دکتر محمد شعبانی راد

حسود روی تابلوی نورانی رو می‌پوشونه! کفران نعمت! الَّذينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا!

Do Not Cover the Traffic Sign!
Do not block the traffic sign!
Do not obstruct the traffic sign!
Do not cover the traffic sign with anything!
Keep the traffic sign visible!

«کفر» یکی از هزار واژۀ مترادف «حسد» است.
«الکفر اصله الحسد»
مشتقات ریشۀ «کفر» 524 بار در آیات قرآن تکرار شده است.
در فرهنگ لغات عربی می‌نویسند:
«العرب تقول للزارع: كافرٌ
لأنه‏ يَكْفُرُ البَذْرَ المبذورَ في الأرض بتراب الأرض التي أثارها ثم أمَرَّ عليها مالَقَه.»
+ «کتمانِ نور! پنهان‌کاری حسود!»
لیدر سوء حسود، با تهمتی که به معلّم نورانی میزنه،
مرتکب اشتباه مرگبار میشه و روی حقیقتی بزرگ (آیة) رو میپوشونه!
به این میگن کافر!
+ «کتم – کتمان امارة»
+ «جحد»
+ «ستر»
+ «صدّ سبیل»
+ «امر الله»
«تکفیر آیات – تکذیب آیات»:
+ «اشتباه مرگبار تکذیب آیات! وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً!»
+ «تاریکی دروغ! الّذین کذّبوا بآیاتنا!»

برای مشاهده نسخه تصویری (ولاگ) کلیک کنید.
برای شنیدن نسخه شنیداری (پادکست) کلیک کنید.

اگه روی تابلوهای راهنمایی پوشیده بشه، چه اتفاقی پیش میاد؟!

كفر:
یکی از هزار واژه مترادف حسد است.
در آیات قرآن بجای کفر، واژه حسد را گذاشته و حالا معنای این آیات زیبا رو با توجه به فرایند [حسادت و نور ولایت] بررسی کنیم.
+ «نار»
+ «جهنم»
[کفر – ستر]:
الْكُفْرُ في اللّغة : ستر الشي‏ء
وصف الليل‏ بِالْكَافِرِ لستره الأشخاص،
وصف الزّرّاع بِالْكَافِرِ لستره البذر في الأرض،
الْكَافُورُ: اسم أكمام الثّمرة التي‏ تَكْفُرُهَا،  [کفر – کمم] …
كُفْرُ النّعمة و كُفْرَانُهَا: سترها بترك أداء شكرها
اللغة
… و الكفار الزراع هنا لأن الزراع يغطي البذر و كل شي‏ء قد غطيته فقد كفرته
و منه يقال لليل كافر لأنه يستر بظلمته كل شي‏ء
[شکر – کفر] :
وَ اشْكُرُوا لِي وَ لا تَكْفُرُون‏
طُوبَى لِمَنْ لَمْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْراً
لَا زَوَالَ لِلنَّعْمَاءِ إِذَا شُكِرَتْ وَ لَا بَقَاءَ لَهَا إِذَا كُفِرَتْ
+ «شرک»:
[کفر – شرک]:
ببین همینکه قدر معالم ربانی معلمی که خدای مهربان برای تو آشکار کرده رو ندونی «فَلَا يَعْرِفُهُ فَيَرُدُّهُ عَلَيْهِ» کفران نعمت کردی « فَهِيَ نِعْمَةٌ كَفَرَهَا » و عملا میشی کافر و قطعا برای رسیدن به آرامش دستتو پیش هر کسی بجز آل محمد ع دراز میکنی و اینجوری میشی مشرک! حالا از زمانی که قدر معالم ربانی رو ندونی و هنوز دستتو پیش کسی هم دراز نکردی « كُفْرٌ لَا يَبْلُغُ الشِّرْكَ » این زمان رو شاید بگیم همون چیزی که در این حدیث، سوال کننده از معصوم ع می‌پرسه و جواب می‌گیره. ضمنا معلوم میشه کفر مقدم بر شرک است « الْكُفْرِ وَ الشِّرْكِ أَيُّهُمَا أَقْدَمُ ؟… الْكُفْرُ أَقْدَمُ » یعنی اهل شک با وجود بهره‌مندی از نعمت معالم ربانی متاسفانه اول کفران این نعمت می کنند و بعدا درصدد همدستی با شریکان متشاکس بر میان چون بالاخره باید ناآرامی‌شونو یه جوری تسکین بدهند.
« هَلْ يَكُونُ كُفْرٌ لَا يَبْلُغُ الشِّرْكَ ؟
قَالَ إِنَّ الْكُفْرَ هُوَ الشِّرْكُ
ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ وَ قَالَ
نَعَمْ الرَّجُلُ يَحْمِلُ الْحَدِيثَ إِلَى صَاحِبِهِ فَلَا يَعْرِفُهُ فَيَرُدُّهُ عَلَيْهِ فَهِيَ نِعْمَةٌ كَفَرَهَا وَ لَمْ يَبْلُغِ الشِّرْكَ »
+ « وَ سُئِلَ عَنِ الْكُفْرِ وَ الشِّرْكِ أَيُّهُمَا أَقْدَمُ ؟
قَالَ الْكُفْرُ أَقْدَمُ وَ ذَلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ وَ كَانَ كُفْرُهُ غَيْرَ الشِّرْكِ لِأَنَّهُ لَمْ يَدْعُ إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ وَ إِنَّمَا دَعَا إِلَى ذَلِكَ بَعْدُ فَأَشْرَكَ »

