Jealousy postpones heart treatment!
«بطء» یکی از هزار واژۀ مترادف «حسد» است.
در فرهنگ لغات عربی مینویسند:
«بطَّأَ فلانٌ بفُلان: إذا ثَبَّطه عن أمرٍ عَزَم عليه»
«أَبْطأَ عليه الأَمْرُ: تَأَخَّرَ.»
«التعويق في الأمر»
«البُطْء: يعنى درنگ كردن و تأخير در حركت.»
«أَبْطَأَ عَلَيهِ بِالْأَمْر: آن كار را براى او بتأخير انداخت.»
حسود سهلانگار! حسود محافظهکار!
حسادت، امر اصلاح و تربیت را به تعویق میاندازد!
+ «رهق – حسود، اطاعت از دستورات نورانی رو به تاخیر میندازه!»
«وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَ»
يعنى ديگرى را با اصرار و شدّت از انجام كار و جنگ با كفّار باز مىدارد.
مقصود از «إِنَّ مِنْكُمْ» در آيه فوق كسى است كه
خود بسيار تأخير مىكند و ديگرى را به تأخير زياد وا مىدارد.
+ «صدّ سبیل».
اصطلاح «شخصیت محتاط و محافظهکار»:
۱. **Conservative**
۲. **Cautious** (محتاط، دستبهعصا):
اگر منظور از محافظهکاری، همین احتیاطهای افراطی و دستبهعصا راه رفتن در برابر حق باشد، این واژه حسِ «احتیاط منفی» را خوب منتقل میکند.
۳. **Risk-averse** (گریزان از خطر / ریسکگریز):
اصطلاحی بسیار دقیق برای توصیف کسی که از هزینهدادن، خطر کردن در راه عشق و ترکِ منطقه امنِ خود میترسد.
۴. **Calculated / Calculative** (حسابگر):
برای نشان دادن محافظهکاریِ حسابگرانه و مصلحتاندیشانهای که در متن به آن اشاره کردیم.
—
«Conservative» یا «Over-cautious» (برای خودِ صفت محافظهکار)
«The trap of conservatism» یا «The mask of caution» (برای عنوانِ: نقابِ محافظهکاری / تلهی محافظهکاری)
وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ
مَا أَبْطَأَ بِکُمْ عَنِّی؟!
چه چیز شما را که اشراف قوم خود هستید بر آن داشت که از یاری به من طفره زنید؟
حسادت دنیای قلب دانهدرشتهای قبیله شیطان!
[سورة النساء (۴): الآيات ۷۲ الى ۷۳]
وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ
فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (۷۲)
و قطعاً از ميان شما كسى است كه كندى به خرج دهد؛
پس اگر آسيبى به شما رسد گويد:
«راستى خدا بر من نعمت بخشيد كه با آنان حاضر نبودم.»
وَ لَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُ مَوَدَّةٌ
يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (۷۳)
و اگر غنيمتى از خدا به شما برسد -چنانكه گويى ميان شما و ميان او [رابطه] دوستى نبوده- خواهد گفت: «كاش من با آنان بودم و به نواى بزرگى مىرسيدم.»
امام علی علیه السلام:
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِخْنَفٍ قَالَ:
دَخَلْتُ مَعَ أَبِی عَلَی علیٍّ (علیه السلام) مَقْدَمَهُ مِنَ الْبَصْرَهًِْ وَ هُوَ عَامٌ بَلَغَتُ الْحُلُمَ
فَإِذَا بَیْنَ یَدَیْهِ رِجَالٌ یُؤَنِّبُهُمْ وَ یَقُولُ لَهُمْ:
مَا أَبْطَأَ بِکُمْ عَنِّی
… نَظَرَ عَلِیٌّ (علیه السلام) إِلَی أَبِی فَقَالَ:
وَ لَکِنْ مِخْنَفُ بْنُ مُسْلِمٍ وَ قَوْمُهُ لَمْ یَتَخَلَّفُوا
وَ لَمْ یَکُنْ مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الْقَوْمِ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِیهِمْ:
وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً وَ لَئِنْ أَصابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یَا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً.
محمدبنمخنف گوید:
هنگامی که علی (علیه السلام) از بصره آمد، و آن سالی بود که من به حدّ بلوغ رسیده بودم، با او به بصره آمدم. در برابرش مردانی بودند که توبیخشان میفرمود و به آنان میگفت:
چه چیز شما را که اشراف قوم خود هستید بر آن داشت که از یاری به من طفره زنید؟
… امام علی (علیه السلام) به پدرم نگاهی کرد و فرمود:
«[گرچه مردم عهد میشکنند و به امر من عمل نمیکنند] امّا [تو] مخنفبنمسلم و قومش خلف وعده نمیکنند و مَثل آنان مثل آن قومی نیست که خدا دربارهاش فرموده است:
وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْأَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً وَ لَئِنْ أَصابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً».
محافظهکاری؛ فریبندهترین توجیه برای تکبر
«محافظهکار بودن» یکی از دقیقترین و نامرئیترین تلههای ابلیس است؛
جایی که «حسادت» لباسِ فریبندهی «عقلانیت، احتیاط، دوراندیشی و محافظهکاری» به تن میکند تا تعلل، نفاق و بیمیلی باطنی خود نسبت به نور معلّم را پنهان سازد.
—
۱. کالبدشکافی لغوی: نقابهای محافظهکاریِ حسودانه
در ریشهشناسی واژگان قرآنی و عربی، محافظهکاریِ مذموم و تعلل حسودان با تعابیر تکاندهندهای ترسیم شده است:
«رَیْب» (شک همراه با اضطراب و توقف):
لغتشناسان (مانند راغب در مفردات) میگویند
«الرَّيْبُ: أَنْ تَتَوَهَّمَ بِالشَّيْءِ أَمْراً مَا، فَيَنْكَشِفَ عَمَّا تَوَهَّمْتَهُ»؛
ریب شکی نیست که انسان در پی کشف حقیقت باشد،
بلکه شکی است که با «بدگمانی، تعلیق و دستبهعصا رفتنِ توأم با ترس» همراه است.
اهل ریب میگویند:
«هنوز وقتش نرسیده!
احتیاط کنیم!
بگذار ببینیم کار به کجا میکشد!»
این همان محافظهکاریِ آلوده به حسد است.
…
«بَطْء / إِبْطَاء» و «تَلَبُّث» (تعلل و پا پس کشیدنِ حسابگرانه):
«أَبْطَأَ عَنِ الأَمْرِ» یعنی به تأخیر انداختن کار با نیتِ درنگ و تماشاگری.
در قرآن میفرماید:
«وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ» (نساء: ۷۲).
«تبطئه» یعنی کسی که خودش سنگین مینشیند، حرکت نمیکند و با رفتارهای محافظهکارانه دیگران را هم از همراهی با رسول و نور سست میکند.
…
«تَرَبُّص» (محافظهکاری به انتظار زمین خوردن دیگری!):
«تَرَبَّصَ بِهِ» در لغت یعنی «نشستن، دست نگه داشتن و منتظر حوادث روزگار ماندن» (نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ). حسود محافظهکار هرگز جلو نمیآید و هزینه نمیدهد؛
او گوشهای میایستد،
با ژستِ عاقلانه اوضاع را رصد میکند و منتظر است تا معلّم یا اهل یقین لغزشی کنند تا بگوید: «دیدید گفتم تند نروید؟!»
…
«حَذَر» مذموم (سپر ساختنِ بهانههای ایمنی):
«يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ…» حذر و محافظهکاری افراطی منافقان و حسودان،
ترسی است برآمده از حفظِ منافعِ «منِ دونپایه» در برابر نور ایثار و ولایت.
…
«لَمْز» (بهانهجویی زیرپوستی):
حسود چون جرئت مخالفت علنی با نور را ندارد،
محافظهکارانه ایرادهای کوچک میگیرد تا به تأخیر خودش مشروعیت ببخشد (وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ).
—
۲. روانشناسی وسوسهی شیطانی: چرا نجواهای ابلیس به دلِ حسود مینشیند؟
در قلبِ حسود، «محبّت معلّم کمرنگ است».
اصل دین، حبّ و تسلیم است (هَلِ الدِّینُ إِلَّا الْحُبّ).
وقتی حب نباشد:
1. انانیت و «أنا خیرٌ منه» حاکم میشود:
حسود در درونش برتری معلم را هضم نکرده است.
اگر فوراً اطاعت کند، احساس تحقیر میکند؛
پس نیازمند یک «فاصله و بافر زمانی» است.
2. محافظهکاری؛ فریبندهترین توجیه برای تکبر:
شیطان به او نمیگوید «کافر شو» یا «با پیامبر و ولی بجنگ»!
ابلیس خیلی زیرکتر است؛ با او نجوا میکند:
«عجله نکن!
تو آدم وزین و فهمیدهای هستی!
شأن خودت را حفظ کن!
احساساتی عمل نکن!
جوانها بادیالرأی هستند و زود جوگیر میشوند،
اما تو استخوان خُرد کردهای،
جوانب کار را بسنج!»
3. لذت بردن از این نجوا:
چرا این صدای ابلیسی به دل حسود مینشیند؟
چون عذرِ موجهی است برای «فرار از تسلیم» و حفظِ بتِ خودبزرگبینی!
او این تعللِ نفسانی را به حساب «حکمت و مصلحتاندیشی» میگذارد.
—
۳. تجلی محافظهکاریِ حسودان در قرآن کریم
قرآن این چهرهی محافظهکار را در چندین صحنهی شگفتانگیز رسوا کرده است:
الف) منطق تماشاگری و سودجویی (سورهی نساء، آیات ۷۲ و ۷۳):
«وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا * وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا»
عجب تصویری از محافظهکاری!
میفرماید:
میان شما کسانی هستند که عمداً کُندی و تعلل میکنند (لیبطّئن).
اگر به شما سختی برسد، این محافظهکار با خرسندی و حسودی میگوید:
«خدا به من رحم کرد که همراهشان نبودم و با کله زمین نخوردم!»
اما اگر فتح و نعمتی برسد، میگوید:
«ای کاش من هم با آنها بودم تا سهمی میبردم!»
جالب اینجاست که قرآن میفرماید:
«كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ»؛
یعنی «اصلاً ریشهی این محافظهکاری، نبودِ مودّت و کمرنگ بودنِ پیوند با نور معلّم است!»
ب) بهانهی «تَرَبُّص» و طعنهی «بادی الرأی»:
حسودانِ قوم نوح شتاب در ایمان آوردن را عیب دانستند:
«مَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ» (هود: ۲۷)
«بادی الرأی» یعنی کسانی که در همان نگاه نخست و بیتأمل به تو گرویدند!
اشراف و پیرمردهای محافظهکارِ قبیله،
سرعتِ ایمان و صفای باطن را «خامی و بیتجربگی» نامیدند تا تعلل و حسادتِ خود به نبوت نوح را توجیه کنند.
ج) عافیتطلبی در ماجرای تبوک (تعلل منافقان):
«فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ… وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ» (توبه: ۸۱)
جاماندگان و محافظهکاران به نشستن و فرار از تبعیتِ رسول خدا خوشحال شدند و با ژست دلسوزانه گفتند: «در این گرما نروید، هوا پس است!»
قرآن فوراً نقاب از چهرهشان برمیدارد:
«قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ».
—
۴. کلام اهلبیت (ع): بلای تعلل، شک و تردید
اهلبیت (ع) این محافظهکاری را ناشی از لغزش در «یقین» و رسوخ «شک و حسد» میدانند:
امام علی (ع) در نهجالبلاغه (حکمت ۳۱ – ارکان شک):
امیرالمؤمنین (ع) وقتی شک را کالبدشکافی میکنند،
یکی از شعبات آن را دقیقاً همین محافظهکاری و شکورزی معرفی میکنند:
«وَ الشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ:
عَلَى التَّمَارِي، وَ الْهَوْلِ، وَ التَّرَدُّدِ، وَ الِاسْتِسْلَامِ؛
فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُهُ،
وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ،
وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ…»
(آنکس که از پیشرو هراسان شد [محافظهکاری و ترسِ موهوم]، به عقب بازمیگردد؛
و آنکس که در ریب و شک مردد بماند و تعلل کند،
زیر سُمهای شیاطین لگدمال میشود!)
«تردد» و تعلل، میدان دادن به شیاطین است.
تقابل سرعتِ سبقت با درنگِ حسادت:
در توصیف مؤمن حقیقی فرمودهاند:
«المؤمنُ کَیِّسٌ فَطِنٌ حَذِرٌ»،
اما این هوشیاری مؤمن صرفِ فرار از گناه و سبقت بهسوی معلّم حق میشود (سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ)؛ در حالی که «محافظهکاریِ اهل حسد» ترمزِ بازدارنده در برابر حق است.
در زیارت جامعه کبیره:
«فَالرَّاغِبُ عَنْكُمْ مَارِقٌ، وَ اللَّازِمُ لَكُمْ لَاحِقٌ، وَ الْمُقَصِّرُ فِي حَقِّكُمْ زَاهِقٌ»
آن محافظهکاری که به بهانهی درنگ و احتیاط،
پای در رکاب نور معلّم نمیگذارد،
مصداق قطعیِ «المقصّر فی حقّکم زاهق» است؛
یعنی کسی که حق معلّم را کوچک شمرده،
پا سست کرده و در نهایت نابود و تباه (زاهق) میگردد.
—
«ای جانِ سالک!
بترس از آن نقابِ فریبندهای که ابلیس با نام “عقلانیت و محافظهکاری” بر چهرهی حسادت و کبر میزند!
اهل حسد، چون فروغِ معلّم بر دلِ تشنهشان میتابد،
به جای آنکه پروانهوار در آتشِ این نور بسوزند و هستیِ موهومِ خویش را فدا کنند،
دستبهعصا میشوند!
به دلهایشان نجوا میشود:
«آرامتر! اینقدر زود دل نباز! جوانب را بسنج، مشورتی با ریشسفیدانِ شک بکن!»
این صدای احتیاط نیست؛
این زوزهی حسادتِ ابلیسی است که تاب دیدنِ پیشواییِ نور را ندارد.
در ساحتِ معلّمِ ربانی، تعلل یعنی مرگِ ایمان؛
و محافظهکاری یعنی همان “رَیْب” و “تربّصی” که بوی تعفنِ حسادتِ پنهان را در هوای جان پراکنده میسازد.
اگر دوست داشتنِ معلّم در سویدای دل زنده باشد،
فرصتی برای درنگ نمیماند؛
عاشقِ صادق، “بادی الرّأی” است،
یعنی با اولین نگاهِ نور، چشم از ماورا میپوشد و تمامِ خویش را نقد میپردازد،
نه آنکه در کمینِ احتیاط بنشیند تا مبادا سودای “منیت”اش خدشهدار گردد!
#دلنوشته
محافظهکاری؛ فریبندهترین توجیه برای تکبر
«محافظهکار بودن» یکی از دقیقترین، هولناکترین و نامرئیترین تلههای ابلیس در سلوک باطنی است؛ همان پرتگاهی که در آن، «حسادت» لباسِ فاخر و فریبندهی «عقلانیت، احتیاط، دوراندیشی و پختگی» به تن میکند تا تعلل، نفاق و بیمیلی ریشهدارِ خود نسبت به نور معلّم را پنهان سازد.
امروز نیز چه بسیارند کسانی که با همین نقابِ اتوکشیده و رفتارهای بهظاهر موجه، خود را از حرارتِ نَفَسِ معلّم محروم میکنند؛
کسانی که در خلوتِ دل، برتری نور را تاب نمیآورند، اما جرئت رویاروییِ مستقیم را هم ندارند؛
پس سنگرِ «محافظهکاری» را برمیگزینند تا با حفظ فاصلهای حسابگرانه،
بتِ انانیت خویش را سرِ پا نگه دارند.
—
۱. کالبدشکافی لغوی: نقابهای محافظهکاریِ حسودانه
در ریشهشناسی واژگان قرآنی و متون وحیانی، این کُندیهای فریبنده و محافظهکاریهای آلوده با عریانترین تعابیر به تصویر کشیده شده است:
«رَیْب» (تردیدِ اضطرابآلود و تعلیقِ بیفرجام):
راغب در *مفردات* یادآور میشود:
*«الرَّيْبُ: أَنْ تَتَوَهَّمَ بِالشَّيْءِ أَمْراً مَا، فَيَنْكَشِفَ عَمَّا تَوَهَّمْتَهُ»*؛
ریب، پژوهشِ جویندهی حقیقت نیست؛
شکی آکنده از بدگمانی، تعلیق و دستبهعصا رفتن است.
اهل ریب همواره زمزمه میکنند:
«هنوز زود است!
احتیاط شرط عقل است!
بگذار ببینیم سرانجام کار به کجا میکشد!»
این همان محافظهکاریِ زهرآگینی است که ریشه در خاکِ حسد دارد.
***
«بَطْء / إِبْطَاء» و «تَلَبُّث» (تعلل و پا پس کشیدنِ حسابگرانه):
«أَبْطَأَ عَنِ الأَمْرِ» یعنی تعلل ورزیدن با نیتِ تماشاگری و هزینهندادن.
قرآن کریم پرده از این شگرد برمیدارد:
«وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ» (نساء: ۷۲).
«تبطئه» منشِ کسی است که خودش سنگین و بیخاصیت مینشیند و با القای محافظهکاری، دیگران را نیز از شتابِ در رکابِ نور بازمیدارد.
***
«تَرَبُّص» (محافظهکاری به امیدِ زمینخوردنِ دیگری!):
«تَرَبَّصَ بِهِ» یعنی دست روی دست گذاشتن و در کمینِ گردشِ روزگار نشستن (نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ).
حسودِ محافظهکار هرگز آبرو و جانش را خرج حق نمیکند؛
او در حاشیهی امن میایستد،
با ژستِ مصلحتسنجی صحنه را رصد میکند و منتظرِ کمترین لغزش یا بلایی برای معلّم و یاران اوست تا فوراً بگوید:
«دیدید گفتم تند نروید؟! دیدید احتیاط نکردید؟!»
***
«حَذَر» مذموم (سپر ساختنِ بهانههای ایمنی):
«يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ…» ترسی است برآمده از حفظِ سهمِ «منِ خاکی» در برابر امواجِ ایثار و ولایت؛
نقابی برای گریز از قربانیشدن در پیشگاه حقیقت.
***
«لَمْز» (بهانهجوییهای مویرگی و زیرپوستی):
حسود چون توان مقابله با آفتابِ وجودِ معلّم را ندارد،
محافظهکارانه به گوشهها و جزئیاتِ کماهمیت استناد میکند تا تأخیر و فاصلهگرفتنِ خود را موجه جلوه دهد (وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ).
—
۲. روانشناسی وسوسهی شیطانی: چرا نجوای محافظهکاری به دل مینشیند؟
در قلبِ فرد حسود، «محبّت معلّم کمرنگ و بیفروغ است».
بنیانِ دین، گرهخوردنِ دل به محبّت و تسلیم است (هَلِ الدِّینُ إِلَّا الْحُبّ).
هنگامی که این پیوندِ باطنی سست باشد:
1. حاکمیتِ انانیت و بادِ «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»:
حسود برتری معلّم را نپذیرفته است.
اگر بیدرنگ تسلیم شود و اقتدا کند، خود را تحقیرشده میپندارد؛
پس محتاجِ یک «فاصلهی حائل» و یک «مهلتِ زمانی» است تا استقلالِ دروغینش مخدوش نگردد.
2. محافظهکاری؛ فریبندهترین سنگر و توجیه برای تکبر:
شیطان هرگز به او فرمانِ کفرِ صریح یا ستیزِ علنی با نور نمیدهد!
ابلیس بس مکارتر از اینهاست؛
او با ردای دلسوزی و متانت در گوش جانش نجوا میکند:
«آرام باش! تو انسانی باوقار، باتجربه و پختهای!
شأن و موقعیتت را سبک نکن!
احساساتی و جوگیر نشو؛
بادیالرأی بودن کارِ جوانانِ خام است،
اما تو استخوان خُرد کردهای؛
اول باید تمام جوانب و عواقب را بسنجی!»
3. لذتِ نفس از این زمزمهی مسموم:
چرا این صدا بیمعطلی بر دل حسود مینشیند و شیرین میآید؟
چون «بهترین توجیه برای گریز از تسلیم» و امنترین پناهگاه برای حفظِ بتِ خودبزرگبینی است!
او تعللِ ناشی از حسادت و کبرش را زیر نامِ دهانپُرکنِ «حکمت، عقلانیت و مصلحتاندیشی» تطهیر میکند.
—
۳. تجلی محافظهکاریِ حسودان در آینهی قرآن کریم
قرآن این چهرهی خاکستری، فرصتطلب و محافظهکار را در فرازهایی تکاندهنده رسوا ساخته است:
منطقِ تماشاگری، فرصتطلبی و عافیتخواهی (نساء: ۷۲ و ۷۳):
«وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا * وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا»
نگاه کنید کلام وحی چگونه نبض این محافظهکاران را میگیرد:
کُندی میکنند و پا پس میکشند (لیبطّئن).
اگر بلا و ابتلایی به اهل حق برسد، با رضایتی پنهان و زهرآگین میگویند:
«خدا به من رحم کرد که همراهشان نبودم و با کله زمین نخوردم!»
اما اگر نسیم فتح و فضل بوزد، با حسرت ناله میزنند:
«کاش همراهشان بودم تا سهمی دندانگیر ببرم!»
و قرآن چه دقیق علتالعللِ این عافیتطلبی را فاش میکند:
«كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ»؛
یعنی تمام این بازیهای عقلانی و احتیاطهای تصنعی،
از یک خلأ بزرگ سرچشمه میگیرد:
«نبودِ مودّت و فقدانِ عشق به معلّم!»
طعنهی پیرانِ قبیله به خلوصِ «بادی الرّأی» (هود: ۲۷):
«مَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ»
اشرافِ گرفتار در حسادت، شتاب در ایمان و پیوستن به نوح (ع) در همان نگاه اول را عیب شمردند و آن را ناپختگی خواندند؛ غافل از آنکه سلامتِ فطرت، نیازی به سبکسنگینکردنهای فرساینده ندارد.
شادیِ جاماندگان و مصلحتاندیشانِ تبوک (توبه: ۸۱):
«فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ… وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ»
جاماندگان و اهل توقف، از پشتکردن به رسول و نشستن در سایهی عافیت شادمان شدند و با خیرخواهیِ مزورانه گفتند:
«در این گرما راهی نشوید!»
پاسخ حق صاعقهوار بر سرشان فرود آمد:
«قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ».
—
۴. کلام اهلبیت (ع): فرجامِ تعلل و توقف در برزخِ تردید
در هندسهی معرفتی آلمحمد (ع)، این محافظهکاری ثمرهی مستقیمِ بییقینی و ورود به پرتگاه شک است:
امیرالمؤمنین (ع) در نهجالبلاغه (حکمت ۳۱):
«وَ الشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى التَّمَارِي، وَ الْهَوْلِ، وَ التَّرَدُّدِ، وَ الِاسْتِسْلَامِ… وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ، وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ…»
آنکس که از پرداختِ بهای تسلیم بترسد و پای پس بکشد،
و آنکس که در شک و دودلی درنگ کند،
زیر سُمهای شیاطین خُرد و لگدمال خواهد شد.
«تردد»، میدان دادن به ابلیس برای تاراجِ باطن است.
تقابل سبقتِ ایمانی با ترمزِ محافظهکاری:
در مرامنامه مؤمن آمده:
«المؤمنُ کَیِّسٌ فَطِنٌ حَذِرٌ»؛
اما این زیرکی و پرهیز، صرفِ گریز از معصیت و سبقت گرفتن بهسوی خدا و معلّم میشود (سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ)، نه آنکه ترمزی خیانتبار در برابر پیشوای حق باشد.
میزانِ زیارت جامعهی کبیره:
«فَالرَّاغِبُ عَنْكُمْ مَارِقٌ، وَ اللَّازِمُ لَكُمْ لَاحِقٌ، وَ الْمُقَصِّرُ فِي حَقِّكُمْ زَاهِقٌ»
آن محافظهکاری که به بهانهی سنجشِ اوضاع، با فاصلهگرفتن از معلّم تن به همراهیِ محض نمیدهد، مصداق آشکار «المقصّر فی حقّکم زاهق» است؛
مقصّری که حق معلّم را خوار شمرد،
به درنگ نشست و سرانجام هستی باطنیاش تباه و نابود (زاهق) گشت.
—
رسواییِ درنگ در پیشگاهِ نور
ای جانِ سالک!
سخت برحذر باش از آن نقابِ مهلک و فریبندهای که ابلیس با عنوان «عقلانیت، پختگی و محافظهکاری» بر چهرهی کریهِ حسادت و تکبر میکشد!
اهل حسد، وقتی پرتوِ معلّم بر زوایای تاریکِ جانشان میتابد،
به جای آنکه چون پروانه بر این آتشِ احیاگر بزنند و خودخواهیِ موهوم خویش را خاکستر کنند،
ناگهان دستبهعصا میشوند!
به پستوی دلهایشان زمزمه میرسد:
«آرامتر! اینقدر بیمهابا دل نباز! شأن خودت را ارزان نفروش!
با چند تن از ریشسفیدانِ شک مشورت کن، شاید راه نجاتی دیگر باشد!»
هیهات! این صدای احتیاطِ الهی نیست؛
این زوزهی حسادتِ ابلیسی است که در برابر عظمتِ خورشیدِ ولایت، طاقتِ خضوع ندارد.
در ساحتِ معلّمِ ربانی، تعلل عینِ انحراف و مرگِ ایمان است؛
و محافظهکاری یعنی همان «ریب» و «تربّصِ» خبیثی که بوی گندیدگیِ حسد را در مشام جان پراکنده میسازد.
امواجِ بلقیس؛ تماشای عاشقی که محافظهکاری را به آتش کشید!
نگاه کنید به بلقیس!
ملکه و تاجی که قدرت و سلطنتش عالمگیر بود؛
وقتی نامهی سلیمان نبی (ع) بر او فرود آمد،
آیا به توصیههای مشاورانِ محافظهکار و اهل شک گوش سپرد؟
آیا گفت: «صبر کنید! اول جوانب کار را بسنجیم، هیئتی بفرستیم تا تحقیق کند، با ریشسفیدان دربار مشورت کنیم تا شأن سلطنتمان نشکند؟!»
هیهات! بلقیس با نخستین نگاه به کلامِ نور، در یک آن، تمامِ تاجوتخت، انانیت، و تاریخِ شرکِ خود را آتش زد و یک دل نه صد دل عاشقِ آن معلّمِ زیبای الهی شد!
او در برابر عظمتِ سلیمان، محافظهکاری را زیر پا له کرد و سرتاپا تسلیم شد؛
چرا که دلش به نورِ حقیقت روشن شده بود.
ای جانِ سالک!
اگر محبّت معلّم در سویدای دل شعلهور باشد،
هرگز مجالی برای حسابگری باقی نمیماند.
عاشقِ صادق، با فخر و سربلندی «بادی الرّأی» است؛
یعنی همچون بلقیس، با نخستین تابشِ نگاهِ نور، چشم از ماسوا میپوشد و تمامیتِ خویش را نقدِ آستانش میسازد، نه آنکه در کمینگاهِ محافظهکاری جا خوش کند تا مبادا گردی بر دامنِ کبریا و بتِ «منیت»اش بنشیند!
+ «حافظوا علی الصلاة و الصلواة الوسطی»
میخوای محافظه کار باشی؟ خب باید نسبت به حفظ نور معلم محافظه کار باشی، نه پشت به نور معلم، شخصیت محافظه کارانه و محتاط داشته باشی!
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع:
اخْتَبِرُوا إِخْوَانَكُمْ بِخَصْلَتَيْنِ فَإِنْ كَانَتَا فِيهِمْ وَ إِلَّا فَاعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ
مُحَافَظَةٍ عَلَى الصَّلَوَاتِ فِي مَوَاقِيتِهَا
وَ الْبِرِّ بِالْإِخْوَانِ فِي الْعُسْرِ وَ الْيُسْرِ.
…
عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:
قَالَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع لَمَّا انْقَضَتِ الْقِصَّةُ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرِ وَ عَائِشَةَ- بِالْبَصْرَةِ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ وَ صَلَّى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ع ثُمَّ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الدُّنْيَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ تَفْتِنُ النَّاسَ بِالشَّهَوَاتِ وَ تُزَيِّنُ لَهُمْ بِعَاجِلِهَا وَ ايْمُ اللَّهِ إِنَّهَا لَتَغُرُّ مَنْ أَمَّلَهَا وَ تُخْلِفُ مَنْ رَجَاهَا وَ سَتُورِثُ أَقْوَاماً النَّدَامَةَ وَ الْحَسْرَةَ بِإِقْبَالِهِمْ عَلَيْهَا وَ تَنَافُسِهِمْ فِيهَا وَ حَسَدِهِمْ وَ بَغْيِهِمْ عَلَى أَهْلِ الدِّينِ وَ الْفَضْلِ فِيهَا ظُلْماً وَ عُدْوَاناً وَ بَغْياً وَ أَشَراً وَ بَطَراً وَ بِاللَّهِ إِنَّهُ مَا عَاشَ قَوْمٌ قَطُّ فِي غَضَارَةٍ مِنْ كَرَامَةِ نِعَمِ اللَّهِ فِي مَعَاشِ دُنْيَا وَ لَا دَائِمِ تَقْوَى فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَ الشُّكْرِ لِنِعَمِهِ فَأَزَالَ ذَلِكَ عَنْهُمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ تَغْيِيرٍ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ تَحْوِيلٍ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَ الْحَادِثِ مِنْ ذُنُوبِهِمْ وَ قِلَّةِ مُحَافَظَةٍ وَ تَرْكِ مُرَاقَبَةِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ تَهَاوُنٍ بِشُكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ- إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْمَعَاصِي وَ كَسَبَةَ الذُّنُوبِ إِذَا هُمْ حُذِّرُوا زَوَالَ نِعَمِ اللَّهِ وَ حُلُولَ نَقِمَتِهِ وَ تَحْوِيلَ عَافِيَتِهِ أَيْقَنُوا أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ فَأَقْلَعُوا وَ تَابُوا وَ فَزِعُوا إِلَى اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ بِصِدْقٍ مِنْ نِيَّاتِهِمْ وَ إِقْرَارٍ مِنْهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ إِسَاءَتِهِمْ لَصَفَحَ لَهُمْ عَنْ كُلِّ ذَنْبٍ وَ إِذاً لَأَقَالَهُمْ كُلَّ عَثْرَةٍ وَ لَرَدَّ عَلَيْهِمْ كُلَّ كَرَامَةِ نِعْمَةٍ ثُمَّ أَعَادَ لَهُمْ مِنْ صَلَاحِ أَمْرِهِمْ وَ مِمَّا كَانَ أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِمْ كُلَّ مَا زَالَ عَنْهُمْ وَ أُفْسِدَ عَلَيْهِمْ فَ اتَّقُوا اللَّهَ أَيُّهَا النَّاسُ حَقَّ تُقاتِهِ وَ اسْتَشْعِرُوا خَوْفَ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ وَ أَخْلِصُوا الْيَقِينَ وَ تُوبُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبِيحِ مَا اسْتَفَزَّكُمُ الشَّيْطَانُ مِنْ قِتَالِ وَلِيِّ الْأَمْرِ وَ أَهْلِ الْعِلْمِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ مَا تَعَاوَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ تَفْرِيقِ الْجَمَاعَةِ وَ تَشَتُّتِ الْأَمْرِ وَ فَسَادِ صَلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ … وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ.
چه تضادّ شگفتانگیز و تکاندهندهای!
ابلیس دقیقاً واژهها را وارونه میکند؛
«محافظهکاریِ مذموم» که نقابِ حسد و عافیتطلبی است را به خوردِ جان میدهد،
تا آدمی از «محافظتِ حقیقی» غافل بماند.
