Deceiving the Light: The Envious Heart and the Illusion of Deceiving God
“Indeed, the hypocrites seek to deceive Allah.”
(Qur’an 4:142)
Envy is not merely the pain of seeing another person blessed. In its deeper form, it is a refusal to acknowledge divine grace when it appears in another. The envious heart does not simply dislike a person; it resists the truth, guidance, wisdom, or goodness that has been granted to that person.
This is why envy can become the doorway to deception.
The Qur’an says:
> **“Indeed, the hypocrites seek to deceive Allah, but He is the One who leaves them wandering in their own deception.”**
> *(Qur’an 4:142, adapted translation)*
No one can deceive God. God knows what is concealed in the breast before it is spoken by the tongue. Yet the hypocrite behaves as though appearances can replace reality: a display of faith without surrender, polite words without loyalty, worship without truthfulness, and closeness without love for the truth.
This is the essence of *khidāʿ*—deception: hiding what is real while presenting its opposite.
The envious person may praise the light outwardly while inwardly resisting it. He may speak respectfully of knowledge while refusing the one through whom knowledge reaches him. He may claim devotion to God while rejecting the moral demand that divine guidance places upon his ego. Thus, his conflict is not only with a human being. At its deepest level, it is a conflict with the divine order of grace.
When God gives wisdom, insight, or a capacity for spiritual teaching to one of His servants, the healthy heart says: *“This is from the bounty of my Lord.”* But the envious heart asks: *“Why was this given to him and not to me?”* From that moment, the heart begins to turn away from gratitude and toward rivalry.
It seeks arguments instead of understanding.
It seeks suspicion instead of sincerity.
It seeks distractions instead of reflection.
It seeks to diminish the bearer of light rather than receive the light.
This is the purchase of **“idle discourse”** described in Sūrat Luqmān:
> **“And among people are those who purchase distracting speech to lead others astray from the path of Allah without knowledge, and to take it in ridicule.”**
> *(Qur’an 31:6)*
Idle discourse is not limited to meaningless entertainment. It includes every word, narrative, accusation, mockery, or intellectual game that distracts the heart from truth. It is any speech used to escape the burden of sincere recognition.
The hypocritical heart cannot bear the presence of light because light reveals what darkness protects. Light exposes jealousy, pride, betrayal, vanity, and the secret desire to be seen as superior. Therefore, the envious person attempts to veil the light—not because the light itself can be extinguished, but because he hopes to preserve the illusions of his own ego.
Yet the Qur’an repeatedly shows that deception returns to its author:
> **“They seek to deceive Allah and those who believe, but they deceive none but themselves, though they do not perceive it.”**
> *(Qur’an 2:9)*
The one who deceives the light does not truly harm the light. He harms his own capacity to see. He gradually loses the inner faculty by which truth is recognized. He may still possess information, religious language, social influence, and outward religious practice; yet his heart becomes unable to taste the mercy of guidance.
This is spiritual blindness: not the absence of evidence, but the refusal to receive it.
By contrast, those who hold firmly to God find an inward stability that cannot be purchased by worldly means:
> **“Whoever rejects false powers and believes in Allah has grasped the firmest handhold, which will never break.”**
> *(Qur’an 2:256)*
This **firmest handhold**—*al-ʿurwah al-wuthqā*—may be understood as the unbreakable bond of faith, truthfulness, and faithful attachment to divine guidance. It is not an external badge, nor a claim made before people. It is a living connection in the heart.
The one who is connected to this light may not be able to explain it fully to others. Like the unseen supports of the heavens, its reality is known through its effects:
> **“He created the heavens without pillars that you can see.”**
> *(Qur’an 31:10)*
Some pillars are not visible. Likewise, there are hidden bonds through which a heart is strengthened: prayer that reorients the soul, charity that breaks the possessiveness of the ego, certainty in the Hereafter that prevents the sale of truth for temporary gain, and sincere love for the path of the Prophet and his purified Household—may peace be upon them.
These are the invisible pillars between the earth of the heart and the heaven of guidance.
A person may recognize this connection through its fruits. When he is near truth, he becomes more honest, more humble, more able to repent, and less eager to dominate others. When he turns away from truth, he finds excuses multiplying within him: resentment, concealment, mockery, inner agitation, and the need to justify what his conscience already knows.
This is why spiritual states such as constriction and expansion—*qabḍ* and *basṭ*—can become occasions for self-examination.
For this reason, inner states of the heart—such as «constriction (qabḍ) and expansion (basṭ)»—can become occasions for spiritual watchfulness and self-examination.
When these states are measured against the standards of the Qur’an, the Sacred Law, sound reason, and the authentic teachings of the Family of Muhammad—peace be upon them—they may serve as warning signals, making a person aware of the condition of his or her heart.
The path remains open even for the envious and oppositional heart. As long as a person lives, he can turn back. He can stop circling his own desires, cease defending his jealousy, and admit the grace that God has placed in another. He can exchange rivalry for gratitude, deception for confession, and hostility for sincere return.
In the language of *badāʾ*, human destiny is not experienced as a closed prison. God’s knowledge does not change, but a person’s revealed path can change through repentance, choice, and truthful return. A heart that was walking toward fire can, by God’s mercy and its own freely chosen surrender, begin walking toward light.
But this turning is rare because it requires something the ego finds difficult: acknowledging that truth is greater than one’s self-image.
The envious person must finally say:
*“I was not defending truth; I was defending myself.”*
*“I was not exposing deception; I was hiding my jealousy.”*
*“The light did not threaten me; it revealed me.”*
That confession is the beginning of healing.
The true victory is not to defeat another person in an argument, nor to protect one’s reputation, nor to be admired by people. The true victory is for the heart to be freed from deception; to turn away from the false god of envy and self-importance; to grasp the firmest handhold; and to live beneath the mercy of God with a heart that recognizes light when it comes.
> **“Those are upon guidance from their Lord, and it is they who are the successful.”**
> *(Qur’an 31:5)*
خدعه با نور: قلب حسود و توهم فریب دادن خدا
«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ»
(سوره نساء، آیه ۱۴۲)
حسد صرفاً رنج بردن از دیدن نعمت در دست دیگری نیست؛
در ژرفترین صورت خود، «امتناع از پذیرش و اقرار به فضل الهی» است،
آنگاه که در دیگری آشکار میشود.
قلب حسود فقط از یک انسان ناخشنود نیست،
بلکه در برابر حقیقت، هدایت، حکمت یا خیری که به آن انسان عطا شده است،
سرکشی و مقاومت میکند.
از همین روست که حسد، دروازهٔ ورود به «خدعه» میشود.
قرآن میفرماید:
«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ»
(منافقان با خدا خدعه و نیرنگ میکنند؛ در حالی که خداوند، آنان را در همان فریب و سرگردانیِ خودشان رها میسازد).
هیچکس نمیتواند خدا را بفریبد؛
خداوند پیش از آنکه سخنی بر زبان آید، به آنچه در سینهها پنهان است آگاهی کامل دارد.
با این حال، منافق به گونهای رفتار میکند که گویی ظاهر میتواند جای حقیقت را بگیرد:
نمایشی از ایمان بدون تسلیم واقعی،
کلماتی محترمانه بدون وفاداری،
عبادتی خالی از صدق،
و نزدیکیِ ظاهری بدون عشق به حقیقت.
این است گوهر و ذاتِ «خدع» (نیرنگ):
پنهان داشتنِ آنچه هست، و نمایش دادنِ ضدّ آن.
انسان حسود چه بسا در ظاهر زبان به ستایش نور میگشاید، اما در باطن با آن میستیزد.
او ممکن است با احترام از علم سخن بگوید،
اما از پذیرش همان کسی که علم از طریق او به وی رسیده سرباز زند.
او ادعای بندگی خدا را دارد،
اما تکالیف اخلاقی و تواضعی را که هدایت الهی بر نفس و «منِ» او تحمیل میکند، پس میزند. بنابراین، نزاع او فقط با یک انسان نیست؛
در عمیقترین لایه، نزاع او با نظامِ فضل و تقسیمِ فیضِ الهی است.
هنگامی که خداوند به یکی از بندگانش حکمت، بصیرت یا توفیق آموزش و تربیت ربانی عطا میکند، قلبِ سلیم میگوید: «هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي» (این از فضل پروردگار من است). اما قلب حسود میپرسد: «چرا این فضل به او داده شد و به من داده نشد؟» و دقیقاً از همان لحظه، قلب از مسیر شکر و حقشناسی منحرف شده و به سوی رقابت و عداوت میرود.
چنین دلی:
به جای فهمیدن، به دنبال «مغالطه و جدل» میگردد؛
به جای اخلاص و صدق، به دنبال «سوءظن» میرود؛
به جای تفکر و بیداری، در پی «سرگرمی و حواسپرتی» است؛
و به جای دریافت نور، تمام تلاشش را برای «کوچکشمردنِ حاملِ نور» به کار میگیرد.
این همان خریدنِ «لَهْوِ الْحَدِيث» است که سوره لقمان از آن پرده برمیدارد:
«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا»
(و از میان مردم کسانی هستند که سخنان بیهوده و سرگرمکننده را میخرند تا [مردم را] از سر نادانی از راه خدا گمراه کنند و آن را به ریشخند بگیرند).
«لهو الحدیث» فقط سرگرمیهای پوچ نیست؛
بلکه شامل هر سخن، تحلیل، اتهام، تمسخر و بازیِ فکری و روشنفکرانهای است که دل را از حقیقت بازدارد.
هر کلامی که انسان برای فرار از بارِ سنگینِ «اقرارِ صادقانه» به آن پناه میبرد، مصداقی از لهو الحدیث است.
قلب منافق نمیتواند حضور نور را تاب بیاورد؛
زیرا نور آنچه را که ظلمت پنهان کرده بود، آشکار میکند.
نور، حسادتها، تکبرها، خیانتها، غرور و تمنای پنهانی برای برتر دیده شدن را برملا میسازد. بنابراین، انسان حسود تلاش میکند بر روی نور پرده بیفکند؛
نه به این دلیل که نور واقعاً خاموششدنی است،
بلکه به این امید که توهماتِ نفسِ خود را در پناه تاریکی حفظ کند.
اما قرآن بارها نشان داده که سرانجامِ خدعه، به سوی خودِ خدعهگر بازمیگردد:
«يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ»
(میخواهند خدا و مؤمنان را بفریبند، ولی جز خودشان را نمیفریبند و [این حقیقت را] درک نمیکنند).
کسی که در برابر نور خدعه میکند، به نور آسیبی نمیزند؛
او به «تواناییِ دیدن در خویشتن» آسیب میزند.
او به تدریج آن قوّهٔ درونیِ باطنی را که حقیقت با آن چشیده و شناخته میشود از دست میدهد.
او ممکن است هنوز اطلاعات، اصطلاحات دینی، نفوذ اجتماعی و ظاهری آراسته از مناسک مذهبی داشته باشد، اما قلبش دیگر قادر به چشیدن طعم رحمت و هدایت نخواهد بود.
این همان «کوریِ باطنی» است:
نه نبودنِ دلیل و برهان،
بلکه نپذیرفتن و پسزدنِ آن.
در نقطهٔ مقابل، کسانی که صادقانه به خدا پناه میبرند،
به آرامش و استواریِ درونی دست مییابند که با هیچ سرمایهٔ مادی در این جهان قابل خریدن نیست:
«فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا»
(پس هر کس به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان آورد، به محکمترین دستاویز چنگ زده است که گسستنی برای آن نیست).
این «دستآویز محکم» (عُروَة الوُثقی)،
همان پیوند ناگسستنیِ ایمان، صدق مطلق و اتصالِ وفادارانه به هدایت الهی است.
این یک نشان ظاهری یا ادعایی که پیش چشم مردم نمایش داده شود نیست؛
یک ارتباط زنده در ژرفای قلب است.
کسی که به این نور پیوند خورده،
شاید نتواند این راز پنهان را به طور کامل برای دیگران شرح دهد.
همچون ستونهای نادیدنی آسمان،
حقیقتِ این ستونها تنها از طریق آثار و ثمراتشان شناخته میشود:
«خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا»
(آسمانها را بدون ستونهایی که آن را ببینید آفرید).
ستونهایی وجود دارند که با چشم ظاهر دیده نمیشوند.
به همین سان، رشتهها و پیوندهای پنهانی وجود دارد که قلب با آنها استوار میماند:
نمازی که جان را در جهت درست قرار میدهد،
زکاتی که دستِ طمع و مالکیتطلبیِ نفس را قطع میکند،
یقینی به آخرت که مانع فروختن حقیقت به بهای اندک دنیا میشود،
و محبتی مخلصانه و راستین به مسیر پیامبر و خاندان پاک و مطهرش (علیهمالسلام).
اینها همان «ستونهای نامرئی میان زمینِ قلب و آسمانِ هدایت و علم» هستند.
انسان میتواند این اتصال را از میوههایش بشناسد:
وقتی به حقیقت نزدیک است، صادقتر، متواضعتر، آمادهتر برای توبه و بیعلاقهتر به تحکم و تسلط بر دیگران است؛
و هنگامی که از حقیقت رو برمیگرداند، توجیهها در درونش قد علم میکنند:
کینه، کتمان حقیقت، استهزاء، اضطراب باطنی، و نیازی مدام برای توجیه آنچه وجدانش به اشتباه بودنش گواهی میدهد.
از این روست که احوالات قلبی همچون «قبض و بسط»،
فرصتی برای مراقبه و خودکاوی میشوند.
این حالات هنگامی که با ترازوی قرآن، شریعت، عقل و آموزههای اصیل آلمحمد (ع) سنجیده شوند، میتوانند زنگ خطری باشند که انسان را از وضعیت قلبش آگاه سازند.
با این همه، راه بازگشت حتی برای قلب حسود و معارض باز است.
تا زمانی که انسان در این دنیا نفس میکشد، فرصت چرخش دارد.
او میتواند دست از دور زدنِ تمناهای نفس بردارد،
از دفاع برای توجیه حسدش دست بکشد،
و به فضلی که خداوند در وجود دیگری نهاده اقرار کند.
او میتواند رقابت را با شکرگزاری،
خدعه را با اعتراف صادقانه،
و دشمنی را با بازگشتی مخلصانه معاوضه کند.
در افق مفهوم «بَداء»، سرنوشتِ انسان زندانی بنبست و تغییرناپذیر نیست؛
علم خداوند دگرگون نمیشود،
بلکه سرنوشتِ آشکارشونده برای انسان میتواند در اثر توبه، انتخاب آگاهانه و بازگشتِ همراه با راستی دگرگون شود.
قلبی که به سوی آتش (نار) گام برمیداشت،
میتواند با رحمت پروردگار و تسلیمِ مختارانهٔ خویش،
قدم در مسیر نور بگذارد.
اما وقوع این دگرگونی اندک و نادر است؛
زیرا نیازمند چیزی است که نفس آن را بینهایت سنگین و دشوار میبیند:
اعتراف به اینکه حقیقت، فراتر از خودخواهی و تصویر موهوم «من» است.
انسان حسود سرانجام باید جرئت کند و به خود بگوید:
«من مدافع حقیقت نبودم، بلکه از نفس خودم دفاع میکردم.»
«من در پی افشای باطل نبودم، بلکه حسادت درونیام را پنهان میکردم.»
«نور تهدیدی برای من نبود؛ بلکه آنچه را که بودم برایم عریان و آشکار ساخت.»