وَ الْكَنُودُ الْحَسُودُ : اشاره به اينكه ريشه نا سپاسي و كفران نعمت ، حسد است .
إن الدنيا لهي الكنود العنود.
حب دنيا (علاقه به نعمتهاي دنيا، یعنی تمناها) ريشه ناسپاسي و كفران نعمت است.
حسود رو به تمناهای خودشه و این یعنی پشت به نور، یعنی کفران نعمت!
[الكنود: الكفور للنعمة]
وَ لَمْ يَرَ أَنَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِي مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ فَقَدْ جَهِلَ وَ كَفَرَ نِعَمَ اللَّهِ
فَعَظِّمْ لِلَّهِ حَقَّهُ أَنْ تَبْذُلَ نَعْمَاءَهُ فِي مَعَاصِيهِ
يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها قَالَ يَعْرِفُونَ يَوْمَ الْغَدِيرِ وَ يُنْكِرُونَهَا يَوْمَ السَّقِيفَةِ
فَبَدَّلُوا نِعْمَتِي وَ كَذَّبُوا رَسُولِي‏
طُوبَى لِمَنْ لَمْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْراً.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص
مَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى عَبْدٍ بَابَ شُكْرٍ فَخَزَنَ عَنْهُ بَابَ الزِّيَادَة
خداوند هر گاه در شكر را بر بنده بگشايد در افزايش را بر وى باز مى‏كند.
معني باب: و منه يقال في العلم باب كذا، و هذا العلم باب الى علم كذا أى به يتوصّل اليه‏
و قال (ص)
أنا مدينة العلم و علىّ بابها، أى به يتوصّل.

امام کاظم علیه السلام:
عَنْ أَبِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ
كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص مُكَفَّراً لَا يُشْكَرُ مَعْرُوفُهُ
وَ لَقَدْ كَانَ مَعْرُوفُهُ عَلَى الْقُرَشِيِّ وَ الْعَرَبِيِّ وَ الْعَجَمِيِّ
وَ مَنْ كَانَ أَعْظَمَ مَعْرُوفاً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ عَلَى هَذَا الْخَلْقِ‏
وَ كَذَلِكَ نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ مُكَفَّرُونَ لَا يُشْكَرُ مَعْرُوفُنَا
وَ خِيَارُ الْمُؤْمِنِينَ مُكَفَّرُونَ لَا يُشْكَرُ مَعْرُوفُهُم‏
رسول خدا (ص) گمنام است قدردانى احسانش نشده با اينكه بقريش و عرب و عجم احسان كرده،
چه كسى بالاتر از رسول خدا (ص) باين خلق احسان كرده
و ما خاندان هم ناسپاسى شديم احسان ما را قدر نشناسند
و مؤمنان خوب هم گمنام و سپاس نشده‏‌اند و قدردانى از كارهاى خيرشان نشود.

 امام صادق عليه السّلام:
مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ
اشْكُرْ مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْكَ وَ أَنْعِمْ عَلَى مَنْ شَكَرَكَ
فَإِنَّهُ لَا زَوَالَ لِلنَّعْمَاءِ إِذَا شُكِرَتْ وَ لَا بَقَاءَ لَهَا إِذَا كُفِرَتْ
وَ الشُّكْرُ زِيَادَةٌ فِي النِّعَمِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْغِيَرِ.
در تورات نوشته شده
از كسى كه به تو نعمت داده سپاسگزارى كن و كسى كه از تو سپاسگزارى مى‌‏كند نيكى كن،
و بدان اگر شكرگزارى كنى نعمت زائل نمى‌‏گردد،
و اگر كفران ورزيدى نعمت پايدار نمى‌‏ماند،
شكر، نعمت‏ها را زياد مى‌‏كند و از تغييرات باز مى‌‏دارد.

عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَسْكَرِيِّ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ
كَتَبَ الصَّادِقُ ع إِلَى بَعْضِ النَّاسِ
إِنْ أَرَدْتَ أَنْ يُخْتَمَ بِخَيْرٍ عَمَلُكَ حَتَّى تُقْبَضَ وَ أَنْتَ فِي أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ
فَعَظِّمْ لِلَّهِ حَقَّهُ أَنْ تَبْذُلَ نَعْمَاءَهُ فِي مَعَاصِيهِ
وَ أَنْ تَغْتَرَّ بِحِلْمِهِ عَنْكَ
وَ أَكْرِمْ كُلَّ مَنْ وَجَدْتَهُ يَذْكُرُنَا أَوْ يَنْتَحِلُ مَوَدَّتَنَا
ثُمَّ لَيْسَ عَلَيْكَ صَادِقاً كَانَ أَوْ كَاذِباً إِنَّمَا لَكَ نِيَّتُكَ وَ عَلَيْهِ كَذِبُه.

[کفر «قطع رابطه» ≠ شکر «رابطه»]
العرب تقول للزارع: كافرٌ لأنه‏ يَكْفُرُ البَذْرَ المبذورَ في الأرض بتراب الأرض التي أثارها ثم أمَرَّ عليها مالَقَه.
[أَعْظَمُ الْبَلَايَا : الْكُفْر(پوشاندن (کفر) نور ولایت علی (ع)]
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانِي مِنْ بَلَاءٍ ابْتُلِيَ بِهِ أَكْثَرُ الْخَلْقِ‏
اکثر مردم هوای نفسشان بر عقلشان غلبه دارد اما این شخص خدا را شکر می کند که مثل همه به این بیماری مبتلا نیست و عقلش غالب بر هوای نفسش می باشد.
عَافَانِي مِنْ بَلَاءٍ هُوَ أَعْظَمُ الْبَلَايَا وَ هُوَ الْكُفْرُ
إِذَا كَذَبَ الْعَبْدُ فَجَرَ وَ إِذَا فَجَرَ كَفَرَ وَ إِذَا كَفَرَ دَخَلَ النَّارَ.

الْمُنَافِقُ كَافِرٌ
أَوَّلِ مَنْ كَفَرَ : إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللَّهُ
[أُصُولُ الْكُفْرِ – دَعَائِم الْكُفْر- وُجُوهِ الْكُفْرِ]
أَصْلُ الْكُفْرَ الْحَسَدُ
اصل کفر : هوای نفس
اصل ایمان : عقل
[کفر و ایمان – عقل و هوا]
أُصُولُ الْكُفْرِ ثَلَاثَةٌ
الْحِرْصُ وَ الِاسْتِكْبَارُ وَ الْحَسَدُ
إِيَّاكُمْ أَنْ يَحْسُدَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً
فَإِنَّ الْكُفْرَ أَصْلُهُ الْحَسَدُ