«محافظهکاریِ وارونه؛ از فرارِ حسودانه تا حِفاظت بر نورِ صلات و ولایت»
—
#دلنوشته
وارونگیِ محافظهکاری؛ حِفاظت از «بتِ خویش» یا دیدهبانی از «نورِ ولیّ»؟!
عجب تماشاخانهای ساخته است این ابلیسِ مکّار!
مدعیِ احتیاطی؟ میخواهی اهل «محافظهکاری» باشی؟
خب اگر مردِ میدانی و راست میگویی، بیا و بر حقیقتِ دین محافظت کن!
چرا حِفاظت را وارونه فهمیدهای؟!
مگر قرآن نفرمود:
«حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَىٰ» (بقره/۲۳۸)؟
محافظهکاریِ حقیقی آنجاست که چشم از نورِ معلّم برنداری؛
آنجاست که نگذاری گردی از غفلت، تردید و فراموشی بر پیوندِ دلت با صاحبِ وقت بنشیند.
امّا اهل حسد، محافظهکاری را سر و ته کردهاند!
آنان درست در برابرِ معلّمِ الهی و در هنگامهی بذلِ جان و تسلیم، دستبهعصا، محتاط، سیاستپیشه و محافظهکار میشوند؛
ولی در چنگانداختن به دنیا و دریدنِ حریمِ اولیای خدا، جسور، بیپروا و دریدهاند!
۱. سنگِ محکِ برادری؛ محافظت بر میقاتها و فداکاری در عُسرت
چقدر صریح و بیتعارف است میزانسنجِ آلمحمد (ع)!
امام صادق (ع) نقابِ این محافظهکارانِ منافق را کنار میزند و مرزِ رفاقت و برادریِ ایمانی را نه در چربزبانیها و عافیتاندیشیها، بلکه در دو خصلت عریان میسازد:
«اخْتَبِرُوا إِخْوَانَكُمْ بِخَصْلَتَيْنِ فَإِنْ كَانَتَا فِيهِمْ [فَبِهَا] وَ إِلَّا فَاعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ:
مُحَافَظَةٍ عَلَى الصَّلَوَاتِ فِي مَوَاقِيتِهَا،
وَ الْبِرِّ بِالْإِخْوَانِ فِي الْعُسْرِ وَ الْيُسْرِ.»
(برادران و همپیمانانِ خود را به دو خصلت بیازمایید؛
اگر در آنان بود که هیچ، وگرنه از آنان دوری کن!
باز هم دوری کن!
و برای بار سوم میگویم: فرسنگها بگریز و دوری گزین!
نخست: محافظت بر نمازها در میقاتهایش؛
و دوم: نیکی و یاری رساندن به برادران در تنگی و فراخی!)
ببین امام (ع) واژهی «مُحافَظَة» را کجا مینشاند!
محافظت یعنی پاسداری از لحظهی دیدار؛
پاسبانی از «میقاتِ نور» تا مبادا وقت بگذرد و دل، بیات و پژمرده شود.
و نشانهی دوم چیست؟
پایِ کار ایستادن در «عُسر و یُسر»!
درست همان نقطهای که محافظهکارانِ اهل حسد پا پس میکشند!
آنان تا روزگار خوش است و یُسری در کار، رفیقِ گرمابهوگلستاناند؛
اما همین که عُسرتی پیش آید، همین که آبرو، مال یا جانی باید نثارِ معلّم و برادران شود،
نقابِ عقلانیت و حزم و احتیاط به چهره میزنند و عقب مینشینند!
امام میفرماید از چنین کسانی بگریز؛
که این محافظهکاری، کانونِ تعفنِ حسادت است نه عقل!
۲. خطبهی بصره؛ فرجامِ حسادتِ اشراف و سقوط به درّهی «قِلَّةِ مُحَافَظَة»
امیرالمؤمنین علی (ع) در بصره، بر فراز منبر ایستاد؛
آنگاه که خاکسترِ فتنهی جمل هنوز گرم بود؛
فتنهای که هیزمِ آن را دقیقاً همان اصحابِ سابق با خصلتِ «حسد بر اهل فضل» برافروخته بودند. کلامِ مولا تیغی است که شریانِ این توهّم را میشکافد:
«… وَ سَتُورِثُ أَقْوَاماً النَّدَامَةَ وَ الْحَسْرَةَ بِإِقْبَالِهِمْ عَلَيْهَا وَ تَنَافُسِهِمْ فِيهَا وَ حَسَدِهِمْ وَ بَغْيِهِمْ عَلَى أَهْلِ الدِّينِ وَ الْفَضْلِ فِيهَا ظُلْماً وَ عُدْوَاناً…»
(این دنیا برای اقوامی پشیمانی و حسرت به ارث خواهد گذاشت؛
به سببِ رویکردِ شتابانشان به دنیا، رقابت بر سرِ آن،
و حسادت و طغیانشان بر ضدّ اهل دین و فضل، از روی ستم و تجاوز و سرمستی!)
و سپس حضرت، رازِ زوالِ نعمتها و واژگونیِ دولتِ باطن را فاش میسازد:
هیچ قومی از فراخیِ نعمت و سایهسارِ تقوا بیرون نیفتادند،
مگر به سببِ تغییری که در جانِ خویش پدید آوردند:
«… وَ قِلَّةِ مُحَافَظَةٍ وَ تَرْكِ مُرَاقَبَةِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ تَهَاوُنٍ بِشُكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ…»
(…و به سببِ «کمیِ محافظت» و فروگذاشتنِ مراقبت بر حریمِ خدا،
و سبک شمردنِ شکرِ نعمتِ او!)
واژهها را ببینید!
علی (ع) ریشهی تباهی را در «قِلَّةِ مُحافَظَة» (کمبودِ محافظت بر عهد و پیمان الهی) میداند.
آنان نعمتی چون «ولیّ امر و اهل علم بعد از رسولالله» را در میان داشتند،
اما به جای آنکه با جان و دل «محافظت» بر این نعمتِ بیبدیل کنند،
خود را به بیخیالی و محافظهکاریِ سیاسی و عافیتطلبی زدند و در باطن،
آتش حسد به پا کردند تا جایی که کارشان به رویارویی و شمشیر کشیدن کشید:
«… وَ تُوبُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبِيحِ مَا اسْتَفَزَّكُمُ الشَّيْطَانُ مِنْ قِتَالِ وَلِيِّ الْأَمْرِ وَ أَهْلِ الْعِلْمِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ مَا تَعَاوَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ تَفْرِيقِ الْجَمَاعَةِ وَ تَشَتُّتِ الْأَمْرِ…»
—
ختامِ دل؛ قطبنمایی برای اهل صدق
ای دل!