این اعتراف، نخستین گام در شفا و درمان است.
پیروزی واقعی، غلبه بر دیگری در یک جدال فکری یا حفظ وجهه و آبروی عاریتی و محبوبیت میان خلق نیست.
پیروزیِ راستین آن است که قلب از دامِ خدعه رهایی یابد؛
از بتِ حسد و خودبزرگبینی عبور کند؛
به عروةالوثقی چنگ زند؛
و زیر سایهٔ رحمت الهی،
با قلبی زندگی کند که تابش نور را به محض آمدنش درمییابد و در برابرش خاضع میشود.
«أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»
(آنانند که از سوی پروردگارشان بر مدار هدایتاند، و هم آنانند که رستگاران واقعی خواهند بود).
«خدع – خدعة» یکی از هزار واژه مترادف «حسد» است.
در فرهنگ لغات عربی مینویسند:
«الأدْوَاءُ الخَدَّاعَة: دارونما، پلاسبو»
«مفهوم فریب: مبدل شدن بین کوسه و ماهی قرمز»
« Deception Concept: Disguise Between Shark And Goldfish»
مثال نرم افزار «faceapp»:
این نرم افزار فهم واژه «خدع» رو به زیبایی می فهمونه …
فکر کن یه مردی خودشو گریم کنه و به شکل خانمها در بیاره و بره بین اونا!
+ «زین»
+ «سول»
همه گول میخورن فکر میکنن او خانمه، لذا راحت میان پیشش که یهو میفهمن مرد است!
این میشه خدعه! این میشه پلاسبو! دارونما! مَثَل لیدر سوء، مثل همین پلاسبو است!
«خَدَعَ الضَّبُّ: استتر في جحره؛ سوسمار در سوراخش پنهان شد.»
«الْخِدَاعُ: إنزال الغير عمّا هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه؛
يعنى وارد كردن ديگرى به كارى غير از آنچه او در صدد آن بوده
و كارى را با فريب و نيرنگ بر خلاف آنچه كه پوشيده داشته آشكار كند.
«خَدَعَ الريق: إذا قلّ، متصوّرا منه هذا المعنى،
سرابى كه با درخشيدنش از دور فريب مىدهد در وقتى كه آبى در آن نباشد يا كم باشد و از دور درياچهاى بنظر آيد.
واژه «مثبت کاذب» در تستهای آزمایشگاهی داریم!
خدعه یه مثبت کاذب است.
+ «آشکار – پنهان»
+ مثال گلهای مصنوعی و طبیعی
بعضی گلهای مصنوعی اینقدر شبیه گلهای طبیعی هستند که اصلا نمیشه تشخیص داد واقعا مصنوعی است یا طبیعی!
+ مقالۀ زیبای «رئی – ریا»
إخفاء ما من شأنه أن يكون ظاهرا و معلوما.
المخدع : الخزانة و المحفظة
أخدعت الشيء إذا أخفيته
الحرب خدعة و خدعة
خدع الريق في الفم، و ذلك انّه يخفى في الحلق و يغيب
خدع الضبّ : إذا توارى في حجره
خَدَعَ الضَّبُّ : استتر في جحره (سوسمار در سوراخش پنهان شد)
و استعمال ذلك في الضّبّ أنه يعدّ عقربا تلدغ من يدخل يديه في جحره،
بكار بردن واژه خدع- در باره سوسمار براى اينست كه هر كس در سوراخش دست ببرد مانند عقرب دستش را مىگزد از اين روى پنداشتهاند- عقرب- است
حتى قيل: العقرب بوّاب الضّبّ و حاجبه،
تا جائيكه بصورت ضرب المثل گفتهاند:
العقرب بوّاب الضّبّ- عقرب دربان و پردهدار سوسمار است
و لاعتقاد الخديعة فيه قيل: أَخْدَعُ من ضبّ ،
و به جهت فريبكارى سوسمار بطور ضرب المثل مىگويند:
أَخْدَعُ من ضبّ، يعنى مكّارتر از سوسمار.
طريق خَادِعٌ
المُخْدَع- الْمَخْدَعُ : بيت في بيت (حيات خلوت)
خدع الريقُ أي فسد
خادعُ الرأي : إذا كان متلوِّناً لا يثبت على رأي واحد
الأدْوَاء الخَدَّاعَة (دارونما! پلاسبو)
اللغة:
أصل الخدع الإخفاء و الإبهام بخلاف الحق و التزوير
يقال خدعت الرجل أخدعه خدعا بالكسر و خديعة
و قالوا إنك لأخدع من ضب حرشته و خادعت فلانا فخدعته
معارین حسود در واقع نیت پلید خود را نسبت به معلم ربانی در قلوب ناپاک خود مخفی «خدع» نگه میدارند، انگار در حیات خلوت قلب خود که محل خدعه و نیرنگشان است «المُخْدَع»،
«وَ إِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ»
و ظاهر را دوست جلوه داده و در باطن منتظر فرصتی برای ضربه زدن هستند!
در واقع از بدو آشنایی خود با معلم ربانی، قصد جنگ و از بین بردن نور آل محمد ع را داشتهاند! «الحرب خدعة و خدعة – نظامی ها در جنگ از واژه های استتار و اختفاء زیاد استفاده می کنند حتی لباسهای چریکی نظامی جوری همسان با محیط طراحی و دوخته می شود که آنها را در جنگل و صحرا از دید دشمن پنهان نگه دارد»
لذا از اول با لباس چریکی وارد شده و قلب خودشو مخفی نگه داشته!
«الأدْوَاء الخَدَّاعَة»:
دارو نما هستند و تا نخوری نمی فهمی بی اثرند که مضر هم هستند و اثر آرامبخشی ندارند و فقط برای گول زدن بیمار و پول در آوردن طراحی شده اند!
یه چیزی رو میدونه و از تو مخفی نگه میداره! این خدعه است!
مثلا تو خبر نداری قیمت ماشینها رفته بالا، اون میاد با علم به این موضوع و بدون اینکه به تو بگه تو رو تشویق میکنه که ماشینتو بفروشی بعدا میبینی چه کلاه گشادی به سرت گذاشته و در حق تو خدعه کرده «خدعه في الشراء أو البيع إذا أظهر له خلاف ما أبطن فضره في ماله»!
معار با خدعه کردن، خبر نداره که چاه برای یوسفی کنده که خود درون آن خواهد افتاد.
«وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ – يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ»
آل محمد ع نیز نور علمشون رو از قلب معارین مخفی نگه میدارن و اینجوری به کار قلبشون خاتمه (ختم) میدن و این خدعه با اون خدعه در!
مردم کوفه با حسین ع خدعه کردند:
«الْخِدَاعُ: إنزال الغير عمّا هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه»
حرکت امام ع برای اقامة علمی آنها بود نه قیام بالسیف در معیت آنها،
و آنها با این خدعه و رو نکردن آنچه در قلبشان از ابتدای امر بود، امام را به مخمصه کربلا انداختند! فهمیدند که توصیه امام ع به آنها همان رسیدن به آرامش با عمل به ولایت است نه با تغییر در عوامل محیطی و چون معارین کوفه از ابتدای امر نیت خود را رو ننمودند این عملشان خدعه آنها بود .
[خدع – نفس]:
کسی که به حرف دکترش گوش نمیده و پرهیز غذا نمی کنه و سیگار می کشه مگه جز اینه که داره به بدن با ارزش خودش آسیب می زنه؟ مگه نه اینه که برای این بدن داری خرج می کنی؟ برای خورد و خوراک و درمان و … پول داری میدی پس برات ارزش داره که بابتش پول خرج می کنی حالا اگه خودت دستی دستی به خودت آسیب بزنی کی ضرر میکنه ؟ خوب معلومه خودت ! کسی که سیگار میکشه نمی فهمه چه آسیبی داره به خودش می زنه ؟ او برای خودش ارزش قائل نیست که اونو به این راحتی در معرض خیر قرار میده .
این قصه جسم، اما قلب هم برای خودش یک ارزش غیر قابل وصفی داره و غذا و معلم خاص خودشو می خواد که اگر ارزش و قدرشو بدونی مدام با یاد معلم ربانی میخوای غذای این نفس نفیس را بدهی و اونو روز به روز بهتر و با ارزشترش کنی … در این آیه اشاره به اهل شک است که با خدعه برای اهل یقین کانه نسبت به خدا خدعه می کنند « يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذينَ آمَنُوا » و از طرفی بازتاب این کارشون به خودشون بر می گرده گرچه فهم و شعورشو ندارند … « يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ » ، چرا بیمار قدر خودشو و سلامتیشو نمیدونه و اینجوری دستی دستی خودشو نابود میکنه ؟ چون احمقه و دستش تو دست معلم ربانی نیست تا اونو روشن کنه راه چیه و چاه چیه. «خدع» [الأدْوَاء الخَدَّاعَة (دارونما ! پلاسبو )] .
[+ مقالۀ «ریا»] :
بعضی ها خوب بلدند شُو اجرا کنند !!!
حسودی که زبانا به عالم ربانی میگه دوستت دارم و قلبا دشمن اوست در واقع داره شو اجرا میکنه ! «ریا» یعنی همین اجرای شو !!! میخواد دیگران ببینن که او مثلا دوست اهل بیت ع است !!! اما عشق واقعی ، شو نیست !!! عشق یک رابطه نمایشی نیست !!! عشق یک رشته نامرئی محو نشدنی آرامش است که قلبتو به نور ولایت متصل میکنه و این رشته نورانی رو فقط خودت میتونی ببینی و بس و نمیشه اونو به دیگران نشونش بدهی …
[«اوه، خدای من. من تمام این مدت اشتباه میکردم. عشق یک رقابت و یا یک نمایش واقعی نیست — خیلی آرام است، این رشته نامرئی آرامش است که هر دو ما را به هم متصل میکند، حتی وقتی همه چیز درهم و برهم میشود، حتی وقتی که همه چیز بهم میریزد، حتی وقتی که او رفته است.» این با شما میماند. ] –
[Love is not a contest or a reality show — it’s so quiet, it’s this invisible thread of calm that connects the two of us even when everything is chaos, when things are falling apart, even when he’s gone.” That stays with you. ] …
چقدر این فراز از این سخنرانی زیباست …
[محو نشدنی – indelible] : پاک نشدنی ، ماندگار ، ثابت …
+ «وقوف – حنابندان» … تتو کردن !!!
« او محو نشدنی است، و به همین جهت برای من حاضر است » –
« It’s just that he’s indelible, and so he is present for me. »
چهره نورانی معلم ربانی در ملکوت قلب اهل یقین، تمثالی نورانی و محو نشدنی است و همیشه برایش حیّ و حاضر است ان شاء الله تعالی …
ورود به واژهی «خدع» در امتدادِ بحثِ «خیانتِ معارینِ حسود به معلم ربانی»:
ظاهرِ آراسته، باطنِ پنهان، و نیتی که خود را دوست نشان میدهد اما در حقیقت در حالِ استتار برای ضربه است.
«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ»
#دلنوشته
حسود به نور،
همیشه با شمشیرِ آشکار نمیآید؛
بسیاری اوقات با «خدعه» میآید:
با چهرهای آراسته، با زبانی نرم، با ادعای محبت،
و با قلبی که در حیاتِ خلوتِ خویش، نیتِ پنهانِ ضربه را مخفی نگه داشته است.
قرآن این باطن را با واژهای هولناک رسوا میکند:
«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ»؛
یعنی منافق میکوشد در ساحتِ نور، چیزی را جز آنچه هست بنمایاند؛
ظاهر را دوست و باطن را دشمن نگه دارد؛
خود را ماهیِ قرمز نشان دهد،
در حالی که در ژرفا، خویِ کوسه را پنهان کرده است.
اصلِ «خدع» در لغت، «إخفاء و إبهام و إظهارُ الشيءِ على خلافِ ما يُخفى» است؛
یعنی پنهان داشتنِ حقیقت و آشکار کردنِ صورتی واژگونه از باطن.
از همین روست که عرب از «الأدواء الخدّاعة» سخن میگوید:
دارونما، چیزی که جامهی درمان بر تن کرده اما حقیقتِ درمان در آن نیست؛
آرامش را وانمود میکند، اما شفا نمیبخشد؛
بلکه بیمار را در خوشباوریِ خویش رها میکند.
حسود نیز در نسبت با معلم ربانی، همینگونه است:
چون پلاسبو، سیمایِ نور را تقلید میکند،
ادبیاتِ وفاداری را میآموزد،
حتی چهبسا از الفاظِ محبت و ولایت بهره میبرد،
اما در باطن، نه قصدِ تزکیه دارد و نه آمادگیِ تسلیم؛
بلکه از بدوِ آشنایی، لباسِ استتار پوشیده است،
چنانکه اهلِ حرب، رنگِ خود را در رنگِ محیط پنهان میکنند تا ضربه در وقتِ مناسب فرود آید.
او «المُخدَع»ی در قلبِ خویش ساخته است؛
خانهای در خانه،
خلوتگاهی در درون،
که در آن نیتِ پلیدِ خویش را از دیدِ نور مخفی میپندارد،
حال آنکه نور، پیش از ظهورِ رفتار، باطنِ او را دیده است.
«خدع الضبّ: استتر في جحره»؛
سوسمار در سوراخِ خود پنهان میشود، و از همین رو او را مَثَلِ مکر دانستهاند: «أخدعُ من ضبّ».
نفسِ حسود نیز چنین است:
در جحرِ خود پنهان میشود،
در سوراخِ توجیه و ریا و اظهارِ محبت فرو میرود،
و هر که بیاحتیاط دست در آن جحر بَرَد،
زهرِ عقربگونِ خیانت را میچشد.
چه بسیار کسانی که در ظاهر، گلِ طبیعی مینمایند، اما جز مصنوعیِ ماهرانه نیستند؛
از دور، طراوت دارند، از نزدیک، بویِ حیات نمیدهند.
چه بسیار چهرههایی که با آرایشِ ریا، حقیقتِ خود را میپوشانند،
چنانکه نرمافزارِ تصویر، سیمایی دیگر بر چهره مینشاند و ناظرِ سادهدل، میانِ اصل و بدل سرگردان میماند.
این است «خدع»: «مثبتِ کاذب»؛
نشانهای که سلامت را وانمود میکند،
در حالی که حقیقتِ مرض در عمق پنهان است.
معارینِ حسود نیز چنیناند:
دوستی را اظهار میکنند و دشمنی را نهان؛
از علم، برای هدایت بهره نمیگیرند،
بلکه آن را ذخیرهی معامله و غافلگیری میکنند؛
چیزی را میدانند و عمداً از تو پنهان میدارند تا تو را از مسیرِ درست به سودِ خود منحرف سازند؛
و این همان است که در خرید و فروش نیز «خدعه» نامیده میشود:
«إذا أظهر له خلاف ما أبطن فضره في ماله».
اما قرآن پرده را کاملتر کنار میزند:
«وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ»؛
آنان گمان میکنند برای یوسف، چاه میکَنند،
حال آنکه پیش از هر کس، خود در چاهِ باطنِ خویش سقوط میکنند.
کسی که به تن و جانِ خویش خیانت میکند،
با ترکِ پرهیز و اصرار بر سمّ، نخست خود را میسوزاند؛
و کسی که به قلبِ خویش خیانت میکند و غذای آن را از یادِ معلم ربانی میبُرد،
گمان میکند دیگری را فریب داده،
حال آنکه رشتهی حیاتِ خود را بریده است.
اهلِ شک با این خدعه،
نسبت به اهلِ یقین و در حقیقت نسبت به خدا،
میدانِ ریا و استتار میگشایند؛
اما بازتابِ این تاریکی، جز بر خودشان فرود نمیآید.
و اگر آنان نور را از قلبِ خود پنهان میکنند،
آلِ محمد علیهمالسلام نیز نورِ خاصِّ علمِ خویش را از چنین قلبهایی مستور میدارند و اینگونه بر کارِ دلِ آنان مُهرِ پایان مینهند؛
آن خدعه، خدعهی ظلمانیِ نفس است،
و این اخفاء، عدلِ نور در برابرِ قلبی است که امانت را نخواست.
مردمِ کوفه نیز با حسین علیهالسلام چنین کردند:
ظاهرِ دعوت برپا شد، اما باطنِ همراهی از آغاز در کار نبود؛
او را به نامِ یاری خواندند و نیتِ خویش را مستور نگاه داشتند،
تا حرکتِ امام را که برای اقامهی حق و اتمامِ حجت بود، به مخمصهی کربلا کشاندند.
پس «خدع»، تنها فریبِ زبانی نیست؛
«استتارِ نیتِ خائنانه در پوششِ محبت و دین است»؛
شو اجرا کردن است،
«ریا»یی است که میخواهد عشق را نمایش دهد،
حال آنکه عشقِ حقیقی نمایشپذیر نیست.
عشقِ راستین، آن رشتهی نامرئی و محونشدنیِ آرامش است که قلب را به نورِ ولایت متصل میکند؛ رشتهای که نه با شو دیده میشود، نه با ادعا ثابت میگردد،
بلکه در ملکوتِ قلبِ اهلِ یقین، چون تمثالی نورانی و «indelible»، حاضر و باقی میماند.
پس حسود، وقتی به نور «خدعه» میکند،
در حقیقت میکوشد با پلاسبویِ محبت،
با آرایشِ وفاداری،
و با استتارِ جنگ در لباسِ دوستی،
به معلمِ ربانی نزدیک شود؛
اما نور، باطن را میشناسد،
و سرانجام، این خودِ اوست که از دارویِ دروغینِ نفس،
بیشفا و بینصیب،
در تارهایِ عنکبوتیِ خویش گرفتار میماند.
#دلنوشته
خدعه در برابر نور
گاهی از خودم میپرسم:
مگر میشود آدمی نور را ببیند و با آن به ستیز برخیزد؟
مگر میشود دستش به دامنِ بهار برسد و در آستین، بادِ خزان بپرورد؟
آری؛ وقتی دل به جای تسلیم، اسیرِ حسد و خودبینی میشود، نور را انکار نمیکند؛
آن را میپوشاند، واژگون نشان میدهد و با چهرهای آراسته به جنگش میآید.
اینجاست که واژهٔ هولناکِ «خدع» رخ مینماید:
پنهانکردنِ نیتِ واقعی و آشکارکردنِ صورتی برخلافِ آنچه در باطن میگذرد.
حسود به نور، غالباً با شمشیرِ کشیده و دشمنیِ آشکار وارد نمیشود.
او زبانِ محبت میآموزد،
جامهٔ دوستی میپوشد
و خود را شیفتهٔ معلم ربانی نشان میدهد؛
اما در حیاتِ خلوتِ قلبش،
نیتِ ضربهزدن را پنهان نگه میدارد.
قرآن این دوگانگی را با صراحتی تکاندهنده بیان میکند:
«يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ»؛
آنان میپندارند خدا و اهل ایمان را میفریبند،
حال آنکه جز خودشان را نمیفریبند و نمیفهمند.
این دوگانگی در آیهٔ دیگری نیز با پیوندِ خدعه و ریا ترسیم میشود:
«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ … يُرَاءُونَ النَّاسَ»؛
یعنی نمایشِ ظاهریِ دینداری،
هنگامی که از یادِ خدا تهی باشد،
بخشی از همان فریبِ پنهان است.
در توضیح لغوی نیز «خداع» آشکارکردنِ خلافِ امرِ پنهان دانسته شده است؛
پس این واژه، هم رفتارِ بیرونی و هم نیتِ درونی را همزمان رسوا میکند.
پس خدعه، صرفاً یک دروغِ لفظی نیست؛
نمایشِ حقیقتی بدل است.
گلی مصنوعی که از دور طبیعی مینماید،
دارونمایی که لباسِ درمان دارد اما شفا نمیدهد،
و چهرهای که با گریم و ابزارِ تصویر چیزی جز هویتِ واقعی را نشان میدهد،
همه به ما کمک میکنند این معنا را لمس کنیم:
ظاهر میگوید «محبت»، اما باطن در کمینِ انکار است.
معنای «خدع» در زبان و قرآن
در توضیح لغویِ «خداع» آمده است:
«إنزال الغير عمّا هو بصدده بأمرٍ يبديه على خلاف ما يخفيه»؛
یعنی دیگری را از آنچه در پیِ آن است بازداشتن،
با وسیلهای که خلافِ نیتِ پنهانِ فریبکار را آشکار میکند.
از همین رو، هستهٔ این واژه را میتوان در سه حرکت دید:
اخفاء، ابهام و وارونهنمایی.
خدعهگر چیزی را پنهان میکند،
چیزی دیگر را برجسته میسازد
و مخاطب را به راهی میکشاند که اگر حقیقت را میدانست، آن را انتخاب نمیکرد.
در همین میدانِ معنایی،
تعبیرِ «خَدَعَ الضَّبُّ: اسْتَتَرَ فِي جُحْرِهِ» آمده است؛
سوسمار در سوراخ خود پنهان شد.
عرب از مکرِ منسوب به این حیوان، مثلِ «أَخْدَعُ مِنْ ضَبّ» را ساخته است؛
مکارتر از سوسمار.
«المُخْدَع» نیز به خانهای در خانه یا خلوتگاهی پنهان گفته میشود.
این تصویر، برای فهمِ دلِ حسود بسیار گویاست:
نیتِ او در اتاقی پنهان از اتاقِ ظاهرش زندگی میکند؛
چهرهای برای مردم دارد و مخدعی برای نقشههای خویش.
از سوی دیگر،
تعبیرِ «الأدواء الخدّاعة» برای بیماریهای فریبنده به کار رفته است؛
بیماری یا دارونمایی که نشانههای درمان را تقلید میکند،
بیآنکه درمانِ حقیقی در آن باشد.
معارِ حسود نیز اگر به جای تربیتِ نفس،
تنها واژگانِ نور، ولایت و محبت را تقلید کند،
به دارونمایی متحرک بدل میشود:
طعمِ شفا دارد، اما بیماری را از ریشه نمیبرد.
ممکن است مدتی بیمار را آرام کند،
اما سرانجام، فقدانِ اثرِ واقعی آشکار میشود.
قرآن در آیهای دیگر میفرماید:
«إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ»؛
منافقان میکوشند خدا را بفریبند،
حال آنکه خداوند جزایِ خدعهٔ آنان را به خودشان بازمیگرداند.
این تعبیر، مجوزِ نسبتدادنِ فریبِ انسانی به خدا نیست؛
بلکه هشداری قرآنی است دربارهٔ فرجامِ نقشهای که در برابرِ حقیقت چیده میشود:
خدعهگر در میدانِ پنهانکاریِ خود گرفتار میگردد.
خدعهٔ معارین حسود نسبت به معلم ربانی
در نسبت با معلم ربانی،
خدعه از همان لحظهای آغاز میشود که دل،
به جای تصدیقِ نور،
تصمیم میگیرد آن را در پوششِ محبت ببیند.
معارینِ حسود غالباً نیتِ پلیدِ خود را آشکار نمیکنند؛
آن را در مُخدَعِ قلب نگه میدارند،
در خانهای درونِ خانه،
در خلوتگاهی پنهان که از بیرون،
صداهای دوستی از آن شنیده میشود اما درونش،
طرحِ ضربه بسته میشود.
ظاهرشان میگوید همراهی،
اما باطنشان در انتظارِ فرصت است.
همین است معنای آنکه «خدعه» با آشکارساختنِ چیزی خلافِ آنچه پوشیده شده،
دیگری را از مسیرش منحرف میکند.
اینجا شباهتِ خدعه به ریا روشن میشود.
ریا، اجرایِ «شو»یی از دینداری است:
حرکتهایی که برای دیدهشدن ساخته شدهاند، نه برای صدق.
حسود ممکن است به زبان، معلم ربانی را بستاید،
ولی قلبش به دنبالِ کاستن از نورِ او باشد.
چنین کسی در حقیقت نقش بازی میکند؛
چهرهای میسازد که در آن،
دوستی نمایش داده میشود و دشمنی پنهان میماند.
قرآن این وضعیت را در آیهٔ
«وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ يُرَاءُونَ النَّاسَ» نیز یادآور میشود:
👈برخاستن برای دیدهشدن، نه برای حضورِ قلب.👉
در این منطق،
معارِ حسود حتی از آغازِ آشنایی با معلم ربانی،
با لباسی شبیه لباسِ چریکیِ جنگ آمده است:
استتار، نه صداقت.
لباسِ چریکی برای پنهانکردنِ هویت در میدانِ نبرد دوخته میشود؛
او نیز نیتِ جنگ با نور را در پوششِ مریدی و محبت پنهان کرده است.
آیهٔ «وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ» همین امکان را یادآور میشود:
اگر ارادهٔ خدعه داشته باشند،
ظاهرشان را میآرایند و باطنشان را مخفی میسازند.
اما این پنهانکاری، در نهایت، علیه خودِ او عمل میکند.
کسی که به بدنِ خویش خیانت میکند و با سیگار و بیپروایی، سرمایهٔ تن را تباه میسازد، در واقع به خودش خدعه میکند؛ بدنِ اوست که آسیب میبیند.
قلب نیز چنین است:
اگر غذای خود را از یادِ معلم ربانی بگیرد و به جای صدق، به فریب و حسد دل ببندد،
نخستین زیاندیده خودِ اوست.
قرآن با صراحت میگوید:
«وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ»؛
آنان جز خود را نمیفریبند، اما شعورِ این بازگشت را ندارند.
از این رو، خدعهٔ معارین حسود چیزی جز تلاش برای پنهانکردنِ دشمنی در لباسِ قرب نیست.
آنان گمان میکنند به نور نزدیک میشوند،
حال آنکه در جحرِ خویش پنهان شدهاند؛
و هرچه بیشتر به استتار تکیه کنند،
بیشتر از حقیقتِ نور فاصله میگیرند.
نور، به صدق پاسخ میدهد؛
و دلِ صادق، نه با نمایش، بلکه با تسلیم شناخته میشود.
بازگشت خدعه به نفس
سرانجامِ خدعه، بازگشت به خویشتن است.
کسی که برای فریبِ دیگری نقاب میزند،
نخست خود را از دیدنِ حقیقت محروم میکند.
به همین دلیل است که قرآن میگوید آنان جز خود را نمیفریبند.
خدعه، نوعی مثبتِ کاذب است:
علامتِ سلامت را نشان میدهد، اما در عمق، بیماری را میپرورد.
از همین روست که دارونما، هرچند رنگِ درمان دارد، شفا نیست؛
و ریا، هرچند زبانِ محبت دارد، عشق نیست.
نورِ معلم ربانی با چنین فریبهایی خاموش نمیشود.
اگر دل، صدق را نخواهد، نور از آن عبور نمیکند.
و اگر نیت، استتار را برگزیند، همان استتار روزی برای خودش دام میشود.
در زبانِ لغت، «المُخْدَع» خانهای در خانه و خلوتگاهی پنهان است؛
این تصویر نشان میدهد که چگونه نقشهٔ پنهان،
سرانجام صاحبِ خود را در فضای بستهٔ خویش محصور میکند.
معارِ حسود، با خدعه، میخواست مسیرِ دیگری را منحرف کند؛
اما در عمل، تارِ خویش را تنید و در آن گرفتار شد.
این همان هشدارِ آیهٔ «وَهُوَ خَادِعُهُمْ» است:
بازتابِ خدعه به خودِ فریبکار برمیگردد.
پس، خدعه تنها یک خطای رفتاری نیست؛
صورتِ باطنیِ حسد است.
حسد نور را میبیند، اما نمیخواهد با آن صاف شود؛
پس آن را میپوشاند، تقلید میکند، و در خلوتِ خود علیهاش نقشه میکشد.
اما نور، از باطنِ صادق جدا میکند و در پایان، آنکه بینور مانده، خودِ خدعهگر است؛ نه معلم ربانی، نه حقیقتِ ولایت.
[مصباح الشريعة]
قَالَ الصَّادِقُ ع:
لَا تُرَاءِ بِعَمَلِكَ مَنْ لَا يُحْيِي وَ لَا يُمِيتُ وَ لَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً وَ الرِّيَاءُ شَجَرَةٌ لَا تُثْمِرُ إِلَّا الشِّرْكَ الْخَفِيَّ وَ أَصْلُهَا النِّفَاقُ يُقَالُ لِلْمُرَائِي عِنْدَ الْمِيزَانِ خُذْ ثَوَابَكَ مِمَّنْ عَمِلْتَ لَهُ مِمَّنْ أَشْرَكْتَهُ مَعِي فَانْظُرْ مَنْ تَدْعُو وَ مَنْ تَرْجُو وَ مَنْ تَخَافُ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ لَا تَقْدِرُ عَلَى إِخْفَاءِ شَيْءٍ مِنْ بَاطِنِكَ عَلَيْهِ وَ تَصِيرُ مَخْدُوعاً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ وَ أَكْثَرُ مَا يَقَعُ الرِّيَاءُ فِي النَّظَرِ وَ الْكَلَامِ وَ الْأَكْلِ وَ الْمَشْيِ وَ الْمُجَالَسَةِ وَ اللِّبَاسِ وَ الضَّحِكِ وَ الصَّلَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ وَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ سَائِرِ الْعِبَادَاتِ الظَّاهِرَةِ وَ مَنْ أَخْلَصَ بَاطِنَهُ لِلَّهِ وَ خَشَعَ لَهُ بِقَلْبِهِ وَ رَأَى نَفْسَهُ مُقَصِّراً بَعْدَ بَذْلِ كُلِّ مَجْهُودٍ وَجَدَ الشُّكْرَ عَلَيْهِ حَاصِلًا فَيَكُونُ مِمَّنْ يُرْجَى لَهُ الْخَلَاصُ مِنَ الرِّيَاءِ وَ النِّفَاقِ إِذَا اسْتَقَامَ عَلَى ذَلِكَ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
#دلنوشته
خدعه و ریا در نسبت با معلم ربانی
ریا فقط این نیست که انسان برای چشمِ خلق نماز بخواند؛
ریا، آفتی عمیقتر است.
امام صادق علیهالسلام پرده را از چهرهی آن کنار میزند و میفرماید:
«الرِّياءُ شَجَرَةٌ لَا تُثْمِرُ إِلَّا الشِّرْكَ الْخَفِيَّ وَ أَصْلُهَا النِّفَاقُ».
یعنی این درخت، هرچه دارد، به باطنِ شرک میرسد؛
ریشهاش نفاق است و میوهاش همان است که دل را از توحید خالص بیرون میکشد.
