنگ می‌شود،
دلش می‌سوزد،
و آرامشش آهسته‌آهسته تبخیر می‌شود.

اما ناگهان،
سایه‌ای از رحمت می‌رسد.
نه سایه‌ی تاریکی؛
سایه‌ی نور.
سایه‌ای خنک،
آرام،
مهربان،
از جنس عنایت.

گویی نسیمی بهاری
از سمتِ غیب می‌وزد
و بر جانِ خسته می‌نشیند.
روح،
که تا لحظه‌ای پیش خاک‌آلود و سنگین بود،
تازه می‌شود.
قلب،
که داشت در تنگنای خودش می‌ماند،
وسعت پیدا می‌کند.
و انسان حس می‌کند
چیزی درونش روشن شد؛
چیزی برگشت؛
چیزی دوباره به خانه رسید.

اینجاست که سخن امیرالمؤمنین علیه‌السلام
چقدر شیرین می‌نشیند:

«إِذَا فَاءَ الْأَفْيَاءُ وَ هَبَّتِ الرِّيَاحُ فَاطْلُبُوا حَوَائِجَكُمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهَا سَاعَةُ الْأَوَّابِينَ.»

هرگاه سایه‌ها بازگردند
و بادها بوزند،
حاجت‌های خود را از خداوند بخواهید؛
زیرا آن،
ساعتِ اوّابین است.

چه تعبیر عجیبی:
«ساعتِ اوّابین»؛
ساعتِ بازگشت‌کنندگان.
ساعتی که گویا طبیعت هم زبان دل می‌شود.
سایه‌ها برمی‌گردند،
بادها می‌وزند،
هوا نرم می‌شود،
زمین آرام می‌گیرد،
و دل،
اگر اهل شنیدن باشد،
می‌فهمد که اکنون وقتِ برگشتن است.

در این ساعت،
گویا خدا به بنده‌اش می‌فرماید:
اکنون که دلت نرم شده،
اکنون که سنگینی از سینه‌ات برداشته شده،
اکنون که نسیمِ رحمت را حس می‌کنی،
بخواه.
حاجتت را بیاور.
دردت را پنهان نکن.
زخمت را نشان بده.
من از مادر به تو مهربان‌ترم.

و چه زیباست این حال؛
حالِ کودکی که مادرش آمده
تا نازش را بکشد.
کودک،
وقتی بوی مادر را حس می‌کند،
دیگر زبانش باز می‌شود.
گریه‌اش هم شیرین می‌شود.
خواسته‌اش را می‌گوید،
بی‌آنکه بترسد طرد شود.
سرش را می‌گذارد،
آرام می‌گیرد،
و مطمئن است
کسی هست که بهتر از خودش
دردش را می‌فهمد.

ساعتِ اوّابین نیز
چنین ساعتی است.
وقتی دل حس می‌کند
مورد نوازش رحمت قرار گرفته است.
وقتی نوری آرام،
بی‌هیاهو،
در جان می‌نشیند.
وقتی قلب،
نه با استدلال،
بلکه با ذوقِ درونی می‌فهمد
که خدا نزدیک است.

آن لحظه،
دل سبک می‌شود.
مثل زمینی که پس از خشکی،
باران را پذیرفته است.
مثل جانی که پس از تنگی،
نسیم را نفس می‌کشد.
مثل قلبی که دری بسته داشت،
و ناگهان درِ رحمت بر آن گشوده شد.

اینجاست که واژه‌ی «وَلَجَ» معنا پیدا می‌کند؛
نور داخل می‌شود،
راه باز می‌کند،
در قلب جا می‌گیرد.
و بعد،
کم‌کم سراسر سرزمین دل را فرا می‌گیرد؛
گویی «دَحوُ الارضِ قلب» آغاز شده است؛
زمینِ درون،
از زیر فشار تاریکی بیرون می‌آید،
گسترش می‌یابد،
آماده‌ی رویش می‌شود.

و انسان،
خودش می‌فهمد.
لازم نیست کسی برایش توضیح دهد.
می‌فهمد که حالش عوض شده.
می‌فهمد که از آن سنگینیِ پیشین فاصله گرفته.
می‌فهمد که در قلبش،
نوری نشسته که از خودش نیست.
آرامشی آمده
که با حساب‌های عادی نمی‌آید.

این همان لحظه‌ای است
که باید حاجت خواست.
نه فقط حاجت نان و خانه و کار،
که حاجتِ جان:
خدایا،
ایمانم را حفظ کن.
قلبم را از حسد پاک کن.
مرا از تاریکی به نور برگردان.
مرا از خودم نجات بده.
مرا به اولیای نورت نزدیک کن.
مرا از کسانی قرار بده
که وقتی سایه‌های رحمت بازمی‌گردند،
دلشان هم بازمی‌گردد.

و امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در نقل دیگر،
همین معنا را لطیف‌تر می‌گشاید:

«إِذَا مَالَتِ الأَفْيَاءُ وَ رَاجَتِ الأَرْوَاحُ، فَاطْلُبُوا الحَوَائِجَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ فَإِنَّهَا سَاعَةُ الأَوَّابِينَ.»

هرگاه سایه‌ها مایل شدند
و نسیم‌ها وزیدن گرفتند،
حاجت‌ها را از خدا بخواهید؛
زیرا آن ساعت،
ساعتِ اوّابین است.

سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود:

«فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً»

همانا او برای اوّابین،
بسیار آمرزنده است.

پس ساعتِ اوّابین،
فقط ساعتِ دعا نیست؛
ساعتِ غفران است.
ساعتِ پاک شدن است.
ساعتِ برگشتنِ وجهِ دل
از سمتی که داشت از قبله دور می‌شد،
به سوی نوری که اصلِ حیات است.

در این لحظه،
دل می‌فهمد که آمرزش،
همیشه با صدای بلند نمی‌آید.
گاهی غفران،
مثل نسیم می‌آید.
آرام،
لطیف،
بی‌هیاهو.
می‌آید و غبار را از جان برمی‌دارد.
می‌آید و سنگینی را سبک می‌کند.
می‌آید و به دل می‌گوید:
برگرد؛
هنوز دیر نشده است.

و چه نسبتی است
میان «فیء» و «اوب».
فیء، بازگشتِ سایه است؛
اوب، بازگشتِ دل.
فیء، خنکای بیرون است؛
اوب، خنکای درون.
فیء، آرامشِ زمین است؛
اوب، آرامشِ قلب.
فیء، وقتی است که آفتابِ تند، مجالِ سایه می‌دهد؛
اوب، وقتی است که حرارتِ گناه و غفلت،
جایش را به رحمت و توبه می‌دهد.

و اگر خدا چیزی را بازگرداند،
اگر چیزی را «افاء» کند،
آن بازگشت،
بی‌حکمت نیست.
هر چه از سوی خدا بازمی‌گردد،
به «امرالله» بازمی‌گردد.
و هر دلی که از تاریکی به نور بازمی‌گردد،
در حقیقت،
از پراکندگیِ خود
به فرمانِ ربّانیِ آرامش بازگشته است.

دلِ انسان نیز،
گاهی مثل سرزمینی اشغال‌شده است؛
اشغال‌شده با ترس،
با حسد،
با غفلت،
با خاطرات تلخ،
با خواسته‌های ناآرام.
اما وقتی فیءِ رحمت می‌رسد،
گویی خدا بخشی از این سرزمین را
به نور بازمی‌گرداند.
و چه مبارک است دلی
که دوباره به صاحب حقیقی‌اش برگردد.

ای پروردگارِ اوّابین،
وقتی سایه‌های رحمتت بازمی‌گردند،
دل ما را هم بازگردان.
وقتی نسیم‌های لطفت می‌وزند،
جان ما را هم تازه کن.
وقتی ساعتِ اوّابین فرا می‌رسد،
ما را از غافلان قرار مده.

خدایا،
به ما دلی بده
که تغییر حال خودش را بفهمد؛
وقتی تاریک می‌شود،
غفلت نکند؛
وقتی روشن می‌شود،
شکر کند؛
وقتی نسیم می‌وزد،
حاجتش را از تو بخواهد؛
و وقتی سایه‌ی رحمت بر او می‌افتد،
قدر آن لحظه را بداند.

خدایا،
اگر قلبمان از قبله‌ی نور دور شد،
با یاد معلم ربانی برش گردان.
اگر در حرارت دنیا سوخت،
زیر سایه‌ی رحمتت خنکش کن.
اگر از اضطراب پر شد،
نسیم آرامش بر آن بوزان.
اگر گرفتار تاریکی شد،
نور آل محمد علیهم‌السلام را
در جانش جاری کن.

و ما را از آنان قرار ده
که وقتی آیه می‌شنوند،
دلشان برمی‌گردد؛
وقتی ذکر می‌شنوند،
جانشان نرم می‌شود؛
وقتی سایه‌ها بازمی‌گردند،
آنان نیز بازمی‌گردند؛
و وقتی نسیم‌ها می‌وزند،
حاجتِ بزرگشان را می‌خواهند:

این‌که تا آخر عمر،
راهِ بازگشت را گم نکنند.

زیرا خوشبخت‌ترین دل،
دلی نیست که هرگز گرمِ آفتابِ دنیا نشده باشد؛
بلکه دلی است که وقتی سایه‌ی رحمت رسید،
آن را شناخت،
زیر آن نشست،
آرام گرفت،
و گفت:

خدایا،
این ساعت را از من مگیر؛
این نور را خاموش مکن؛
این اوبه را نیمه‌تمام مگذار؛
و مرا از اوّابینی قرار ده
که وعده داده‌ای:

«فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً».