انگیزه نورانی! عزم نورانی! فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ!

دلنوشته

عزمِ انسان، زیر آسمانِ حتمِ خدا

بعضی حقیقت‌ها آن‌قدر لطیف‌اند که اگر با زبانِ خشک گفته شوند،
یا انسان را به «جبر» می‌کشانند،
یا به «توهمِ استقلال».

قصه‌ی آدم، یکی از همان حقیقت‌هاست.

خدا با آدم عهد بست.
به او گفت نزدیکِ آن درخت نشو.
آدم هم بی‌فهم نبود، بی‌اختیار هم نبود.
او شنید، فهمید، و درونِ خود «عزم» کرد که اطاعت کند.
یعنی تصمیم داشت.
یعنی میلِ بندگی در او بود.
یعنی می‌خواست به حرف خدا گوش بدهد، نه به وسوسه‌ی نفس.

اما قرآن می‌گوید:

وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَىٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا
یعنی: ما پیش‌تر با آدم عهد کردیم،
اما او فراموش کرد،
و برای او «عزمِ استوار» نیافتیم.

—

عزم یعنی چه؟

عزم، «اراده‌ای است که هنوز به مرحلۀ حتم نرسیده».
یعنی تصمیمی که «می‌تواند بماند، و می‌تواند فروبریزد».
می‌تواند وفا شود، و می‌تواند در لحظه‌ی امتحان، مغلوبِ تمنّا گردد.

عزم یعنی:
«من می‌خواهم این راه را بروم»
اما هنوز این خواستن، در معرضِ لغزش است.

برای همین، عزم «حتم نیست».
ممکن است به فعل برسد، و ممکن است نرسد.

آدم عزم داشت که اطاعت کند،
اما آن عزم، در وقتِ رویارویی با درخت، استوار نماند.
نه چون مجبور بود،
بلکه چون «یادِ عهد، زیرِ سایۀ تمنّا کم‌رنگ شد».

او به یادِ خواستنِ خدا نبود؛
به یادِ خواستنِ خویش افتاد.
و همین، آغازِ سقوط بود.

—

فراموشی، فقط از دست دادنِ حافظه نیست

«فَنَسِيَ» یعنی فقط این نیست که آدم چیزی را ذهنی از یاد برد.
این فراموشی، فراموشیِ «حضورِ عهد» است.
یعنی در لحظه‌ای که باید «قول» را به یاد می‌آورد،
«تمنا» را به یاد آورد.

خیلی از خطاهای ما هم همین‌گونه‌اند.

ما اغلب حکم را می‌دانیم.
پیمان را هم شنیده‌ایم.
حتی گاهی با خودمان عهد کرده‌ایم که دیگر به سمت فلان خطا نرویم.
اما سرِ بزنگاه،
انسان دانسته‌هایش را از دست نمی‌دهد؛
بلکه «دلش از یادِ عهد، به یادِ خواهش منتقل می‌شود».

خطا، همیشه از ندانستن نیست؛
خیلی وقت‌ها از «یادِ غلط» است.
یعنی به جای یادِ خدا، یادِ تمنّا زنده می‌شود.

—

خدا دو اراده دارد؛ انسان یکی

در روایت امام کاظم علیه‌السلام آمده است که خدا دو گونه اراده و مشیت دارد:

– «اراده‌ی حتم»
– «اراده‌ی عزم»

این یک کلیدِ بسیار مهم است.

۱) ارادۀ حتمی خدا
ارادۀ حتمی، آن خواستی است که «قطعاً واقع می‌شود».
چیزی بیرون از آن نیست.
چیزی نمی‌تواند آن را بشکند.
اگر خدا چیزی را در این ساحت بخواهد،
حتماً می‌شود.

این همان مشیتِ فراگیرِ الهی است؛
آسمانی که همه‌چیز زیر آن رخ می‌دهد.
نه آدم می‌تواند بیرون از آن کاری بکند،
نه ابلیس،
نه هیچ انسان دیگری.

۲) ارادۀ عزمی خدا
اما ارادۀ عزمی،
اراده‌ای است در ساحتِ «امر، نهی، تکلیف، امتحان و دعوت».
یعنی خدا می‌فرماید: این راه را برو، آن راه را نرو.
اینجا دعوت هست، فرمان هست، نهی هست، حجت هست؛
اما اجبارِ تکوینی نیست.

یعنی خدا «اطاعت را دوست دارد و به آن امر می‌کند»،
اما بندۀ خود را مجبور نمی‌کند که حتماً اطاعت کند.

پس وقتی خدا به آدم فرمود:
از این درخت نخور،
این در ساحتِ «ارادۀ عزمی» بود؛
یعنی امر و نهی و امتحان.

اما اینکه در نظامِ کلیِ آفرینش،
خوردنِ آدم واقع شد و هبوط پیش آمد،
این بیرون از «ارادۀ حتمی» خدا نبود.

—

یعنی خدا هم نهی کرد، هم خواست که واقع شود؟

در نگاهِ اول، این سخن عجیب به نظر می‌رسد؛
اما اگر این دو ساحت را از هم جدا کنی، روشن می‌شود.

خدا از خوردن بی اجازه نهی کرد؛
یعنی: «این کار را نکن».
این ارادۀ تشریعی/عزمی اوست.

اما همان خدا اجازه داد که انسان با اختیارش در میدانِ امتحان عمل کند،
و مانعِ تکوینیِ قطعی بر سر راهش نگذاشت.
یعنی وقوعِ آن حادثه در عالم، بیرون از قلمروِ حتمِ خدا نبود.

پس نهیِ خدا یعنی:
«این راه، راهِ رضای من نیست.»

و وقوعِ آن در نظامِ هستی یعنی:
«این رخداد نیز خارج از ربوبیتِ من نیست.»

—

انسان فقط ارادۀ عزمی دارد

اینجا نقطۀ بسیار مهم همین است:

«انسان ارادۀ حتمی ندارد.»
یعنی هیچ انسانی قدرتی ندارد که مستقل از خدا،
چیزی را بر عالم تحمیل کند.

انسان فقط «عزم» دارد؛
یعنی می‌تواند بخواهد، تصمیم بگیرد، انتخاب کند، رو کند، پشت کند، وفا کند یا نشکند.
اما همۀ این‌ها «درونِ میدانِ حتمِ خدا» رخ می‌دهند، نه بیرون از آن.

یعنی من می‌توانم تصمیم بگیرم دروغ بگویم یا راست بگویم،
اما اصلِ امکانِ تصمیم‌گرفتن، اصلِ بودنِ من، اصلِ قدرتِ من، اصلِ صحنه‌ای که در آن انتخاب می‌کنم،
همه در حیطۀ ارادۀ حتمی خداست.

من «فاعلِ مستقل» نیستم؛
اما «مجبورِ بی‌مسئولیت» هم نیستم.

این همان جایگاهِ لطیفِ انسان است:
«مختار است، اما مستقل نیست.»

—

پس آدم چرا خطا کرد؟

چون عزمِ او، حتم نبود.
چون ارادۀ انسانی، امکانِ شکست دارد.
چون انسان می‌تواند عهد ببندد و باز در لحظۀ فشارِ خواهش، بلغزد.

قرآن نمی‌گوید آدم نمی‌فهمید.
نمی‌گوید اصلاً تصمیم نداشت.
می‌گوید:

عزمِ استوار نیافتیم.

یعنی آن تصمیم، در لحظۀ امتحان،
به قامتِ ایستادگی نرسید.

و این برای فهمِ خودِ ما هم خیلی مهم است.

بعضی‌ها خیال می‌کنند چون نیتِ خوبی دارند، پس دیگر کافی است.
نه.
نیتِ خوب، «عزم» است؛
اما اگر این عزم با یاد، مراقبه، پناه بردن، و حضورِ قلب تقویت نشود،
در بزنگاهِ زندگی فرو می‌ریزد.