دَعَائِم الْكُفْر:
بُنِيَ الْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ
الْفِسْقِ‏ وَ الْغُلُوِّ وَ الشَّكِ‏ وَ الشُّبْهَةِ
وُجُوهِ الْكُفْرِ:
(1) كُفْرُ الْجُحُودِ بِالرُّبُوبِيَّةِ [إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا [الدَّهْرِيَّةُ]]
(2) كُفْرُ الْجُحُودِ عَلَى مَعْرِفَةٍ
[جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها – ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ]
(3) كُفْرُ النِّعَمِ [اشْكُرُوا لِي وَ لا تَكْفُرُونِ]
(4) الْكُفْرِ تَرْكُ مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ
[أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ‏ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ‏]
[ترک امر الله]
(5) كُفْرُ الْبَرَاءَةِ
يَكْفُرُ [يَتَبَرَّأُ] بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ
كَفَرْنا بِكُمْ [تَبَرَّأْنَا مِنْكُمْ‏]
إِنِّي كَفَرْتُ [تَبَرَّأْتُ]

[صدق و کذب – عقل و هوا] :
« مَا عَمَلُ أَهْلِ الْجَنَّةِ ؟
… الصِّدْقُ
إِذَا صَدَقَ الْعَبْدُ بَرَّ وَ إِذَا بَرَّ أَمِنَ وَ إِذَا أَمِنَ دَخَلَ الْجَنَّةَ
… مَا عَمَلُ أَهْلِ النَّارِ ؟
… الْكَذِبُ
إِذَا كَذَبَ الْعَبْدُ فَجَرَ وَ إِذَا فَجَرَ كَفَرَ وَ إِذَا كَفَرَ دَخَلَ النَّارَ »