پس ریا، فقط آراستنِ عمل نیست؛
آراستنِ باطن برای غیرِ خدا است،
و همینجا است که خدعه و ریا به هم میرسند:
انسان خود را در برابرِ نور پنهان میکند،
اما نمیفهمد که در برابرِ خدا چیزی پنهان نمیماند.
بندهی مرائى گمان میکند میتواند با ظاهر، حقیقت را بپوشاند؛
در حالی که به او گفته میشود:
«لَا تُرَاءِ بِعَمَلِكَ مَنْ لَا يُحْيِي وَ لَا يُمِيتُ وَ لَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً».
یعنی عملت را برای کسی نمایش مده که نه حیات میدهد، نه ممات، نه غنا؛
و این هشدار، ضربهی آخر بر خدعهی نفس است.
چون انسان وقتی برای غیرِ خدا مینماید،
در واقع دارد به مردهای سلام میکند و از بیجان، امیدِ جان میطلبد.
اینجاست که پردهی خدعه کنار میرود:
«تَصِيرُ مَخْدُوعاً»؛
خودِ مرائى، مخدوع میشود.
میخواست دیگری را بفریبد، اما در نهایت خویشتن را در دامِ فریب انداخت.
و چه دقیق است این فراز که میفرماید:
«فَانْظُرْ مَنْ تَدْعُو وَ مَنْ تَرْجُو وَ مَنْ تَخَافُ».
ریا از همینجا آغاز میشود؛
از جابهجاییِ قبلهی دل.
دل باید به حق بخواند، اما به خلق رو میکند؛
باید به خدا امیدوار باشد، اما از نگاهِ مردم میترسد؛
باید از فقدانِ نور بترسد، اما از قضاوتِ مردم هراسان است.
پس معارینِ حسود، در این منطق، فقط دشمنِ آشکار نیستند؛
آنان در عبادت، در سخن، در نگاه، در لباس، در خنده، در نشستوبرخاست،
حتی در ظاهرِ قرآنخوانی و جهاد، میتوانند «نقابِ حضور» بزنند و در باطن، از نور جدا باشند.
اما آنکس که باطنش را برای خدا خالص کند،
و با دلش در برابر او خاشع باشد،
هرچه بیشتر عمل کند،
بیشتر خود را مقصر ببیند.
چنین کسی از ریا فاصله میگیرد،
چون عملش را سرمایه نمیبیند،
بلکه امانت میبیند.
او به جای آنکه بگوید «من کردم»،
میفهمد که «اگر توفیق نبود، هیچ نبود».
این همان حالِ کسی است که از خدعه بیرون آمده و به صدق نزدیک شده است؛
چون دیگر در پیِ دیده شدن نیست،
بلکه در پیِ دیده شدنِ حق است.
پس ریا، شاخهای از خدعه است و خدعه، صورتِ پنهانِ نفاق.
و درمانش آن است که دل، از تماشای خلق به تماشای حق برگردد؛
از نمایش به حضور، از ادا به اخلاص، از فریب به صدق.
آنگاه است که نورِ معلم ربانی، نه در زبان، که در عمقِ قلب جای میگیرد
و آدمی را از «مخدوع» بودن نجات میدهد.
+ «با تمام وجود، به نور تقدیراتت اعتماد کن! بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى!»
«يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ»
[سورة البقرة (2): الآيات 8 الی10] :
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (8)
و برخى از مردم مىگويند: «ما به خدا و روز بازپسين ايمان آوردهايم»، ولى گروندگان [راستين] نيستند.
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ (9)
با خدا و مؤمنان نيرنگ مىبازند؛ ولى جز بر خويشتن نيرنگ نمىزنند، و نمىفهمند.
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (10)
در دلهايشان مرضى است؛ و خدا بر مرضشان افزود؛
و به [سزاى] آنچه به دروغ مىگفتند، عذابى دردناك [در پيش] خواهند داشت.
1. **آینهی وارونهی خدعه؛ تبارشناسیِ خودفریبی در سایهی حسد**
2. **استتار در حیاتخلوتِ قلب؛ از نقابِ ایمان تا تصعیدِ مرض**
3. **پلاسبوی نفاق؛ کالبدشکافیِ «وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ»**
4. **تاریکیِ عنکبوت در مواجهه با نور؛ فرجامِ مکر با معلّم ربانی**
5. **«فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ»؛ از ریشهی نفاق تا تومورِ خدعه**
6. **خدعه با نور؛ فرجامِ حسد و نمایشِ بیباطن در پیشگاه ولایت**
7. **باطنِ ریا، میوهی شرک؛ سرنوشتِ مخدوعانِ بیخبر («وَ ما يَشْعُرُونَ»)**
> **«خدعه با نور، تیرگی با خود؛ کالبدشکافیِ ریا و خودفریبیِ حسودان در ترازوی وحی»**
این فراز از سورهی بقره، دقیقاً هستهی باطنی و نقطهی اوجِ همان مفهوم «خدعه» است.
—
#دلنوشته
تاریکیِ عنکبوت در مواجهه با نور؛ فرجامِ مکر با معلّم ربانی
و اینگونه است که پرده از عمیقترین تبارشناسیِ نفاق و حسد در کلامالله برداشته میشود؛
آنجا که قرآن، تظاهرِ زبانیِ معارین را در یک جملهی کوتاه رسوا میسازد:
«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ»
آنان «میگویند»؛
دینداریِ آنان تماماً در دستگاهِ واژهها و آواها متولد میشود و از مرزِ زبان فراتر نمیرود.
ایمان برای آنان یک «دیالوگِ نمایشی» برای صحنهی اجتماع است،
نه یک انقلابِ باطنی در پیشگاهِ معلم ربانی.
ادعایِ ایمان به خدا و روز جزا دارند،
اما در ترازویِ غیب،
نامشان در شمارِ مؤمنان ثبت نشده است:
«و ما هم بمؤمنین».
این همان فاصلهی دهشتناکِ میانِ «اظهارِ لسان» و «اقرارِ جنان» است؛
همان شکافی که ریشهی خدعه در آن جوانه میزند.
سپس میفرماید:
«يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ»
حسود گمان میکند که با هوشمندی و پیچیدگیِ بازیهای روانیاش،
دارد خدا و اهلِ یقین را دور میزند.
او میپندارد که توانسته نیتِ کدر، بغضِ پنهان و حرصِ خود را
در پسِ نقابِ خضوع و واژگانِ مقدس استتار کند.
اما حقیقتِ هستی مانند آینهای مقعر عمل میکند؛
تمامِ امواجِ این فریب، خمیده میشوند و بر سینهی خودِ او اصابت میکنند:
«و ما یخدعون إلا أنفسهم».
او با این کار، نور را فریب نمیدهد،
بلکه روزنهی ورودِ نور به قلبِ خویش را کور میکند؛
طبیب را گمراه نمیسازد،
بلکه دارونما (پلاسبو) را به جای دارویِ حقیقی در جانِ خود میریزد
و فرصتِ شفا را برای همیشه میسوزاند.
و غمانگیزتر از همه آن است که قرآن میفرماید:
«وَ ما يَشْعُرُونَ»؛
از شدّتِ مستی در وهمِ خود،
حتّی «شعور» و درکِ این خسران را هم ندارند!
گمان میکنند برندهی بازیاند،
در حالی که در حیاتخلوتِ درونِ خود،
در حالِ جانکندن در تاریکیاند.
و سرانجام، قانونِ هولناکِ سنّتِ الهی در آیهی دهم آشکار میگردد:
«فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ»
در قلبهایشان یک بیماریِ نخستین وجود داشت:
رگهای از حسد،
دانهای از کبر،
ذرهای از خودخواهی.
آنان میتوانستند این مرض را پیشِ پایِ معلمِ ربانی بیاورند
تا با کیمیایِ ولایت و نورِ معرفت جراحی و تطهیر شود.
اما به جای اعتراف به فقر و بیماری،
دست به «خدعه» زدند؛
نقابِ سلامت زدند،
تظاهر به ایمان کردند
و بر باطنِ چرکینِ خود سرپوش نهادند.
سنتِ الهی، بازتابی و عدلِ محض است؛
وقتی بنده بر پنهانکاری و دروغِ باطنی اصرار ورزد،
نظامِ تکوین همان چرک را گسترش میدهد:
«فزادهم الله مرضاً».
آن بیماریِ کوچک،
تبدیل به توموری بدخیم میشود
که تمامِ عروقِ فهم و هدایت را مسدود میسازد.
این عذابِ دردناک (عذابٌ ألیم)، انتقامِ کور نیست؛
محصولِ طبیعی و ثمرهی تلخِ همان دروغی است که عمری با آن زیستهاند (بما کانوا یکذبون).
حسودِ خائن،
با دروغ گفتن به امام،
به معلم و به مؤمنان،
پیش از هر چیز،
وجودِ خودش را به مسلخِ توهم برده است؛
چرا که نور، از دروغ و خدعه مبراست
و خورشید، با خاکپاشیِ خفاشان کدر نخواهد شد.
«إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ»
[سورة النساء (4): الآيات 142 الى 143]:
إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (142)
منافقان، با خدا نيرنگ مىكنند، و حال آنكه او با آنان نيرنگ خواهد كرد ؛ و چون به نماز ايستند با كسالت برخيزند. با مردم ريا مىكنند و خدا را جز اندكى ياد نمىكنند.
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (143)
ميانِ آن [دو گروه] دو دلند؛ نه با اينانند و نه با آنان. و هر كه را خدا گمراه كند، هرگز راهى براى [نجات] او نخواهى يافت.
1. **خدعه با نور؛ خودفریبیِ منافق در مرضِ قلب**
2. **مخدوعِ خویش؛ تبارشناسیِ نفاق و ریا در ترازوی وحی**
3. **از خدعه تا مذبذبی؛ سیرِ بیماریِ قلب در آیات نفاق**
4. **نقابِ ایمان، مرضِ دل؛ تأملی در خدعه و ریا**
5. **خدعهگرانِ نور؛ از «وَما يَخْدَعُونَ إِلّا أَنفُسَهُم» تا «مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذٰلِكَ»**
6. **تارِ خدعه بر آینهی دل**
7. **مخدعِ دل و نقابِ ایمان**
8. **در حیاتخلوتِ نفاق**
9. **آنکه نور را فریب میپنداشت**
10. **میانِ نقاب و نیستی**
#دلنوشته
خدعه با نور؛ خودفریبیِ منافق در مرضِ قلب
و آنجا که نَفَسِ خدعه،
از تظاهرِ زبانی به یک «ساختارِ وجودی» تبدیل میشود،
قرآن برایش نامی دیگر برگزیده است: «نفاق».
منافق، دیگر کسی نیست که گاهی دروغی میگوید؛
منافق، انسانی است که تمامِ هستیِ خود را بر روی یک گسل بنا کرده و در همان گسل،
مدام میلغزد:
«إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ»
در نگاهِ نخست، این آیه حیرتآور است؛
چگونه میتوان با خداوندِ حاضرِ در همهجا خدعه کرد؟
اما حقیقت این است که منافق در توهمِ محاسبهگریِ خویش،
گمان میکند هستی را میتوان به دو نیمه کرد:
نیمهای که به مردم نشان میدهد
و نیمهای که برای خود و خدایِ خود نگاه میدارد.
غافل از آنکه خداوند،
نه در گوشهای از صحنه،
که «در متنِ هر صحنه» حاضر است.
و چون آنان بر این پندارِ باطل، عمری را معامله کردند،
سنتِ الهی نیز با همان منطق، آنان را به بازی میگیرد:
«و هو خادعهم».
این خدعهی الهی، انتقام نیست؛
«استدراجِ عادلانه» است.
همانگونه که آنان نور را با نقاب بازی دادند،
نور نیز آنان را به حالِ خود رها میکند تا در توهمِ سلامت، بیشتر فرو روند؛
تا آن که پردهها کنار رود و حقیقت،
چهرهی کدرِ خویش را به خودِ آنان نشان دهد.
آنگاه سه نشانهی کالبدشناختی از این باطنِ آشفته ترسیم میشود:
نخست: «کسالت در قیام».
«وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى»
نماز، میثاقِ روزانهی عاشق با معشوق است؛
لحظهی ایستادنِ عبد در برابرِ حق،
لحظهی محوِ خودی و رویشِ حضور.
اما منافق در همین نقطه،
سنگین و بیجان برمیخیزد؛
چون باطنش با آنچه که قیامِ بدنی اقتضا میکند، بیگانه است.
جسمش به محراب رو کرده،
اما دلش در کوچههای معامله سرگردان است.
کسالتِ او، نه خستگیِ بدن، که «سنگینیِ غفلت» است؛
آن لحظه که روح،
جایی دیگر مشغول است و تن،
تنها چون پیکری تهی بالا و پایین میشود.
دوم: «ریا در تماشای مردم».
«يُراؤُنَ النَّاسَ»
برای منافق، نماز فقط تا آنجا ارزش دارد که دیده شود.
او در برابرِ خلق، قامت میبندد،
اما در برابرِ حق، راست نمیایستد.
مخاطبِ عبادتش را جابهجا کرده است؛
به جای آن که دلش را به محراب بسپارد،
چشمش را به تماشاچیان دوخته است.
این همان جابهجاییِ قبلهی دل است که امام صادق ع از آن پرده برداشت:
عمل، دیگر برایِ حیِّ لایموت نیست؛
برای کسی است که «لا یحیی و لا یمیت و لا یغنی عنک شیئاً».
سوم: «اندک یادکردِ حق».
«وَ لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلاً»
و چون ریشهی عمل به جای یادِ معشوق،
بر دیدنِ خلق استوار شده،
یادِ خداوند از دلشان به حاشیه میرود؛
«اندک» میشود.
همانقدر که در متنِ بازیِ نمایش لازم است.
دلِ پُر از مردم، فقط به قدرِ نیازِ صحنه، نامِ حق را بر زبان میآورد.
و سرانجام، فرجامِ این سهگانگی، تصویری هولناک و در عینِ حال دقیق است:
«مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ»
منافق، در نقطهی تعلیق است؛
نه با مؤمنان است تا از گرمایِ ولایت و همراهیِ معلّم ربانی بهره برد،
و نه ظاهرا با کافرانِ صریح،
تا دستکم با جرئتِ کفر، رنجِ شکاف را بر دوش نکشد.
او آوارهی میانِ دو صف است؛
در هر صف که وارد میشود، بیگانه است.
با مؤمنان، از ترسِ رسوایی نقاب میزند و با کافران، از سرِ دورویی، عهد میبندد.
دلِ او در هیچ ساحتی آرام نمیگیرد.
این «مذبذب» بودن، نتیجهی طبیعیِ همان خدعه است؛
چون خدعهگر نمیتواند خود را به حقیقت بسپارد،
چرا که خودش اصلا حقیقتِ واحدی ندارد.
و کلام پایانیِ آیه، گویی تمامِ درهای امید را بر این هستیِ معلّق میبندد:
«وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً»
نه اینکه خداوند بندهای را بیدلیل گمراه کند؛
بلکه چون بنده، راهِ هدایت را با دستِ خویش مسدود کرد،
نور را پس زد و معلمِ ربانی را با خدعه آزمود،
دیگر سببی برای رسیدن به حقیقت در او باقی نماند.
راهِ نجات، از درونِ انسان عبور میکند؛
و منافق، همین راه را بر خویش بسته است.
آنگاه «سبیلی» نمیماند؛
نه به این معنا که رحمتِ حق عاجز است،
بلکه به این معنا که این روح،
ظرفیتِ عبورِ نور را از خود سلب کرده است.
حسودِ خائن، با هر خدعهای که بافت،
تارِ تازهای بر پنجرهی دلِ خود تنید،
تا آنکه دیگر هیچ روزنهای برای طلوعِ حق نماند.
«وَ إِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ»
[سورة الأنفال (8): الآيات 62 الى 63]:
وَ إِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ (62)
و اگر بخواهند تو را بفريبند، [يارى] خدا براى تو بس است.
همو بود كه تو را با يارى خود و مؤمنان نيرومند گردانيد.
وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَميعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ (63)
و ميان دلهايشان الفت انداخت،
كه اگر آنچه در روى زمين است همه را خرج مىكردى نمىتوانستى ميان دلهايشان الفت برقرار كنى،
ولى خدا بود كه ميان آنان الفت انداخت،
چرا كه او تواناى حكيم است.
1. **حسبُکَ الله؛ فروپاشیِ خدعه در برابرِ نصرت و الفت**
2. **خدعهگران و قلوبِ مؤتلف؛ روایتِ نصرتِ الهی**
3. **آنگاه که خدا کافی است؛ خدعه، شکست، و الفتِ دلها**
4. **از نقشهی فریب تا معجزهی الفت**
5. **خدعه در برابرِ حسبک؛ تأملی در نصرت و تألیفِ قلوب**
6. **نور، کافی است**
7. **دلهایی که خدا به هم پیوند زد**
8. **در حصارِ حسبک الله**
9. **الفتِ آسمانی و خدعهی زمینی**
10. **وقتی که دلها را خدا مینوازد**
**خدعه در برابرِ حسبک الله؛ نصرتِ حق و الفتِ قلوب**
#دلنوشته
حسبُکَ الله؛ نور، کافی است
و اگر بخواهند تو را بفریبند،
گمان مبر که راهِ حق، بیپشتوانه میماند؛
قرآن، اینجا فریب را در برابرِ یک حقیقتِ بزرگ مینشاند:
«حسبُکَ الله».
یعنی آنجا که معارین و حسودان،
با نقشهی خدعه و استتار،
برای ضربهزدن به معلم ربانی گرد میآیند،
پشتِ این صحنه دستی هست که تمامِ نقشهها را در قابِ خود فرو میبرد و نقش بر آب میکند.
آنان میخواهند واقعیت را با تزویر جابهجا کنند،
اما خداوند، همان کسی است که با نصرتِ خویش، حقیقت را برپا میدارد.
«فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ»
این «نصرت»، فقط یک امدادِ بیرونی نیست؛
نوعی «تثبیتِ وجودی» است.
یعنی خداوند، حق را تنها نمیگذارد، و نور را بیمدد رها نمیکند.
اگر حسود، در خدعهی خویش به شبکهی پنهانِ روابط، تملق، تحریف و فریب تکیه میکند،
مؤمن به آن حقیقتِ واحدی تکیه دارد که کافی است: «خدا».
و این کلمهی «حسبک» تمامِ حیاتِ روح را خلاصه میکند؛
کافی است،
بس است،
همان پشتوانهای که در برابرِ هر توطئه،
جان را از فرورفتن در هراس نجات میدهد.
سپس آیه، به یک معجزهی درونیتر اشاره میکند:
«وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ»
خدعهگران، وقتی از بیرون به دلها نگاه میکنند،
گمان میکنند الفت، نتیجهی محاسبه، مناسبات، منافع یا قراردادهاست.
اما قرآن میگوید:
نه؛ پیوندِ دلها کارِ بازار نیست،
کارِ زر و زور نیست،
و با هزینهکردنِ همهی داشتههای زمین هم به دست نمیآید.
«دل، قلمروِ خداست».
اگر او نخواهد،
هیچ مهندسیِ اجتماعی،
هیچ نمایشِ همدلی،
هیچ بستهی تبلیغاتی،
و هیچ لبخندِ حسابشدهای
نمیتواند میان دلها الفتِ حقیقی بیافریند.
اینجاست که رازِ مؤمنان برملا میشود:
آنها با زبانِ وحدت جمع نشدهاند؛
«خدا آنها را در باطن، مؤتلف کرده است».
دلهایشان نه با قرارداد، که با نور به هم رسیده است.
نه با مصلحت، که با حقیقت.
نه با نمایش، که با صدق.
و چه فاصلهی هولناکی است میانِ «الفَتِ قلوب» و «تدبیرِ خدعه»!
خدعه، دل را دوپاره میکند؛
الفت، دل را یکپارچه.
خدعه، انسان را در محاسباتِ تاریکِ نفس فرو میبرد؛
الفت، او را به ساحتِ آرامشِ ربانی میبرد.
خدعهگر میخواهد از ظواهر، پلی به سوی سلطه بسازد؛
اما مؤمن، از نور، پلی به سوی اخوت میسازد.
و همین است که خداوند، الفت را به خود نسبت میدهد:
«ولكن الله ألف بينهم»
تا روشن شود که پیوندِ حقیقی، محصولِ صنعتِ بشر نیست؛
هدیهی حضوری است که دلها را از درون میگیرد.
پس اگر اهلِ خدعه، در برابرِ نور صف کشیدند، پاسخِ آسمان روشن است:
«حسبک الله».
و اگر خواستند میانِ مؤمنان تخمِ تفرقه و بدگمانی بپاشند،
«الله ألّف بینهم».
یکی به نصرت، دیگری به الفت.
یکی به حفظِ راه، دیگری به حفظِ قلبها.
و هر دو، از جانبِ عزیزی حکیم؛
«إنه عزیزٌ حکیم».
عزتِ او، نمیگذارد نور، مغلوبِ تاریکی شود؛
حکمتِ او، میگذارد که هر دل، به اندازهی صدقش، نصیبِ پیوند و آرامش ببرد.
«أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ»
[سورة المائدة (5): آية 14]:
وَ مِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ سَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (14)
و از كسانى كه گفتند:
«ما نصرانى هستيم»،
از ايشان [نيز] پيمان گرفتيم،
و[لى] بخشى از آنچه را بدان اندرز داده شده بودند فراموش كردند،
و ما [هم] تا روز قيامت ميانشان دشمنى و كينه افكنديم،
و به زودى خدا آنان را از آنچه مىكردهاند [و مىساختهاند] خبر مىدهد.
«لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ»
[سورة المائدة (5): الآيات 70 الى 71]:
لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَ فَرِيقاً يَقْتُلُونَ (70)
ما از فرزندان اسرائيل سخت پيمان گرفتيم،
و به سويشان پيامبرانى روانه كرديم.
هر بار پيامبرى چيزى بر خلاف دلخواهشان برايشان آورد،
گروهى را تكذيب مىكردند و گروهى را مىكشتند.
وَ حَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (71)
و پنداشتند كيفرى در كار نيست.
پس كور و كَر شدند.
سپس خدا توبه آنان را پذيرفت.
باز بسيارى از ايشان كور و كر شدند،
و خدا به آنچه انجام مىدهند بيناست.
«وَ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ»
[سورة المائدة (5): آية 12]:
وَ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَ قالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (12)
در حقيقت، خدا از فرزندان اسرائيل پيمان گرفت.
و از آنان دوازده سركرده برانگيختيم.
و خدا فرمود:
«من با شما هستم.»
اگر نماز برپا داريد و زكات بدهيد و به فرستادگانم ايمان بياوريد و ياريشان كنيد و وام نيكويى به خدا بدهيد، قطعاً گناهانتان را از شما مىزدايم، و شما را به باغهايى كه از زير [درختان] آن نهرها روان است در مىآورم. پس هر كس از شما بعد از اين كفر ورزد، در حقيقت از راه راست گمراه شده است.
«وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ»
[سورة المائدة (5): آية 7] :
وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (7)
و نعمتى را كه خدا بر شما ارزانى داشته و [نيز] پيمانى را كه شما را به [انجام] آن متعهد گردانيده، به ياد آوريد، آنگاه كه گفتيد: «شنيديم و اطاعت كرديم.» و از خدا پروا داريد كه خدا به راز دلها آگاه است.
«فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ»
[سورة المائدة (5): آية 13]:
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (13)
پس به [سزاى] پيمان شكستنشان لعنتشان كرديم و دلهايشان را سخت گردانيديم.
[به طورى كه] كلمات را از مواضع خود تحريف مىكنند،
و بخشى از آنچه را بدان اندرز داده شده بودند به فراموشى سپردند.
و تو همواره بر خيانتى از آنان آگاه مىشوى،
مگر [شمارى] اندك از ايشان [كه خيانتكار نيستند].
پس، از آنان درگذر و چشم پوشى كن كه خدا نيكوكاران را دوست مىدارد.
«أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ»
[سورة الأعراف (7): الآيات 169 الى 170]:
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَ يَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَ إِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا ما فِيهِ وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ (169)
آنگاه بعد از آنان، جانشينانى وارث كتاب [آسمانى] شدند كه متاع اين دنياى پست را مىگيرند و مىگويند: «بخشيده خواهيم شد.» و اگر متاعى مانند آن به ايشان برسد [باز] آن را مىستانند.
آيا از آنان پيمان كتاب [آسمانى] گرفته نشده كه جز به حقّ نسبت به خدا سخن نگويند،
با اينكه آنچه را كه در آن [كتاب] است آموختهاند؟
و سراى آخرت براى كسانى كه پروا پيشه مىكنند بهتر است.
آيا باز تعقّل نمىكنيد؟
وَ الَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (170)
و كسانى كه به كتاب [آسمانى] چنگ درمىزنند و نماز برپا داشتهاند [بدانند كه] ما اجر درستكاران را تباه نخواهيم كرد.
«وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ»
[سورة الرعد (13): الآيات 19 الى 24]:
أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ (19)
پس، آيا كسى كه مىداند آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده، حقيقت دارد،
مانند كسى است كه كوردل است؟
تنها خردمندانند كه عبرت مىگيرند.
الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ (20)
همانان كه به پيمان خدا وفادارند و عهد [او] را نمىشكنند.
وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ (21)
و آنان كه آنچه را خدا به پيوستنش فرمان داده مىپيوندند و از پروردگارشان مىترسند و از سختى حساب بيم دارند.
وَ الَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (22)
و كسانى كه براى طلب خشنودى پروردگارشان شكيبايى كردند و نماز برپا داشتند و از آنچه روزيشان داديم، نهان و آشكارا انفاق كردند، و بدى را با نيكى مىزدايند، ايشان راست فرجام خوش سراى باقى.
جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (23)
[همان] بهشتهاى عدن كه آنان با پدرانشان و همسرانشان و فرزندانشان كه درستكارند در آن داخل مىشوند، و فرشتگان از هر درى بر آنان درمىآيند.
سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ (24)
[و به آنان مىگويند:]
«درود بر شما به [پاداش] آنچه صبر كرديد.
راستى چه نيكوست فرجام آن سراى!»
«أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ»
[سورة يوسف (12): الآيات 77 الى 80]:
قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (77)
گفتند: «اگر او دزدى كرده، پيش از اين [نيز] برادرش دزدى كرده است.
«يوسف اين [سخن] را در دل خود پنهان داشت و آن را برايشان آشكار نكرد [ولى] گفت:
«موقعيت شما بدتر [از او]ست، و خدا به آنچه وصف مىكنيد داناتر است.»
قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (78)
گفتند: «اى عزيز، او پدرى پير سالخورده دارد؛
بنابراين يكى از ما را به جاى او بگير، كه ما تو را از نيكوكاران مىبينيم.»
قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (79)
گفت: «پناه به خدا، كه جز آن كس را كه كالاى خود را نزد وى يافتهايم بازداشت كنيم، زيرا در آن صورت قطعاً ستمكار خواهيم بود.»
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (80)
پس چون از او نوميد شدند، رازگويان كنار كشيدند.
بزرگشان گفت:
«مگر نمىدانيد كه پدرتان با نام خدا پيمانى استوار از شما گرفته است و قبلا [هم] در باره يوسف تقصير كرديد؟ هرگز از اين سرزمين نمىروم تا پدرم به من اجازه دهد يا خدا در حق من داورى كند، و او بهترين داوران است.
«قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ … فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ»
[سورة يوسف (12): الآيات 63 الى 66]:
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (63)
پس چون به سوى پدر خود بازگشتند، گفتند: «اى پدر، پيمانه از ما منع شد. برادرمان را با ما بفرست تا پيمانه بگيريم، و ما نگهبان او خواهيم بود.»
قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (64)
[يعقوب] گفت: «آيا همان گونه كه شما را پيش از اين بر برادرش امين گردانيدم، بر او امين سازم؟ پس خدا بهترين نگهبان است، و اوست مهربانترين مهربانان.»
وَ لَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَ نَمِيرُ أَهْلَنا وَ نَحْفَظُ أَخانا وَ نَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (65)
و هنگامى كه بارهاى خود را گشودند، دريافتند كه سرمايهشان بدانها بازگردانيده شده است. گفتند: «اى پدر، [ديگر] چه مىخواهيم؟ اين سرمايه ماست كه به ما بازگردانيده شده است. قوت خانواده خود را فراهم، و برادرمان را نگهبانى مىكنيم، و [با بردن او] يك بار شتر مىافزاييم، و اين [پيمانه اضافى نزد عزيز] پيمانهاى ناچيز است.»
قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ (66)
گفت: «هرگز او را با شما نخواهم فرستاد تا با من با نام خدا پيمان استوارى ببنديد كه حتماً او را نزد من باز آوريد، مگر آنكه گرفتار [حادثهاى] شويد.» پس چون پيمان خود را با او استوار كردند [يعقوب] گفت: «خدا بر آنچه مىگوييم وكيل است.»
#دلنوشته
خدعه بهمثابه نقضِ میثاق
خدعه، در ژرفترین لایهی خود، فقط یک نیرنگِ لحظهای نیست؛
«نقضِ میثاق» است.
آدمی وقتی با حق عهد میبندد و سپس برای حفظِ خودِ وهمیاش، آن عهد را میشکند،
دیگر تنها «خطاکار» نیست؛
او در ساحتِ روح، به «خائنِ به امانتِ نور» بدل میشود.
از همینجا است که قرآن، تاریخِ اهلِ کتاب و تاریخِ نفاق را در یک ریشه به هم میدوزد:
ریشهی عهدشکنی، ریشهی تحریف، ریشهی خیانت.
«وَ مِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ»
یعنی حتی آنان که نامِ دین بر زبان دارند،
اگر میثاق را فراموش کنند،
در معرضِ همان انحرافاند.
خدا از آنان پیمان گرفت،
اما وقتی بخشی از آنچه بدان تذکر داده شده بودند را از یاد بردند،
میانشان «عداوت و بغضاء» افکنده شد.
این، فقط یک عقوبتِ تاریخی نیست؛
یک قانونِ باطنی است:
«هرجا میثاق فراموش شود، محبت میپوسد و دشمنی از درون میروید.»
و دربارهی بنیاسرائیل میفرماید:
«لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ»
اما آنان هر بار که رسولی چیزی برخلافِ هوای نفسشان آورد،
گروهی را تکذیب کردند و گروهی را کشتند.
اینجا، خدعه دیگر به سطحِ «عدمِ پذیرش» نمیماند؛
به «حذفِ پیامآور» میرسد.
