گریه شیطانی برادران حسود یوسف (ع) در قرآن
واژۀ «عشو» به ما میگوید که قلب‌های تاریک و آلوده به حسادت، می‌توانند نوری که برای هدایت آمده است را نبینند و از آن رویگردان شوند.
آیه شریفه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرينٌ» (زخرف: 36) به وضوح بیانگر این واقعیت است که رویگردانی از حقیقت، هم‌نشینی با شیطان را در پی دارد.
در داستان یوسف (ع)، برادران حسود او مصداق بارزی از این حقیقت تلخ هستند؛ جایی که حسادت، آن‌ها را به سوی عملی شیطانی (به چاه افکندن برادر) و سپس به نمایش “گریه شیطانی” سوق می‌دهد.
قرآن کریم این صحنه را با دقت خاصی ترسیم می‌کند:
«وَ جاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ» (یوسف: 16). آن‌ها شب‌هنگام با گریه نزد پدرشان آمدند.
در اینجا، نکاتی که گریه برادران یوسف را “شیطانی” و متفاوت از یک گریه صادقانه و از سر ندامت می‌کند، عبارتند از:
زمان آمدن: “عشاءً” (شب‌هنگام):
همان‌طور که اشاره شد، این زمان، نمادین و مرتبط با ریشه «عشو» است.
شب به معنای تاریکی است؛ تاریکی‌ای که نه تنها فیزیکی است، بلکه اشاره به تاریکی نیت، قلب و بصیرت برادران دارد. آن‌ها در خفای شب و در تاریکی اعمالشان، یوسف را به چاه افکندند و اکنون نیز برای پنهان کردن جنایتشان، در تاریکی به سراغ پدر می‌آیند.
این انتخاب زمان، به آن‌ها فرصت می‌دهد تا با استفاده از تاریکی و فقدان نور، داستان دروغین خود را باورپذیرتر جلوه دهند و آثار احتمالی دروغگویی از چهره‌شان کمتر آشکار شود.
هدف گریه: فریب و توجیه گناه:
گریه برادران یوسف، نه از سر پشیمانی و ندامت واقعی، بلکه برای فریب پدر و توجیه عمل شیطانی‌شان بود. آن‌ها با این گریه، تلاش کردند تا مظلوم‌نمایی کرده و یعقوب (ع) را متقاعد سازند که یوسف (ع) طعمه گرگ شده است، در حالی که خودشان مسبب اصلی ماجرا بودند.
این گریه، مصداق بارز “اشک تمساح” یا “گریه دروغین” است؛ نوعی از گریه که در قرآن مورد مذمت قرار گرفته و از آن به عنوان ابزاری برای پنهان کردن حقیقت و سوءاستفاده یاد می‌شود.
هم‌نشینی با شیطان (نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرينٌ):
حسادت و تکبر درونی برادران، آن‌ها را از “ذکر رحمان” (فرامین الهی، اخلاق نیکو و رعایت حق برادری) دور کرد و در نتیجه، شیطان بر آن‌ها مسلط شد.
این گریه، ثمره وسوسه‌های شیطانی و تجلی آن در رفتارشان بود.
شیطان به آن‌ها وعده داد که با از میان برداشتن یوسف، تمام توجه پدر به آن‌ها معطوف خواهد شد و پس از آن می‌توانند توبه کرده و صالح شوند (اشاره به آیه 9 سوره یوسف: «اقتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَتَكُونُوا مِن بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِينَ»). این وعده شیطانی، آن‌ها را به سمت ارتکاب گناه و سپس پنهان‌کاری و دروغ سوق داد.
یعقوب (ع) با بصیرت ایمانی خود، به دروغ آن‌ها پی برد؛
«قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ» (یوسف: 18).
(پدر) گفت: «(این چنین نیست!) بلکه نفس شما کار زشتى را برایتان آراسته است! من صبر می‌کنم، صبرى نیکو و جمیل! و در برابر آنچه شما می‌گویید، از خداوند یاری می‌طلبم!»
این آیه نشان می‌دهد که یعقوب (ع) گریه دروغین و ادعای آن‌ها را نپذیرفت، زیرا نور بصیرت الهی، قلب او را روشن کرده بود و فریب شیطانی را تشخیص می‌داد.
داستان تکراری گریه‌های شیطانی یا دروغین اهل حسادت در قرآن
اگرچه گریه شیطانی به معنای فریب‌کاری و گریه دروغین، به وضوح در داستان یوسف (ع) برجسته است، اما می‌توان موارد دیگری را نیز در قرآن یافت که در آن، اشک یا تظاهر به اندوه، ابزاری برای پنهان کردن نیت‌های ناپاک یا فرار از مسئولیت بوده است:
منافقان و گریه بهانه جویی برای نرفتن به جهاد:
در سوره توبه، قرآن کریم به گروهی از منافقان اشاره می‌کند که برای فرار از جنگ، به بهانه‌های واهی متوسل می‌شدند و حتی تظاهر به ناتوانی و حزن می‌کردند.
«وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ ائْذَن لِّي وَلَا تَفْتِنِّي ۚ أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا ۗ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ» (توبه: 49) (و از آنها کسی است که می‌گوید: «مرا (از جهاد) معاف کن، و به گناه و فتنه گرفتار مساز!» آگاه باشید که در فتنه (و گناه) سقوط کرده‌اند! و دوزخ، کافران را دربرگرفته است!)
و در آیه‌ای دیگر: «وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَٰكِن كَرِهَ اللَّهُ انبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ» (توبه: 46) (اگر (راست می‌گفتند و) اراده خروج داشتند، آماده و مهیا می‌شدند؛ ولی خداوند از حرکتشان کراهت داشت؛ از این رو آنها را (از حرکت) بازداشت؛ و به آنها گفته شد: «با قاعدین (خانه‌نشینان) بنشینید!»)
این آیات اگرچه مستقیماً به گریه اشاره ندارند، اما حالتی از تظاهر به ضعف، ناتوانی و اندوه دروغین را نشان می‌دهند تا از وظایف دینی شانه خالی کنند.
این نوع رفتار نیز نوعی «عشو» (نادیده گرفتن عمدی حقیقت و فرار از آن) محسوب می‌شود که با پوششی از مظلوم‌نمایی همراه است. آن‌ها از “ذکر رحمان” (فرمان جهاد) رویگردان شدند و به همین دلیل، شیطان آن‌ها را در این حال و هوا ثابت قدم کرد.
گریه کفار در قیامت (گریه حسرت):
قرآن کریم به گریه و فریادهای اهل جهنم در روز قیامت اشاره می‌کند که البته این گریه از سر پشیمانی و ندامت واقعی برای تغییر نیست، بلکه گریه حسرت، یاس و ناامیدی است.
این گریه، نتیجه نپذیرفتن حقیقت در دنیا و اصرار بر «عشو» از ذکر الهی است.
«فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ» (توبه: 82)
(از این پس، اندکی بخندند و فراوان بگریند، که کیفر کار و کردارشان است!)
گریه در این آیه، گریه‌ای است که پیامد اعمال شیطانی در دنیا و رویگردانی از حقیقت است و نشان‌دهنده شکست و نابودی کسانی است که چشم بر نور حق بستند.
در مجموع، گریه شیطانی برادران یوسف (ع) نمونه‌ای بی‌بدیل در قرآن است که به وضوح نشان می‌دهد چگونه حسادت و تاریکی قلب (عشو)، انسان را به ورطه فریب، دروغ و هم‌نشینی با شیطان می‌کشاند، حتی اگر این فریب با اشک و مظلوم‌نمایی همراه باشد.