وُجُوهِ الْكُفْرِ

عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ
ابو عمر و زبيرى گويد:
بحضرت صادق عليه السّلام عرضكردم:
أَخْبِرْنِي عَنْ وُجُوهِ الْكُفْرِ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ
مرا آگاه فرما به اينكه كفر در كتاب خداى عز و جل (قرآن) به چند وجه است؟
قَالَ
فرمود:
الْكُفْرُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَلَى خَمْسَةِ أَوْجُهٍ‏
كفر در كتاب خدا بر پنج وجه است:
فَمِنْهَا كُفْرُ الْجُحُودِ
وَ الْجُحُودُ عَلَى وَجْهَيْنِ
وَ الْكُفْرُ بِتَرْكِ مَا أَمَرَ اللَّهُ
وَ كُفْرُ الْبَرَاءَةِ
وَ كُفْرُ النِّعَمِ
كفر جحود (و انكار ربوبيت) و آن بر دو قسم است،
و كفر به ترك كردن آنچه خداوند بآن فرمان داده،
و كفر برائت (و بيزارى جستن) و كفر نعمتها.
فَأَمَّا كُفْرُ الْجُحُودِ
اما كفر جحود
فَهُوَ الْجُحُودُ بِالرُّبُوبِيَّةِ
پس همان انكار بربوبيت است،
وَ هُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ لَا رَبَّ وَ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ
و آن گفتار كسى است كه ميگويد:
نه پروردگارى است و نه بهشتى و نه دوزخى،
وَ هُوَ قَوْلُ صِنْفَيْنِ‏ مِنَ الزَّنَادِقَةِ
و اينها دو دسته از زنديقان هستند
يُقَالُ لَهُمُ الدَّهْرِيَّةُ
كه بايشان دهريه گويند،
وَ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ-
و آنهايند كسانى كه گويند:
وَ ما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ
«و هلاك نكند ما را جز دهر»
(و خداوند گفتارشان را در قرآن مجيد در سوره جاثيه آيه 24 حكايت كند)
وَ هُوَ دِينٌ وَضَعُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ بِالاسْتِحْسَانِ‏ عَلَى غَيْرِ تَثَبُّتٍ مِنْهُمْ وَ لَا تَحْقِيقٍ لِشَيْ‏ءٍ مِمَّا يَقُولُونَ‏
و آن دينى است كه براى خداى به سليقه و نظر خودشان ساخته‌‏اند،
بدون اينكه بررسى و تحقيق و كاوشى در اطراف آنچه ميگويند بكنند،
قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ-
خداى عز و جل دنبال آن فرمايد:
إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ‏
«نيستند جز اينكه پندار كنند»
أَنَّ ذَلِكَ‏ كَمَا يَقُولُونَ‏
 (يعنى پندارند) مطلب همان طور است كه آنها گويند،
وَ قَالَ
و نيز فرمايد:
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ‏ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ
«همانا آنان كه كافرند يكسان است بر ايشان بترسانيشان يا نترسانيشان ايمان نياورند»
يَعْنِي بِتَوْحِيدِ اللَّهِ‏ تَعَالَى‏
يعنى بتوحيد خداوند (كافر شدند)
فَهَذَا أَحَدُ وُجُوهِ الْكُفْرِ
پس اين يكى از وجوه كفر.
وَ أَمَّا الْوَجْهُ الْآخَرُ
و اما وجه ديگر
مِنَ الْجُحُودِ عَلَى مَعْرِفَةٍ  
آن انكار با معرفت است،
وَ هُوَ أَنْ يَجْحَدَ الْجَاحِدُ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ حَقٌ‏ قَدِ اسْتَقَرَّ عِنْدَهُ‏
و آن اينست كه منكر با اينكه ميداند مطلب حق است انكار كند،
و با اينكه مطلب نزد او ثابت شده،
وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ-
و خداى عز و جل در اين باره فرموده است:
وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ‏ ظُلْماً وَ عُلُوًّا
«و انكار كردند آنها را در حالى كه يقين بدانها داشت دلهاى ايشان، از روى ستمگرى و سركشى»
وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ
و نيز خداى عز و جل فرموده است:
وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ‏ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ‏
«و بودند (يهود مدينه) كه از پيش (از آمدن پيغمبر (ص) پيروزى مى‌‏جستند بر آنان كه كفر ورزيدند،
و چون آمد ايشان را آنچه شناخته بودند، بدان كافر شدند، پس لعنت خدا بر كافرين باد»
فَهَذَا تَفْسِيرُ وَجْهَيِ الْجُحُودِ
اين بود تفسير دو وجه (كفر) جحود و انكار.
وَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الْكُفْرِ
و وجه سوم- از وجوه كفر
كُفْرُ النِّعَمِ
كفر به نعمت (يعنى كفران نعمت) است
وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى يَحْكِي قَوْلَ سُلَيْمَانَ ع
و اينست گفتار خداى تعالى كه از سليمان حكايت كند كه (فرمود):
هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي‏ لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ
وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ‏ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ‏
«اين از فضل پروردگارم باشد تا مرا بيازمايد كه آيا شكر ميكنم يا كفران ورزم،
و آنكه شكر كند جز اين نيست كه براى خويشتن سپاسگزارد، و آنكه كفران كند همانا پروردگار من بى‌‏نياز و گرامى است»
وَ قَالَ‏
و نيز فرمايد:
لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ‏ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ
«اگر شكرگزاريد بيفزايم شما را و اگر كفر ورزيد همانا عذاب من سخت است»
وَ قَالَ‏
و نيز فرمايد:
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ‏ وَ اشْكُرُوا لِي وَ لا تَكْفُرُونِ‏
«پس ياد كنيد مرا تا ياد كنم شما را و مرا شكر كنيد و كفر نورزيد»
وَ الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الْكُفْرِ
و وجه چهارم- از وجوه كفر
تَرْكُ مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ
[ترک امر الله]
ترك آن چيز است كه خداى عز و جل بدان فرمان داده،
وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ-
و اينست گفتار خداى عز و جل
وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ‏ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ‏ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ‏ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ‏ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ‏ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ‏ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى‏ تُفادُوهُمْ‏ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ‏ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ‏ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ‏ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ‏
«و هنگامى كه گرفتيم پيمان شما را كه نريزيد خونهاى خود را و بيرون نكنيد همديگر را از ديار خويش پس اقرار كرديد و شما بر آن گواه بوديد، سپس اينكه شمائيد كه ميكشيد همديگر را و بيرون ميكنيد گروهى را از خانه‏‌هاشان پشتيبانى جوئيد بر ايشان بگناه و ستم و اگر با سيرى آنها را نزد شما آورند فديه از ايشان دهيد در حالى كه حرام است بر شما بيرون راندن ايشان آيا ايمان آوريد ببعضى از كتاب (تورات) و كافر شويد ببعضى از آن؟ چيست كيفر آنكه از شما اين كار را بكند؟»
فَكَفَّرَهُمْ بِتَرْكِ مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ نَسَبَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ‏ وَ لَمْ يَقْبَلْهُ مِنْهُمْ‏ وَ لَمْ يَنْفَعْهُمْ عِنْدَهُ
پس خداوند اينها را بسبب ترك آنچه باو فرمان داده كافر دانسته، و نسبت ايمان بآنها داده ولى از آنها نپذيرفته و آن ايمان نزد خداوند براى ايشان سودى ندهد،
فَقَالَ‏
پس فرموده:
فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ‏ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى‏ أَشَدِّ الْعَذابِ‏ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ‏
«پس چيست كيفر آنكه از شما اين كار را بكند جز خوارى در زندگانى دنيا و روز رستاخيز برگردانده شود بسوى سخت ترين عذاب و خدا غافل نيست از آنچه شما ميكنيد».
وَ الْوَجْهُ الْخَامِسُ مِنَ الْكُفْرِ
وجه پنجم- از وجوه كفر
كُفْرُ الْبَرَاءَةِ
كفر (بمعناى) بيزارى است،
وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَحْكِي قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ ع-
و اينست گفتار خداى عز و جل كه از حضرت ابراهيم عليه السّلام حكايت كند (بقوم خود فرمود):
كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ‏
«ما كفر ورزيديم بشما و پديدار شد ميان ما و شما دشمنى و كينه براى هميشه تا آنگاه كه شما ايمان بخداى يگانه آوريد»
يَعْنِي تَبَرَّأْنَا مِنْكُمْ‏
يعنى ما از شما بيزاريم،
وَ قَالَ يَذْكُرُ إِبْلِيسَ وَ تَبْرِئَتَهُ مِنْ أَوْلِيَائِهِ مِنَ الْإِنْسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ-
و خداوند در آنجا كه (داستان) شيطان و بيزارى جستن او را از دوستانش از آدميزاده در قيامت ياد ميكند فرمايد:
إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ‏
«من همانا كفر ورزيدم بدان چه مرا شريك گردانيديد از پيش»
وَ قَالَ‏
و فرمايد:
إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً «جز اين نيست كه شما برگرفتيد بتانى را بجز خدا بدوستى ميان خويش در زندگانى دنيا پس روز قيامت كفر ورزد برخى از شما به برخى و لعن كند برخى از شما برخى را»
يَعْنِي يَتَبَرَّأُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ.
يعنى بيزارى جويد برخى از شما از برخى.