وقتی معلم ربانی چیزی را میگوید که با میلِ نفس سازگار نیست،
حسودِ خائن، اگر نتواند حقیقت را بپذیرد،
گاهی آن را تکذیب میکند و گاهی میکوشد آن را خاموش کند.
«اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ»
اینگونه است که نقضِ میثاق، از دل به زبان و از زبان به عمل سرایت میکند.
و آیهی بعد، وضعِ آنان را به کورشدن و کرشدن پیوند میدهد:
«فَعَمُوا وَ صَمُّوا»
کور شدند، چون چشمِ باطن را به رویِ حق بستند؛
کر شدند، چون گوشِ دل را از شنیدنِ دعوتِ صادقانه محروم کردند.
و عجیب آنکه پس از توبه،
باز بسیاری از آنان به همان چرخه برگشتند.
یعنی گناهِ اصلی فقط یک لغزش نیست،
بلکه «بازگشتِ دوباره به عهدشکنی» است؛
وقتی انسان، فرصتِ رجوع را به رسمیت نمیشناسد
و به جای صدق، دوباره به نمایش و مصلحت پناه میبرد.
این همان منطقِ آیهی مائده است:
«وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ»
یادِ نعمت و یادِ میثاق، دو ستونِ ایستادگیاند.
کسی که نعمت را فراموش کند، میثاق را هم سبک میشمارد؛
و کسی که میثاق را فراموش کند، نعمت را به ابزارِ معامله تبدیل میکند.
آنگاه به جای «سمعنا و أطعنا»،
میرسد به «سمعنا و عَصَینا»؛
یا حتی بدتر، به «سمعنا و خدعنا».
و چه سخت است آیهی بعد:
«فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً»
نقضِ میثاق، فقط یک تخلف نیست؛
آثارِ تکوینی دارد.
لعنت، یعنی دور شدن از مدارِ رحمت؛
و قساوتِ قلب، یعنی سنگ شدنِ محلِّ دریافتِ نور.
وقتی قلب قسی شود، تحریف آغاز میشود:
«يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ»
پس خدعه، در نهایت به تحریف میرسد؛
انسان دیگر فقط عهد را نمیشکند،
بلکه کلمه را هم از جایگاهش بیرون میکشد تا حقیقت،
در قالبی وارونه عرضه شود.
از همینروست که قرآن در سورهی اعراف، وارثانِ کتاب را هشدار میدهد:
«أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ»
میثاقِ کتاب یعنی حق را حق گفتن،
نه آنگونه که سود و حسد اقتضا میکند.
وارثِ کتاب اگر دنیا را بگیرد و حقیقت را واگذارد،
در واقع از میثاق بیرون افتاده است.
اما آنان که به کتاب چنگ میزنند و نماز را برپا میدارند، فرجامِ نیک دارند؛
چون کتاب، وقتی با صلاة همراه شود،
از ابزارِ جدل به وسیلهی هدایت تبدیل میشود.
و در سورهی رعد، چهرهی مؤمنِ صادق در برابرِ این عهدشکنیها آشکار میشود:
«الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ»
وفای به عهد، ضدِّ خدعه است.
خدعهگر، میثاق را میگسلد؛
مؤمن، آن را نگه میدارد.
خدعهگر، پیوندها را ابزارِ منفعت میکند؛
مؤمن، آنچه را خدا به وصلش فرمان داده، وصل میکند.
خدعهگر در خوفِ رسوایی میلرزد؛
مؤمن از سوء الحساب میترسد و به صبر، صلاة و انفاق پناه میبرد.
اینجا نورِ صدق، بهجای نمایش، در عمل جاری میشود:
«وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ»
یعنی بدی را با خوبی میرانند؛ نه آنکه با خدعه، بدی را بپوشانند.
و قصهی یوسف علیهالسلام نیز این معنا را بهزیبایی مجسم میکند:
آنان که برادر را به بهانهای میبرند و در دل،
آن نقشهی پیشین را با خود حمل میکنند،
در حقیقت بر مدارِ میثاق حرکت نمیکنند؛
زیرا بارها نشان دادهاند که «امینِ عهد نیستند».
یعقوب علیهالسلام درست میفهمد که اعتمادِ بیپشتوانه،
تکرارِ همان زخم است؛
پس مَوثِق میگیرد.
اینجا میثاق، دیوارِ میانِ فریب و حقیقت میشود.
و وقتی برادران به بزرگشان میگویند که پدر از شما پیمان گرفته بود،
این خود اعترافِ ضمنی است که «خدعه، همان شکستنِ پیمانِ پیشین است».
آنان نه تنها در یک پروندهی تاریخی،
که در یک خصلتِ پایدار گرفتارند:
عهد میگیرند، اما در لحظهی آزمون، آن را فرو میگذارند.
پس اگر بخواهیم این همه را در یک جمله جمع کنیم، باید گفت:
«خدعه، صورتِ باطنیِ نقضِ میثاق است؛
و نقضِ میثاق، مادرِ قساوت، تحریف و خیانت.»
آدمی هرچه بیشتر از میثاق دور شود، بیشتر به نمایش نزدیک میشود؛
و هرچه بیشتر به نمایش نزدیک شود، از نورِ حقیقت دورتر میافتد.
آنجا دیگر نه صدق میماند، نه الفت، نه حیاتِ دل؛
فقط ردِّ پایِ عهدشکنی است و خاکسترِ ایمانِ بهظاهر باقیمانده.
«وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ»
[سورة الرعد (13): الآيات 25 الى 29] :
وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (25)
و كسانى كه پيمان خدا را پس از بستنِ آن مىشكنند و آنچه را خدا به پيوستن آن فرمان داده مىگسلند و در زمين فساد مىكنند، بر ايشان لعنت است و بد فرجامى آن سراى ايشان راست.
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ (26)
خدا روزى را براى هر كه بخواهد گشاده يا تنگ مىگرداند،
و[لى آنان] به زندگى دنيا شاد شدهاند،
و زندگى دنيا در [برابر] آخرت جز بهرهاى [ناچيز] نيست.
وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ (27)
و كسانى كه كافر شدهاند مىگويند:
«چرا از جانب پروردگارش معجزهاى بر او نازل نشده است؟»
بگو: «در حقيقت خداست كه هر كس را بخواهد بىراه مىگذارد و هر كس را كه [به سوى او] بازگردد، به سوى خود راه مىنمايد.»
الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (28)
همان كسانى كه ايمان آوردهاند و دلهايشان به ياد خدا آرام مىگيرد.
آگاه باش كه با ياد خدا دلها آرامش مىيابد.
الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ (29)
كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردهاند،
خوشا به حالشان، و خوش سرانجامى دارند.
«وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ … وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً»
[سورة الأحزاب (33): الآيات 6 الى 10] :
النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (6)
پيامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر [و نزديكتر] است و همسرانش مادران ايشانند،
و خويشاوندان [طبقِ] كتاب خدا، بعضى [نسبت] به بعضى اولويّت دارند [و] بر مؤمنان و مهاجران [مقدّمند]، مگر آنكه بخواهيد به دوستان [مؤمن] خود [وصيّت يا] احسانى كنيد،
و اين در كتاب [خدا] نگاشته شده است.
وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (7)
و [ياد كن] هنگامى را كه از پيامبران پيمان گرفتيم،
و از تو و از نوح و ابراهيم و موسى و عيسى پسر مريم، و از [همه] آنان پيمانى استوار گرفتيم.
لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً (8)
تا راستان را از صدقشان باز پرسد،
و براى كافران عذابى دردناك آماده كرده است.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً (9)
اى كسانى كه ايمان آوردهايد،
نعمت خدا را بر خود به ياد آريد،
آنگاه كه لشكرهايى به سوى شما [در]آمدند،
پس بر سر آنان تندبادى و لشكرهايى كه آنها را نمىديديد فرستاديم،
و خدا به آنچه مىكنيد همواره بيناست.
إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (10)
هنگامى كه از بالاى [سر] شما و از زير [پاى] شما آمدند،
و آنگاه كه چشمها خيره شد و جانها به گلوگاهها رسيد و به خدا گمانهايى [نابجا] مىبرديد.
«لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ»
[سورة هود (11): الآيات 77 الى 83]:
وَ لَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قالَ هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ (77)
و چون فرستادگان ما نزد لوط آمدند، به [آمدنِ] آنان ناراحت، و دستش از حمايت ايشان كوتاه شد و گفت: «امروز، روزى سخت است.»
وَ جاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَ مِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَ لَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (78)
و قوم او شتابان به سويش آمدند، و پيش از آن كارهاى زشت مىكردند.
[لوط] گفت: «اى قوم من، اينان دختران منند.
آنان براى شما پاكيزهترند.
پس از خدا بترسيد و مرا در كار مهمانانم رسوا مكنيد.
آيا در ميان شما آدمى عقلرس پيدا نمىشود؟»
قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُرِيدُ (79)
گفتند: «تو خوب مىدانى كه ما را به دخترانت حاجتى نيست و تو خوب مىدانى كه ما چه مىخواهيم.»
قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (80)
[لوط] گفت: «كاش براى مقابله با شما قدرتى داشتم يا به تكيهگاهى استوار پناه مىجستم.»
قالُوا يا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَ لا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها ما أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (81)
گفتند: «اى لوط، ما فرستادگان پروردگار توييم.
آنان هرگز به تو دست نخواهند يافت.
پس، پاسى از شب گذشته خانوادهات را حركت ده -و هيچ كس از شما نبايد واپس بنگرد- مگر زنت، كه آنچه به ايشان رسد به او [نيز] خواهد رسيد.
بىگمان، وعدهگاه آنان صبح است. مگر صبح نزديك نيست؟»
فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (82)
پس چون فرمان ما آمد، آن [شهر] را زير و زبر كرديم و سنگپارههايى از [نوع] سنگ گِلهاى لايه لايه، بر آن فرو ريختيم.
مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَ ما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (83)
[سنگهايى] كه نزد پروردگارت نشانزده بود.
و [خرابههاى] آن از ستمگران چندان دور نيست.
این روایتِ حضرت لوط علیهالسلام، یکی از درناکترین و در عین حال روشنترین «نمونهکاویها» (Case Studies) برای درکِ فرجامِ کسانی است که میثاق را میشکنند و در مسیرِ خدعه و تحریف پیش میروند. در بخشهای پیشین از «بیماری قلب» و «نقض میثاق» سخن گفتیم، و اینجا با «تجسمِ خارجیِ انحرافِ قلب» روبروییم.
—
#دلنوشته
خدعه؛ عدمِ درکِ جایگاهِ مقدس معلم ربانی
وقتی معلمِ ربانی، یعنی لوطِ پیامبر،
در برابرِ قومی قرار میگیرد که باطنشان از «قساوتِ ناشی از نقضِ میثاق» سیاه شده است،
صحنه دیگر نه یک گفتگو، که یک «مواجههی وجودی» است.
آنان که در پیِ شکستنِ حریمِ مهمانانِ او هستند،
در واقع میخواهند «حقیقت» (تمثیلِ مهمانان) را به بندِ «هوسِ خود» بکشند؛
این همان اوجِ تحریف است:
«حقیقت را تا سطحِ میلِ کوچکِ خویش فروکاستن و برای ارضای آن، تحقیرش کردن.»
«آنقدر پایین آوردن جایگاه حقیقت، که آن را برای ارضای میلِ کوچکِ خویش، تحقیر کنی.»
«آنچنان حقیقت را به سطحِ میلِ کوچکِ خویش فروکاستن که آن را تحقیر کنی.»
«آنچنان جایگاهِ حقیقت را واژگون کردن که میلِ کوچکِ خویش را بر آن حاکم سازی و حقیقت را تحقیر کنی.»
«حقیقت را تا مرزِ خواستههای نفسانیِ خویش فروکاستن و برای ارضای میلی کوچک، تحقیرش کردن.»
«میلِ کوچکِ خویش را بر حقیقت مقدم داشتن و برای توجیهِ آن، حقیقت را خوار کردن.»
«حقیقت را قربانیِ یک خواهشِ زودگذر کردن و شأنِ آن را تا سطحِ هوسِ خویش پایین کشیدن.»
«چنان در اسارتِ میلِ خویش رفتن که برای توجیهِ آن، حقیقت را از جایگاهش فروبکاهی.»
«تحریف یعنی پشت به نور و رو به تمنا»
«وَ جاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ»
شتابان میآیند؛
این حرکتِ دستهجمعی،
نشانهی یک «جریانِ انحرافیِ سازمانیافته» است.
حسودان و خائنان، وقتی میخواهند به نور ضربه بزنند، تنها نیستند؛
آنان در «شورِ جمعیِ نفاق» غوطهورند.
برای همین است که لوط، آن پیامبرِ تنها، در اوجِ غربت، فریاد برمیآورد:
«أَ لَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ»؛
آیا در میانِ اینهمه هیاهو، یک نفر با «عقلِ سلیم» باقی نمانده است؟
این پرسش، نه یک پرسشِ عادی،
که مرثیهای برای «مرگِ عقل» در جامعهای است که خدعه را جایگزینِ میثاق کرده است.
آنگاه، لوط علیهالسلام در آن روزِ عصیب (سخت)،
به نقطهای از بصیرت میرسد که برای هر مؤمنِ سالک در برابرِ فتنه، درسآموز است:
«لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ»
او اعتراف میکند که به تنهایی،
در برابرِ هجومِ خدعه و خیانت، هیچ است.
او «رُکنِ شدید» میطلبد؛
همان تکیهگاهِ استوار که تنها خداست.
معلمِ ربانی، دستش را به سمت ابزارهای زمینی دراز نمیکند،
او به آن حقیقتی پناه میبرد که خدعهگران هرگز آن را درک نمیکنند؛
حقیقتی که نه با تزویر شکستنی است و نه با هیاهو متزلزل.
و فرجام، هولناک و دقیق است:
«فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها»
سنتِ الهی در پاسخ به این قوم،
یک «واژگونسازیِ تکوینی» است.
آنان که در دل،
ارزشها را واژگون کرده بودند (عالی را سفلی و سفلی را عالی)،
در حقیقتِ هستی هم با واژگونی روبرو میشوند.
شهر، زیر و زبر میشود؛
این تنها یک مجازاتِ تاریخی نیست،
بلکه «نمایشِ بیرونیِ آن چیزی است که در درونِ قلبهای آنان رخ داده است».
قلبی که تحریف میکند و حق را پست میشمارد،
خود نیز در «سافلترین» درکاتِ هستی سقوط میکند.
و چقدر این کلامِ آخرِ آیه برای امروزِ ما تکاندهنده است:
«وَ ما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ»
این واژگونی، از ظالمانِ امروز دور نیست.
اگر کسی در باطنِ خود، حق و باطل را جابهجا کرد،
اگر کسی با خدعه، جایگاهِ معلمِ ربانی را با خواهشهای نفسانیِ خود معاوضه کرد،
او در حالِ ساختنِ همان سنگهای «سجیلِ منضود» برای خویش است.
سنگهایی که هر کدام، نشانزده (مُسَوَّمَةً) هستند؛
یعنی برای هر گناهی،
یک مجازاتِ دقیق و حسابشده در نظامِ تکوین طراحی شده است.
اینجا خدعه دیگر فقط یک «بیماری» نیست؛
یک «اعلانِ جنگ» علیه ساحتِ قدسیِ حق است.