—

گناه، پیروزیِ ارادۀ انسان بر ارادۀ خدا نیست

این هم از آن نکته‌های نجات‌بخش است.

وقتی انسان خطا می‌کند،
این‌طور نیست که ارادۀ او بر ارادۀ خدا غلبه کرده باشد.
چنین چیزی محال است.

خطا یعنی انسان در همان میدان و فرصتی که خدا برای امتحان و اختیار قرار داده،
بد انتخاب کرده است.

پس گناه، اعلانِ استقلالِ انسان نیست؛
بلکه سوءاستفاده از امکانِ اختیاری است که خودِ خدا داده است.

اگر این را نفهمیم،
یا به غرور می‌افتیم و می‌گوییم «من خودم هرچه بخواهم می‌کنم»،
یا به جبر پناه می‌بریم و می‌گوییم «پس من هیچ‌کاره بودم.»

در حالی‌که حقیقت این است:

– تو هیچ‌گاه بیرون از سلطنت خدا نیستی؛
– اما درونِ این سلطنت، مسئولِ روکردن و پشت‌کردنِ خویشی.

—

وضو و یادِ عهد

اینجا حتی آن دلنوشته‌ی وضو هم معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند.

اگر سقوطِ آدم از «فراموشیِ عهد» و غلبۀ تمنّا آغاز شد،
وضو فقط شستنِ اعضا نیست؛
نوعی «یادآوریِ عهد» است.

یعنی:
– صورتم را می‌شویم تا یادم بماند هر نگاهی را نباید دنبال کنم؛
– دستم را می‌شویم تا یادم بماند هر چیزی را نباید بگیرم؛
– سرم را مسح می‌کنم تا یادم بماند فکر و یادِ من باید به عهد برگردد؛
– پایم را مسح می‌کنم تا یادم بماند هر راهی را نباید رفت.

وضو یعنی:
خدایا،
من همان فرزندِ آدمم؛
عزم دارم، اما عزمم کافی نیست اگر تو یاری‌ام نکنی.
پیمان را می‌دانم،
اما می‌ترسم سرِ بزنگاه، تمنّا آن را از یادم ببرد.

—

نجاتِ انسان در این است که عزمِ خود را به یادِ خدا گره بزند

انسان تا وقتی به عزمِ خودش تکیه دارد،
در خطر است.
چون عزمِ انسان، شدنی و نشدنی دارد.
می‌لرزد.
کم می‌آورد.
فراموش می‌کند.

اما وقتی عزمِ خود را به ذکرِ خدا، به سجده، به توبه، به نورِ هدایت، به بابِ الهی گره می‌زند،
این عزم از تنهایی در می‌آید.

شاید یکی از رازهای دعا همین باشد:
دعا یعنی اعتراف به اینکه
«خدایا، من تصمیم دارم، اما تصمیمم حتم نیست.
من می‌خواهم، اما خواستنم کافی نیست.
تو مرا در لحظۀ امتحان نگه دار.»

—

پس فرقِ ارادۀ خدا و انسان را می‌شود خیلی ساده این‌گونه گفت:

ارادۀ خدا دو ساحت دارد:
– «ارادۀ حتمی:» آنچه قطعاً واقع می‌شود و هیچ‌چیز بیرون از آن نیست.
– «ارادۀ عزمی:» امر و نهی و دعوت و تکلیف؛ چیزی که به بندگان عرضه می‌شود، اما با اجبار تحمیل نمی‌شود.

ارادۀ انسان یک ساحت دارد:
– «عزم:» یعنی خواستن و تصمیم‌گرفتن در میدانِ اختیار؛ خواستنی که می‌تواند محقق شود یا نشود.

پس:
– انسان «مختار» است، چون عزم و انتخاب دارد.
– انسان «مستقل» نیست، چون عزم او زیر چترِ حتمِ خداست.
– گناه یعنی شکستِ عزمِ انسان در امتحان، نه غلبۀ او بر خدا.
– طاعت یعنی وفای به عهد در همان میدانِ اختیاری که خدا قرار داده است.