قَدْ نُقِلَ أَنَّ عِيسَى ع مَرَّ عَلَى رَجُلٍ
[همه بیماریها را داشت اما (عاقل بود!) و قطع رابطه با ولی خدا نکرده بود،
«اعتقاد (عقل) صحیحی داشت ولی شدیدا مبتلا به گناه (استعمال عیوب هوای نفس) بود»
و ایمانش ملبس به ظلم بود «عقل ملبس به هوای نفس».]
أَعْمَى مَجْذُومٍ مَبْرُوصٍ مَفْلُوجٍ
فَسَمِعَ مِنْهُ يَشْكُرُ و يَقُولُ :
[شکر و حمد = تداوم رابطه]
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانِي مِنْ بَلَاءٍ ابْتُلِيَ بِهِ أَكْثَرُ الْخَلْقِ‏
فَقَالَ ع :
مَا بَقِيَ مِنْ بَلَاءٍ لَمْ يُصِبْكَ ؟
قَالَ :
عَافَانِي مِنْ بَلَاءٍ هُوَ أَعْظَمُ الْبَلَايَا وَ هُوَ الْكُفْرُ [قطع رابطه]
فَمَسَّهُ ع فَشَفَاهُ اللَّهُ مِنْ تِلْكَ الْأَمْرَاضِ
وَ حَسُنَ وَجْهُهُ فَصَاحَبَهُ وَ هُوَ يَعْبُدُ مَعَه‏
نقل شده كه عيسى بن مريم به كسى كه نابينا و جذامى و فلج و داراى مرض برص بود عبور كرد.
حضرت متوجه شد كه اين شخص دارد شكر خدا را ميكند و ميگويد حمد و سپاس خداوند را كه مرا از بليه و امراضى كه بيشتر مردم به آن مبتلى هستند عافيت داده.
عيسى بن مريم عليهما السّلام فرمود.
چه بليه‏ اى مانده كه تو به آن مبتلا نشده‏‌اى؟
عرض كرد :
خداوند مرا از بزرگترين بلاها نجات داده و او كفر و انكار خدا است.
حضرت دستى به بدن او كشيد و در نتيجه خداوند او را از اين امراض گوناگون شفا داده و خوش صورت شد و او از ياران عيسى شده و مشغول عبادت شد.