قومِ لوط، با هجوم به مهمانان،
عملاً اعلام کردند که در میانهی آنان،
دیگر هیچ «میثاقِ مقدسی» باقی نمانده است.
و وقتی میثاق نباشد،
وقتی «رکنِ شدید» در دل نباشد،
وقتی تحریف، مسیرِ نگاه را کور کرده باشد،
فروپاشیِ درونی، به فروپاشیِ بیرونی بدل میشود.
#دلنوشته
ایمنی در برابرِ خدعه: صیانت از آیینهیِ قلب
برای مؤمنی که میخواهد در این عصرِ «خدعههای هزارچهره» و «نفاقِ مدرن»،
بر صراطِ مستقیم باقی بماند و دچارِ واژگونیِ (عالیها سافلها) نشود،
چند اصلِ اساسی، حکمِ واکسن و درمانِ این بیماری را دارد:
۱. احیایِ «صدقِ مطلق» در برابرِ «خدعهی مصلحتی»
خدعه، بر پایهیِ «مصلحت» بنا میشود؛
یعنی انسان حقیقت را به خاطرِ منافعِ کوچکِ نفسانیِ خود، کتمان یا تحریف میکند.
پادزهرِ این بیماری، «صدق» است.
مؤمن باید با خودِ صادق باشد.
تمرین:
در هر موقعیتی از خود بپرس:
«آیا این سخن یا رفتارِ من،
برایِ این است که حقیقتی را بپوشانم یا برایِ این است که حقیقتی را آشکار کنم؟»
سلاحِ ایمنی:
مؤمنِ صادق، حتی اگر رسوا شود، باز به «صدق» چنگ میزند؛
چرا که میداند خدعه، ابزارِ حذفِ رقیب است، اما صدق، ابزارِ اتصال به حقیقت.
۲. پناه جستن به «رُکنِ شدید» (تکیهگاهِ استوار)
لوط علیهالسلام در اوجِ فتنه، آرزویِ پناه به «رکنِ شدید» کرد.
ایمنیِ مؤمن در این است که هرگز «نفسِ خویش» یا «اسبابِ ظاهری» را رکنِ خود قرار ندهد.
مراقبه:
باید مدام چک کنی که تکیهگاهِ قلبت چیست؟
اگر امنیتت به تأییدِ دیگران،
به جایگاهِ اجتماعی،
یا به موفقیتهایِ ظاهریِ دنیوی بند است،
بهراحتی دچارِ خدعه میشوی تا این «رکنهایِ پوشالی» را حفظ کنی.
نکته:
تنها وقتی «رکنِ شدید» (خداوند و سنتهایِ الهی) را تکیهگاه قرار دهی،
دیگر نیازی به «خدعه» برایِ حفظِ خودت نداری؛
چون تو در پناهِ قدرتِ لایزال هستی.
۳. شفافسازیِ «نیت» (اخلاصِ آیینهیِ قلب)
نفاق، «ریا» را به همراه دارد؛
یعنی نمایشِ چیزی که در باطن نیست.
قلبِ مؤمن باید مانندِ آیینهای باشد که پشتِ آن «جیوه»یِ اخلاص است.
اگر اخلاص نباشد، آیینه شفاف نیست و نورِ حقیقت را منعکس نمیکند،
بلکه فقط «تصویرِ خودخواستۀ ما» را نشان میدهد.
بیماریشناسی:
هرگاه حس کردی در حالِ «نمایش» هستی،
یا در حالِ «توجیه»ِ رفتاری هستی که با فطرتت در تضاد است،
بدان که در حالِ حرکت به سمتِ خدعه هستی.
درمان:
«مراقبه» و «محاسبه».
در خلوت با خدایِ خود، لایههایِ نقاب را کنار بزن.
بپرس:
«آیا اگر هیچکس مرا نمیدید، باز هم همین کار را میکردم؟»
اگر پاسخ منفی است، تو در مسیرِ «خدعه با خویشتن» هستی.
۴. اتصالِ مدام به «معلمِ ربانی» و «آینههایِ نور»
در طوفانِ فتنهها،
انسان بهتنهایی «مذبذب» میشود (بینِ ایمان و کفر سرگردان میماند).
برایِ ایمنی، باید به ریسمانی وصل بود که نلرزد.
الگو:
اهلِ بیت علیهمالسلام، به عنوانِ «معلمینِ ربانی»، همان «میزان» هستند.
وقتی دلت در تشخیصِ حق از باطل دچارِ خدعه شد،
رفتارِ خود را با «سیره»ی آنان بسنج.
آنان هرگز برایِ حفظِ خود، به «خدعه» متوسل نشدند؛
حتی در سختترین لحظات.
وصل:
با خواندنِ کلماتِ آنان (مانند صحیفهی سجادیه یا نهجالبلاغه)،
قلبِ خود را «کالیبره» کن تا در هیاهویِ نفاقِ زمانه،
قطبنمایِ درونت از کار نیفتد.
۵. پرهیز از «تحریفِ کلمات» برایِ توجیهِ هوس
قومِ لوط، حق را تحقیر کردند تا هوسِ خود را «حق» جلوه دهند.
مؤمنِ ایمن، هرگز به دنبالِ «تأویلِ بهرأی» یا «توجیهِ شرعی» برایِ خواستههایِ نفسانیاش نیست.
قانون:
هرگاه دیدی در حالِ «تفسیرِ به رأی»ِ آیات یا قواعدِ اخلاقی هستی تا رفتارت را «صحیح» جلوه دهی، زنگِ خطرِ «خیانت» به صدا درآمده است.
ایمنی در «بینیاز بودنِ قلب» است.
کسی که از غیرِ خدا بینیاز شود،
دلیلی برایِ خدعه ندارد.
خدعهگر، «محتاج» است؛
محتاجِ نگاهِ مردم،
محتاجِ حفظِ ظاهر،
محتاجِ پنهان کردنِ زشتیِ درونی.
اما مؤمن، چون «رکنِ شدید» دارد،
به ظاهرِ خود نمیلرزد و به قضاوتِ خلق، خدعه نمیبافد.
«ایمنی، یعنی چنان در نورِ حقیقت ذوب شوی
که دیگر جایی برایِ سایهبازیهایِ خدعه و نفاق باقی نماند.»
«نصرتِ الهی در برابرِ خدعه، تکیه بر خودِ خدعه نیست؛
بلکه حسبُنا الله است.»
این تنها راهی است که قلب را از «واژگون شدن» حفظ میکند.
«فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ»
[سورة النساء (4): الآيات 155 الى 158]:
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَ كُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (155)
پس به [سزاى] پيمانشكنىشان، و انكارشان نسبت به آيات خدا، و كشتار ناحقّ آنان [از] انبيا، و گفتارشان كه: «دلهاى ما در غلاف است» [لعنتشان كرديم] بلكه خدا به خاطر كفرشان بر دلهايشان مُهر زده و در نتيجه جز شمارى اندك [از ايشان] ايمان نمىآورند.
وَ بِكُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (156)
و [نيز] به سزاى كفرشان و آن تهمت بزرگى كه به مريم زدند،
وَ قَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَ ما قَتَلُوهُ يَقِيناً (157)
و گفته ايشان كه: «ما مسيح، عيسى بن مريم، پيامبر خدا را كشتيم»،
و حال آنكه آنان او را نكشتند و مصلوبش نكردند، ليكن امر بر آنان مشتبه شد؛
و كسانى كه در باره او اختلاف كردند،
قطعاً در مورد آن دچار شكّ شدهاند و هيچ علمى بدان ندارند،
جز آنكه از گمان پيروى مىكنند، و يقيناً او را نكشتند.
بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (158)
بلكه خدا او را به سوى خود بالا بُرد، و خدا توانا و حكيم است.
«وَ قَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ»
[سورة الحديد (57): الآيات 7 الى 10]:
آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ (7)
به خدا و پيامبر او ايمان آوريد،
و از آنچه شما را در [استفاده از] آن، جانشين [ديگران] كرده، انفاق كنيد.
پس كسانى از شما كه ايمان آورده و انفاق كرده باشند،
پاداش بزرگى خواهند داشت.
وَ ما لَكُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (8)
و شما را چه شده كه به خدا ايمان نمىآوريد و [حال آنكه] پيامبر [خدا] شما را دعوت مىكند تا به پروردگارتان ايمان آوريد، و اگر مؤمن باشيد، بىشكّ [خدا] از شما پيمان گرفته است.
هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ إِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (9)
او همان كسى است كه بر بنده خود آيات روشنى فرو مىفرستد،
تا شما را از تاريكيها به سوى نور بيرون كشاند.
و در حقيقت، خدا [نسبت] به شما سخت رؤوف و مهربان است.
وَ ما لَكُمْ أَلاَّ تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ كُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (10)
و شما را چه شده كه در راه خدا انفاق نمىكنيد
و [حال آنكه] ميراث آسمانها و زمين به خدا تعلّق دارد؟
كسانى از شما كه پيش از فتح [مكّه] انفاق و جهاد كردهاند، [با ديگران] يكسان نيستند.
آنان از [حيث] درجه بزرگتر از كسانىاند كه بعداً به انفاق و جهاد پرداختهاند.
و خداوند به هر كدام وعده نيكو داده است، و خدا به آنچه مىكنيد آگاه است.
«رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها»
[سورة الرعد (13): الآيات 1 الى 2]:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
به نام خداوند رحمتگر مهربان
المر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (1)
الف، لام، ميم، راء. اين است آيات كتاب، و آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده، حق است، ولى بيشتر مردم نمىگروند.
اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ (2)
خدا [همان] كسى است كه آسمانها را بدون ستونهايى كه آنها را ببينيد برافراشت، آنگاه بر عرش استيلا يافت و خورشيد و ماه را رام گردانيد؛
هر كدام براى مدتى معين به سير خود ادامه مىدهند.
[خداوند] در كار [آفرينش] تدبير مىكند،
و آيات [خود] را به روشنى بيان مىنمايد،
اميد كه شما به لقاى پروردگارتان يقين حاصل كنيد.
«وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ»
[سورة البقرة (2): آية 63]:
وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (63)
و چون از شما پيمان محكم گرفتيم، و [كوه] طور را بر فراز شما افراشتيم، [و فرموديم:]
«آنچه را به شما دادهايم به جِدّ و جهد بگيريد،
و آنچه را در آن است به خاطر داشته باشيد، باشد كه به تقوا گراييد.»
«الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ»
[سورة البقرة (2): آية 27]:
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (27)
همانانى كه پيمان خدا را پس از بستن آن مىشكنند؛
و آنچه را خداوند به پيوستنش امر فرموده مىگسلند؛
و در زمين به فساد مىپردازند؛ آنانند كه زيانكارانند.
«فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى»
[سورة البقرة (2): آية 256]:
لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (256)
در دين هيچ اجبارى نيست.
و راه از بيراهه بخوبى آشكار شده است.
پس هر كس به طاغوت كفر ورزد، و به خدا ايمان آورد،
به يقين، به دستاويزى استوار، كه آن را گسستن نيست، چنگ زده است.
و خداوند شنواىِ داناست.
«فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى»
[سورة لقمان (31): الآيات 21 الى 25]:
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ (21)
و چون به آنان گفته شود:
«آنچه را كه خدا نازل كرده پيروى كنيد»، مىگويند:
«[نه!] بلكه آنچه كه پدرانمان را بر آن يافتهايم پيروى مىكنيم»؛
آيا هر چند شيطان آنان را به سوى عذاب سوزان فرا خواند؟
وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى وَ إِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (22)
و هر كس خود را -در حالى كه نيكوكار باشد- تسليم خدا كند، قطعاً در ريسمان استوارترى چنگ درزده، و فرجام كارها به سوى خداست.
وَ مَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (23)
و هر كس كفر ورزد، نبايد كفر او تو را غمگين گرداند.
بازگشتشان به سوى ماست، و به [حقيقتِ] آنچه كردهاند آگاهشان خواهيم كرد.
در حقيقت، خدا به راز دلها داناست.
نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ (24)
[ما] آنان را اندكى برخوردار مىسازيم،
سپس ايشان را در عذابى پر فشار درمانده مىكنيم.
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (25)
و اگر از آنها بپرسى:
«چه كسى آسمانها و زمين را آفريده است؟
مسلّماً خواهند گفت: «خدا.»
بگو: «ستايش از آنِ خداست» ولى بيشترشان نمىدانند.
اگر خدعه، بازیِ سایهها و تنیدنِ تارهایِ وهمآلودِ عنکبوتی بود،
این آیات، نقشهٔ گریز به سویِ «حقیقتِ لایزال» است.
—
#دلنوشته
در پناهِ ریسمانِ استوار: گذار از «توهّمِ امنیت» به «امنیّتِ حقیقی»
خدعه، همواره با «توهّمِ امنیت» همراه است.
انسانِ خدعهگر،
یا گمان میکند زرنگیاش او را حفظ میکند (تکیه بر اسبابِ سست)،
یا میپندارد با دنبالهروی از آیینهایِ پدران و رسومِ موروثی (آنچه در سورهی لقمان به آن اشاره شد: مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا)، از دایرهٔ خطر خارج است.
اما قرآن، این «امنیتِ عاریتی» را به چالش میکشد.
وقتی میگوییم «حسبُنا الله»،
یعنی تمامِ آن «تکیهگاههایِ پوشالی» را که برایِ حفظِ نفسِ کوچکِ خود ساخته بودیم،
کنار میگذاریم.
و اینجاست که پرده از حقیقتِ «عُروَة الوُثقی» برداشته میشود.
«فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى»
این «طاغوت»،
گاهی همان «ایدههایِ بزرگبینانهیِ نفس» است؛
همان «من» که برایِ بقایِ خود،
دست به خدعه میزند.
کفر به طاغوت،
یعنی شکستنِ آن بتِ درونی که میگوید:
«اگر خدعه نکنی، نابود میشوی».
و ایمان به خدا،
یعنی چنگ زدن به همان دستاویزی که «لا انفصام لها» است؛
ریسمانی که بر خلافِ تارهایِ نازکِ عنکبوتیِ خدعه، گسستنی نیست.
اما نکتهیِ دقیقِ سورهیِ لقمان، اینجاست:
چگونه این چنگ زدن محقق میشود؟
«وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ»
تسلیمِ «وجه» (چهرهی جان).
وقتی تمامِ تمرکزِ وجودت را به سمتِ او میگردانی،
دیگر «چهره»ای برایِ دیدنِ هیاهویِ خلق و اضطرابِ برایِ تأییدِ آنها باقی نمیماند.
«وَجه»، یعنی مَجرا و جهتِ هستیِ تو.
وقتی این جهت به سمتِ او شد، دیگر خدعه معنا ندارد؛
چون تو در حالِ معامله با کسی هستی که «علیمٌ بِذاتِ الصُّدُور» است؛
او به رازهایِ دلت آگاه است.
اینجاست که «محسن بودن» (نیکوکاری) معنا مییابد.
کسی که «وجه»اش به سمتِ خداست،
رفتارش هم «حسن» (زیبا) میشود،
نه از رویِ مصلحتِ منافقانه.
و چه طنزِ تلخی است حکایتِ کسانی که در این آیه توصیف شدهاند:
«وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ»
آنها اعتراف میکنند که خدا آفرینندهیِ هستی است،
اما در جزئیاتِ زندگی،
در معاملات،
در روابط
و در مواجهه با معلمِ ربانی،
طوری رفتار میکنند که گویی خدایی نیست
یا او به قلبهایشان آگاه نیست!
این همان «خدعهیِ عمیق» است:
👈«زیستنِ سکولار با اعتقادِ به خدا.»👉
این «عُروَة الوُثقی» که ریسمانِ استوارِ ایمان است،
همان میثاقِ غلیظی است که در آغازِ گفتگویمان از آن گفتیم.
همان «دلِ سلیم».
کسی که «وجه» خود را به او سپرد،
دیگر از «کفرِ کافران» یا «توطئهیِ فریبکاران» نمیهراسد:
«فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ»
نگرانِ بازیهایِ آنان نباش.
آنها اندکی از «متاعِ خدعه» بهرهمند میشوند،
اما فرجامشان به سویِ اوست.
ما برایِ ایمن ماندن از این بیماریِ واگیردارِ خدعه و نفاق،
نیازی به ابزارهایِ دفاعیِ پیچیده نداریم.
نسخه، همان است که در سطر سطرِ کلامِ او جاری است:
«اسلم وجهک» (وجهِ جانت را به او بسپار)
«و هو محسن» (و در عمل، زیباترین باش)
«فقد استمسک بالعروة الوثقی»
(پس به ریسمانی دست یافتهای که نه خدعهگر آن را میبرد و نه حوادثِ روزگار آن را پاره میکند).
این است «نصرتِ الهی» که در برابرِ هر خدعهای،
سپرِ فولادینِ مؤمن است.
مؤمنی که «حسبُنا الله» را نه لقلقهیِ زبان،
که جایگاهِ قرارِ قلبش کرده است.
«خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها»
[سورة لقمان (31): الآيات 1 الى 10]:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
به نام خداوند رحمتگر مهربان
الم (1)
الف، لام، ميم.
تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ (2)
اين است آيات كتاب حكمتآموز،
هُدىً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ (3)
[كه] براى نيكوكاران رهنمود و رحمتى است،
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (4)
[همان] كسانى كه نماز برپا مىدارند و زكات مىدهند، و [هم] ايشانند كه به آخرت يقين دارند.
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (5)
آنانند كه از جانب پروردگارشان از هدايت برخوردارند، و ايشانند كه رستگارانند.
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (6)
و برخى از مردم كسانىاند كه سخن بيهوده را خريدارند تا [مردم را] بى[هيچ] دانشى از راه خدا گمراه كنند، و [راه خدا] را به ريشخند گيرند؛ براى آنان عذابى خواركننده خواهد بود.
وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا وَلَّى مُسْتَكْبِراً كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (7)
و چون آيات ما بر او خوانده شود، با نِخوت روى برمىگرداند، چنانكه گويى آن را نشنيده [يا] گويى در گوشهايش سنگينى است؛ پس او را از عذابى پردرد خبر ده.
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ (8)
در حقيقت، كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردهاند، باغهاى پرنعمت خواهند داشت،
خالِدِينَ فِيها وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (9)
كه در آن جاودان مىمانند؛ وعده خداست كه حقّ است و هموست شكستناپذير سنجيدهكار.
خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ (10)
آسمانها را بىهيچ ستونى كه آن را ببينيد خلق كرد و در زمين كوههاى استوار بيفكند تا [مبادا زمين] شما را بجنباند، و در آن از هر گونه جنبندهاى پراكنده گردانيد، و از آسمان آبى فروفرستاديم و از هر نوع [گياه] نيكو در آن رويانيديم.
آنچه دربارهٔ «حضور نور» گفته میشود، «تأمل و زبان اشاری» است، نه تفسیر قطعیِ آیات یا نسبتدادنِ مقام نبوت و عصمت به هیچکس پس از معصومان علیهمالسلام.
—
#دلنوشته
ستونِ نادیدنیِ میانِ قلب و آسمان نور
وقتی مؤمن میگوید: «حَسْبُنَا اللَّهُ»،
این جمله فقط اعلامِ بیپناهی در برابر دشمنان نیست؛
اعلامِ کشفِ یک پناه است.
او میگوید:
من از تکیهگاههای پوشالی عبور کردهام و دانستهام که امنیتِ قلب، در کثرتِ اسباب نیست؛
در اتصال به مبدأیی است که همهٔ اسباب از اوست.
و هنگامی که قرآن میفرماید:
«فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى، لَا انْفِصَامَ لَهَا»
این چنگزدن، در زبانِ دل، همان اتصالِ پنهانیِ اهلِ نور است؛
پیوندی که شاید دیگران آثارش را ببینند،
اما حقیقتِ آن را جز صاحبِ قلب نمیچشد.
اوست که میفهمد چرا در لحظهای قبض بر دلش مینشیند و در لحظهای دیگر بسط؛
چرا حضورِ ولیّ خدا در جانش، آرامشی خاموش میآورد
و غیبتِ آن نور، اندوهی بینام بر قلب میافکند.
این ارتباط، از جنسِ ادعایِ دیدنِ امرِ غیبی نیست؛
از جنسِ «اثرِ نور در وجدان، نیت، انتخاب و حالِ قلب» است.
همانگونه که انسان ستونهای آسمان را نمیبیند،
اما آسمان را برپا و استوار مییابد،
اهلِ نور نیز گاه ستونِ پیوندِ قلبیِ خود را نمیبینند،
اما استواریِ آن را در زندگی مییابند.
قرآن میفرماید:
«خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا»
ستونهایی هست که چشمِ ظاهر آنها را نمیبیند.
در این زبانِ اشاری،
میتوان گفت میانِ زمینِ قلبِ مؤمن و آسمانِ معرفت،
رشتههایی از هدایت برقرار است؛
رشتههایی که با عقلِ خودبنیاد، حسد، نمایش و محاسبهٔ سود و زیانِ نفسانی دیده نمیشوند.
این پیوند، برای صاحبِ آن، به صورتِ گرایش به خیر، شرم از خیانت، میل به صدق، آرامش در اطاعت و بیقراری هنگامِ فاصلهگرفتن از نور آشکار میشود.
اهلِ نور، این عروهٔ وثقی را در وجودِ خود همچون ستونی نادیدنی مییابند؛
ستونی که زمینِ قلبشان را به آسمانِ علم و ولایتِ آلمحمد علیهمالسلام پیوند میدهد.
آنان هرچه را از هدایت میفهمند، به خود نسبت نمیدهند؛
میدانند که علم، اگر از سرچشمهٔ ولایت جدا شود،
حتما به ابزارِ نفس، جدل و کید تبدیل گردد.
اما وقتی علم با تسلیم همراه شود،
همان علم به میزان بدل میشود؛
میزانِ تشخیصِ نور از ظلمت،
صدق از خدعه
و دعوتِ الهی از صدایِ نفس.
از همینجاست که آیاتِ آغازینِ سورهٔ لقمان،
کتابِ حکیم را «هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ» میخواند.
کتاب برای همه عرضه میشود،
اما بهرهٔ هدایت و رحمت در قلبی آشکارتر مینشیند که در برابرِ آن، حالتِ احسان دارد؛
یعنی حقیقت را نه برایِ پیروزیِ خود،
بلکه برایِ اصلاحِ خود میشنود.
نشانهٔ این اهلِ هدایت نیز روشن است:
«الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ»
نماز، جهتِ قلب را حفظ میکند؛
زکات، دستِ انسان را از تملکِ خودخواهانه بیرون میآورد؛
و یقین به آخرت، مانع میشود که آدمی برای سودِ کوتاهِ دنیا، عهدِ بلندِ خود را بفروشد.
این سه، ستونهای آشکارِ همان ارتباطِ نادیدنیاند.
اما در برابرِ این نور، گروهی هستند که قرآن دربارهٔ آنان میفرماید:
«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا»
آنان سخنِ سرگرمکننده و بیهوده را میخرند تا از راهِ خدا منحرف کنند و آن را به ریشخند بگیرند.
در زبانِ این پژوهش،
«لَهْوَ الْحَدِيث» تنها سخنِ بیارزش نیست؛
هر سخنی است که انسان را از شنیدنِ ندایِ حق بازدارد،
هر تحلیلی که برای پوشاندنِ حسد ساخته شود،
هر روایتِ ساختگی که معلمِ ربانی را از جایگاهِ حقیقیاش ساقط کند،
و هر شوخی و استهزایی که به جای پاسخگویی به نور بنشیند.
حسودِ معارِض، ظاهرا اصلِ خدا را انکار نمیکند.
حتی ممکن است بگوید:
خدا آفرینندهٔ آسمانها و زمین است.
اما مشکل او این است که حضورِ خدا را در زندگیِ روزمره نمیپذیرد؛
نمیخواهد ببیند که هدایتِ الهی میتواند از مسیرِ یک معلمِ ربانی،
یک کلمهٔ بیدارکننده،
یا یک مواجههٔ صادقانه با حقیقت به قلب برسد.
او خدا را در آفرینش میپذیرد، اما در «هدایتِ جاری» نمیپذیرد.
آسمان را میبیند، اما ستونِ نادیدنیِ آن را نمیفهمد.
علم را میبیند، اما صاحبِ امانتِ علم را برنمیتابد.
نور را میبیند،
اما چون با حسد آمیخته است،
حضورِ آن را در زندگیِ خویش به رسمیت نمیشناسد.
از همینرو، هرگاه آیاتِ خدا بر او خوانده میشود:
«وَلَّى مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا»
روی برمیگرداند؛ گویی نشنیده است.
این نشنیدن، همیشه فقدانِ گوش نیست؛
در حقیقت «امتناعِ قلب از پذیرشِ معنای شنیدهشده» است.
کلام به گوش میرسد، اما به مرکزِ تصمیم نمیرسد.
آگاهی پدید میآید، اما تسلیم پدید نمیآید.
و در همین فاصله، خدعه متولد میشود.
بااینحال، درِ بازگشت بسته نیست.
قانونِ الهی، قانونِ جبرِ کور نیست.
انسان تا هنگامی که در دنیا است، امکانِ چرخش دارد؛
امکانِ آنکه پشت به تمنایِ نفس کند و روی به نورِ حقیقت بیاورد.
در زبانِ معارف، این گشایش را میتوان با مفهومِ «بداء» فهم کرد:
نه به معنای تغییر در علمِ خدا،
بلکه به معنای آشکارشدنِ تقدیرِ دیگری برای انسان در اثرِ تغییرِ انتخاب، توبه، صدق و بازگشت.
ممکن است آن معارضِ حسود،
پس از سالها دورزدنِ حقیقت،
یکبار از مسیرِ نفس بازگردد؛
شکستِ راه باطل را بپذیرد،
و به فضلِ معلمِ ربانی را اقرار کند.
آن لحظه، لحظهٔ کوچکی نیست.
او در حقیقت از خودِ وهمیِ خویش فاصله گرفته و در برابرِ نور،
جایگاهِ واقعیِ خود را یافته است.
آنگاه، سرنخِ نورانیِ تازهای در قلبش آغاز میشود.
قبض را فقط افسردگی نمیبیند؛
آن را هشدارِ فاصله مییابد.
بسط را صرفاً سرخوشی نمیپندارد؛
آن را نشانهٔ گشایشِ راهِ اطاعت میفهمد.
اخم و لبخندِ ولیّ خدا برایش دیگر واکنشهای شخصی نیست؛
میکوشد در آن، زبانِ تربیت، امر و نهی، رضایت و هشدارِ الهی را بشناسد؛
البته با حفظِ معیارِ قرآن، شریعت و سخنِ قطعیِ معصومان علیهمالسلام،
تا هر احساسِ شخصی را به جای وحی و حجت ننشاند.
در این مرحله، قلب کمکم میزان پیدا میکند.
حضور و غیابِ نور را در آثارش میشناسد:
وقتی نور حاضر است، صدق آسانتر میشود؛
وقتی نور غایب مینماید، توجیه و پنهانکاری افزایش مییابد؛
وقتی ولایت در قلب زنده است، انسان از تحقیرِ حق شرم میکند؛
و وقتی نفس حاکم میشود، حق را مزاحمِ میلِ خویش میبیند.
این همان انتخابی است که میتواند سرنوشتِ نار را به سرنوشتِ نور تبدیل کند.
خداوند، قدرتِ انتخاب را از انسان نگرفته است.
حتی آنکس که سالها در برابرِ نور ایستاده،
اگر در دنیا صادقانه بازگردد،
میتواند مسیرِ خویش را تغییر دهد.
پروردگار، منتظرِ همین چرخشِ آزادانه است:
اینکه بنده، از طاغوتِ حسد و خودبینی بیزار شود و به خدا ایمان آورد؛
از عادتِ موروثی و منافعِ نفسانی عبور کند و رویِ خود را به او بسپارد.
اما تلخیِ ماجرا آن است که شمارِ این بازگشتها اندک است.
بسیاری، حتی وقتی نشانهها را میبینند،
به جای اقرار به فضل، به تحریف پناه میبرند؛
به جای تسلیم، به تمسخر؛
و به جای بازگشت، به توجیه.
آنان فرصتِ دنیا را اندک میپندارند،
اما همین فرصتِ اندک میتواند سرنوشتِ ابدی را دگرگون کند.
پس ایمنیِ مؤمن فقط این نیست که خدعه دیگران را بازشناسد؛
باید مراقب باشد که خود، ستونِ نادیدنیِ قلبش را با حسد و کتمان قطع نکند.
باید هر روز از خود بپرسد:
آیا هنوز «حَسْبُنَا اللَّهُ» در قلبم زنده است؟
آیا به «العُرْوَةِ الوُثْقَى» چنگ زدهام؟
آیا وجهِ خود را به خدا سپردهام، یا به رسوم، شهرت، ترس و نگاهِ مردم؟
آیا حضورِ نور را در انتخابهای روزمرهام میفهمم؟
و اگر از نور فاصله گرفتهام، آیا هنوز شجاعتِ بازگشت دارم؟
زیرا آن ستونِ پنهان، هرچند به چشم نمیآید، از میان نرفته است.
هرگاه انسان از طاغوتِ درون روی برگرداند و با صدق به خدا بازگردد،
عروهٔ وثقی دوباره در جانش محسوس میشود.
آنگاه قلب، آسمانِ هدایت را بر زمینِ وجودِ خویش استوار مییابد؛
نه با ستونی که چشم ببیند،
بلکه با پیوندی که دل میچشد.
و چه زیباست پایانِ این راه:
«أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»
رستگاری، در پیروزی بر دیگران نیست؛
در آن است که قلب، از خدعه آزاد شود،
از طاغوتِ نفس عبور کند،
به نورِ ولایت وفادار بماند
و در تمامِ فراز و فرودهای زندگی،
بداند که رشتهای ناگسستنی او را به رحمتِ خدای مهربان متصل کرده است.
به کی اعتماد داری؟ به فرشته نگهبانت یا به شیطان؟!
به شیطان اعتماد نکن! او فریبکار است.
به دنبال درک مفهوم واژه «اعتماد» از نامهای متنوع و زیبای فرشته نگهبان باش.
مفهوم “اعتماد” از واژههای «عمد»، «وثق»، «جبل»، «رجل»، «سند» و «رکن» استنباط می شود.
ستون چادر عربی «العمود» مثال زیبایی برای درک مفهوم واژه «عمد – اعتماد» است.
یک کوهنورد چقدر باید به قلّاب و گرههای خودش اعتماد داشته باشه؟
+ مقاله «خیانتِ پنهان».