هوشیار باش و بازیچهی شعبدههای ابلیس نشو:
– اگر «محافظهکاری» تو را وامیدارد که در برابرِ کلامِ معلّم سر خم نکنی، فاصله بگیری، دایرهی امنِ خود را حفظ کنی و با عصای احتیاط راه بروی تا مبادا منیت و جایگاهت خدشهدار شود؛
بدان که این «نفاق و حسدِ ماسکزده» است!
– اما اگر این حِفاظت، تو را به «مرزبانی از وقتِ ملاقات با حق»، «محافظت بر صلاة وسطیٰ که همان باطنِ ولایت است» و «جانفشانی در عُسر و یُسر برای برادرانِ باایمان» میکشاند؛
این همان «محافظتِ ممدوح» و صفتِ باریافتگانِ حقیقی به حریمِ یقین است.
تو آمدهای تا جانت را فدای نور کنی؛
بلقیسوار بر بتِ محافظهکاری خط بطلان بکش،
و تمامِ داراییات را در طبقِ اخلاص بگذار،
تا نشانِ لیاقتِ «زکیّ» را نه از دستِ خلقِ مردّد،
بلکه مستقیماً از دستانِ مطهّرِ آلمحمد (ع) به سینه آویزی!
رسول خدا ص:
من بايد دعوت خود را به هر قيمتى تمام مىشود ادامه بدهم
و دستور عقبنشينى و محافظه كارى ندارم.
…
«تقابلِ رسالتِ بیمحابای معلّم با محافظهکاریِ بزدلانهی اهل حسد»
چه تقابل شگفت و پردهدریِ عمیقی!
این کلام نبوی همچون صاعقهای است بر تاریکخانهی محافظهکاران؛
تیغی برّان که مرز میان «رسالتِ سرخِ معلّم الهی» و «عافیتطلبیِ زردِ اهل حسد» را تا ابد آشکار میکند.
—
#دلنوشته
تماشای معلّم؛ آتشفشانِ رسالت در برابرِ مردابِ محافظهکاری
حالا پردهها را کنار بزن و به صحنه بنگر!
اینجا تماشاخانهی تاریخ است؛
در یکسو، «اهل حسد» ایستادهاند با آن قبای گشاد و چرکینِ مصلحتاندیشی، با لبخندهای دیپلماتیک، گامهای شمرده و دستبهعصا، دائم در حال دودوتای چهارتا کردن، سبکسنگین کردنِ سود و زیانِ آبرو، و زمزمههای وسوسهانگیز که: «آرامتر! تند نرو! احتیاط شرط عقل است! شأن خودت را حفظ کن! فاصلهات را با معلّم نگه دار تا آسیبی نبینی!»
و در دیگر سو، قامتِ رعنا و تماشاییِ «معلّم» ایستاده است؛
او که از جنسِ ازل است و برای ابد مأموریت دارد؛
او که آمده تا بتها را بشکند، نه آنکه با بتتراشان به سازشِ محافظهکارانه تن دهد!
طنینِ حیدریِ رسولِ خدا (ص) را بشنو؛ آنگاه که دنیا با تمام ثروتها و تهدیدهایش صف کشید تا او اندکی در لحنِ خود تخفیف دهد، کمی مصلحتاندیشی کند، و به رسمِ سیاستمداران، بازیِ «محافظهکاری» پیشه سازد؛ پیامبر (ص) مشت بر سینهی تمام این توهّمات کوبید و خروشید:
«من بايد دعوت خود را به هر قيمتى تمام مىشود ادامه بدهم،
و دستور عقبنشينى و محافظهكارى ندارم!»
الله اکبر از این استقامت! الله اکبر از این نفیِ تمامعیارِ حسابگری!
معلّم میگوید: «به هر قیمتی تمام میشود!»؛
یعنی اگر آبرو میرود، برود!
اگر سنگِ طعنه و کینهی حسودان بر پیشانی مینشیند، بنشیند!
اگر خاکستر بر سرش بریزند و شعبِ ابیطالب را پیش پایش بگسترانند، قدمی پس نمیکشد.
معلّم اهل «عقبنشینی» نیست،
چون فرمان از آسمان دارد،
نه از کفِ دستِ مصلحتاندیشانِ زمین!
او برای «محافظت از دین» آمده است،
نه «محافظهکاری برای حفظِ خود»!
رسواییِ اهل حسد در ترازوی معلّم
اینجاست که دستِ اهل حسد تا مرفق رو میشود!
دردِ حسودان از همینجا آغاز میشود:
آنها طاقتِ دیدنِ این بیباکیِ قدسی را ندارند.
خودشان سالها در لجنزارِ خودپرستی و ترس از دست رفتنِ موقعیتها دستوپا زدهاند؛
برای هر سلام و علیکی چرتکه انداختهاند؛
نامِ بزدلیِ خویش را «حکمت» و نامِ بیمیلی به حق را «دوراندیشی» گذاشتهاند!
ناگهان معلّمی از راه میرسد که به هیچیک از قواعدِ بازیِ کثیفِ آنان تن نمیدهد؛
نوری میتابد که سقفِ شیشهایِ محافظهکاریشان را فرو میریزد.
حسود با دیدنِ معلّم میسوزد؛
چون جسارت و عاشقی و فنای فیاللهِ او، بطلانِ تمامِ این «منیتهای محاسبهگر» را فریاد میزند.
از اینروست که حسود دستبهکارِ مکر میشود؛
از معلّم فاصله میگیرد،
پشتِ سرش پچپچ میکند،
به شاگردانِ راستین برچسبِ «تندرو» و «بادی الرّأی» میزند تا مبادا ننگِ بزدلی و حسدِ خودش بر آفتاب افتد.
درسِ مکتبِ رسالت: عاشق باش، نه تماشاچی!
ای جانِ مشتاق! ببین قبلهات کجاست:
آیا میخواهی در لشکرِ سستعنصران و محافظهکارانی باشی که در گرماگرمِ نبرد،
دنبال سوراخموشِ عافیت میگردند و به فرمان ابلیس «احتیاط» پیشه میکنند؟
یا میخواهی همنفسِ آن رسول و معلّمی باشی که در کارنامهاش واژهای به نام عقبنشینی وجود ندارد؟
اگر با معلّمی، باید رسمِ او را بیاموزی:
در دفاع از حق، حسابگری ننگ است!
در پیوند با نور، عقبنشینی عینِ کفر و خیانت است!
محافظهکاری، خاکستری است که بر آتشِ غیرت و یقین میپاشند.
پس فریاد بزن:
«ما نیز به تبعیت از آن نورِ مجسّم،
مأموریتِ عاشقی و بندگیِ خویش را به هر قیمتی تمام شود ادامه خواهیم داد؛
چرا که شاگردِ مکتبِ محمد و آلمحمد (ع)،
دستورِ عقبنشینی و محافظهکاری ندارد!»
مستند به آیات کریمهی قرآن کریم، داستانِ پرآفت و تکراریِ محافظهکاریِ اقوام گذشته، داستانی است که محور آن همیشه «المَلَأ» (اشراف، دانهدرشتها، سرداران و متمکّنانِ مقتدرِ قوم) بودهاند.
وقتی معلّمِ آسمانی از راه میرسد، مستضعفانِ پاکباخته (همان کسانی که «بادی الرّأی» و بدون چرتکهانداختنِ دنیا، به نور لبیک میگویند) راهِ وصل را پیدا میکنند؛
اما «مَلَأ» و اشرافزادگانِ مصلحتاندیش، با استناد به همان معیارهای محافظهکارانهی خود، در برابرِ معلّم صفآرایی میکنند.
بیایید به تماشای این سناریوی قرآنی بنشینیم که در تاریخِ انبیای الهی (از نوح و هود و صالح تا شعیب علیهم السلام) بارها تکرار شده است:
—
#دلنوشته
داستانِ تکراریِ محافظهکارانِ تاریخ؛ تبارشناسیِ «المَلَأ» در قرآن
قرآن کریم با صداقتی تکاندهنده، نامهی عملِ محافظهکارانِ تاریخ را ورق میزند.
در تمام اقوام، هرگاه معلّمِ الهی پرچمِ هدایت برافراشت، این «مَلَأ» بودند که با نقابِ عقلانیت، حزم، احتیاط و محافظهکاری، در برابرش ایستادند:
الف) قومِ نوح (ع): طعنه به «بادی الرّأی» و فرار از همراهیِ بیمحابا
در سورهی مبارکهی هود (آیه ۲۷)، قرآن چهرهی عریانِ این محافظهکاریِ اشرافی را به تصویر میکشد:
«فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ…»
(پس اشراف و سرانِ کافر از قوم او گفتند: ما تو را جز انسانی مثل خود نمیبینیم؛ و نمیبینیم که از تو پیروی کرده باشند مگر فرومایگان و تهیدستانِ ما، آن هم در همان نگاهِ اول و «بادی الرّأی»!)
ببینید منطقِ محافظهکارانِ قوم نوح چقدر آشناست!
آنها به مؤمنانِ راستین طعنه میزنند که چرا بدونِ مشورت، بدونِ احتیاط، بدونِ حسابگریِ سیاسی و عاقبتاندیشیِ مادی، در همان «بادی الرّأی» (نگاه نخست به نور) به نوح لبیک گفتند!
آنها معتقد بودند که راهِ حق باید با تشریفات، تأملِ طولانی، مصلحتسنجیِ بزرگان و تأییدِ ریشسفیدان طی شود، نه اینکه دلت را یکباره به دستِ نور بسپاری!
و در جای دیگر (سوره هود، آیه ۳۲)، وقتی نوح (ع) بر دعوتِ قاطع خود پافشاری میکند، محافظهکاران به ستوه میآیند و با خشم فریاد میزنند:
«قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ»
(گفتند: ای نوح! با ما جدال کردی و جدالت را به درازا کشاندی!
اگر راست میگویی، همان عذابی را که وعده میدهی بیاور!)
یعنی به جای تسلیم در برابرِ معلم، کار را به لجبازی و تقابل کشاندند.
ب) قومِ هود (ع) و قومِ شعیب (ع): نقابِ «جهالت» و «زیانکاری» بر چهرهی حقطلبی
در قومِ عاد (قومِ هود علیه السلام)، وقتی پیامبرشان دعوتِ حق را فریاد زد،
باز هم مَلَأ و اشرافِ محافظهکار به میدان آمدند و با تکبر گفتند (اعراف، ۶۶):
«قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنَّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ»
(سران و اشرافِ کافرِ قومش گفتند:
ما تو را در بیخردی و سفاهت میبینیم و گمان میکنیم از دروغگویان هستی!)
واژهی «سفاهة» در فرهنگِ این محافظهکاران، دقیقاً همان چیزی است که آنها به «عقلانیت و دوراندیشی» خود در برابرش افتخار میکردند!
از نظرِ مَلَأ، کسی که همهی مصلحتهای دنیوی را کنار میگذارد و پابرهنه دنبالِ نور میدود، «سفیه» و بیمحابا است!
و در ماجرای شعیب نبی (ع) نیز، مَلَأ با قاطعیتی مصلحتاندیشانه به مردم هشدار دادند (اعراف، ۹۰):
«وَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ»
(و سرانِ کافرِ قومش گفتند: اگر از شعیب پیروی کنید، به راستی که زیانکار خواهید شد!)
دقت کنید! کلیدواژهی محافظهکاران همیشه «خسارت و زیان» است؛
آنها میترسند با تبعیت از معلم، جایگاهِ اجتماعی، ثروت، آبرو و منافعِ دنیویشان به خطر بیفتد.
لذا به مردم میگویند: «احتیاط کنید! دنبالهروی از این معلم، شما را ورشکسته میکند!»
—
خطِ سرخِ تبارِ مَلَأ تا عصرِ ما
تاریخِ قرآن، دفترِ خاطراتِ همین محافظهکاریِ اشرافی است.
هر جا «مَلَأ» (دانهدرشتها و متمکّنانِ بیدرد) حاکم شدند، معلّمِ الهی تنها ماند؛
چرا که آنان با عصای «احتیاط و مصلحت»،
راهِ وصل را بستند و به دیگران هم یاد دادند که در برابرِ حق، تماشاگر بمانند،
چرتکه بیندازند و از شورِ عاشقی بپرهیزند.
اما در نقطهی مقابلِ این مَلَأِ محافظهکار، «باریافتگان» و اهل یقین قرار دارند؛
همانهایی که وقتی نورِ معلّم تابید،
بیهیچ تعلل و حسابگریِ شیطانی،
پروانهوار خود را به آتشِ عشق زدند و نشانِ زرینِ «زکیّ» را از آستانِ آلمحمد (ع) دریافت نمودند.