اهل نور بر عکس اهل حسادت، موانع دیده شدن تابلوهای راهنمایی رو برمیداره!

کفر ممدوح:
پشت به تمنا و رو به نور میشه کفر ممدوح، یعنی کفر به تمنا و رو به نور
اینکه ابراهیم ع به قوم خود که به او ایمان نمی‌آورند و مِن دون الله را عبادت می‌کنند، میفرماید: کفرنا بکم، یعنی به اون چیزی که شما ایمان دارید ما کافر هستیم و بهش پشت میکنیم و ازش تبرّی می‌جوییم.
شیطان هم اون دنیا بعد از اینکه کار از کار گذشت و دیگه برگشتی نخواهد بود، اونجا راستشو میگه اما با باز هم زبانی که نه به درد خودش میخوره نه به درد فالوئرهاش! میگه انی کفرت بما اشرکتمون من قبل! با وجود اینکه فالوئرهاش به حرف او گوش کردند و برای خدا شریک قائل شدند، حالا شیطان از این کار اونها برائت میجوید!!! انگار شیطان میگه کار بدی کردین که به حرف منِ شیطان گوش کردین و برای خدای یکتا شریک و همتا و ندّ قرار دادین! مفهوم برائت از واژۀ کفر استنباط میشه! یعنی هم کفر و هم برائت یعنی پشت کردن به چیزی و رو کردن به چیز دیگری که مخالف و نقطۀ مقابل آن است.
اینکه «يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ» یعنی همین، یعنی وقتی کار از کار گذشت و دست شیطان و اهل حسادت برای همدیگه رو شد، حالا همه به همدیگه پشت میکنن و از همدیگه بدشون میاد اما چه فایده که اون روز دیگه این کارها هیچ دردی برای اونها درمان نمیکنه و بیشتر خودشونو لو میدن که چقدر اهل حسادت خودشونم از خودشون متنفرن اما روشون نمیشد که آشکارش کنن اما توی قلبشون خودشون خودشونو لعن و نفرین میکنن اما برای اینکه اهل نور مثلا متوجه نشن، این کار رو بروز نمیدن!

وَ الْكُفْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْبَرَاءَةُ
يَقُولُ فَيَتَبَرَّأُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ
وَ نَظِيرُهَا فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ قَوْلُ الشَّيْطَانِ
إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ
وَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ
كَفَرْنا بِكُمْ يَعْنِي تَبَرَّأْنَا مِنْكُم‏.

[سورة الممتحنة (۶۰): الآيات ۱ الى ۵]

قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلاَّ قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَ ما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَ إِلَيْكَ أَنَبْنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ (۴)
قطعاً براى شما در [پيروى از] ابراهيم و كسانى كه با اويند سرمشقى نيكوست: آنگاه كه به قوم خود گفتند: «ما از شما و از آنچه به جاى خدا مى‌‏پرستيد بيزاريم. به شما كفر مى‌‏ورزيم و ميان ما و شما دشمنى و كينه هميشگى پديدار شده تا وقتى كه فقط به خدا ايمان آوريد.» جز [در] سخن ابراهيم [كه‏] به [نا]پدر[ى‏] خود [گفت:] «حتماً براى تو آمرزش خواهم خواست، با آنكه در برابر خدا اختيار چيزى را براى تو ندارم.» «اى پروردگار ما! بر تو اعتماد كرديم و به سوى تو بازگشتيم و فرجام به سوى توست.

رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (۵)
پروردگارا، ما را وسيله آزمايش [و آماج آزار] براى كسانى كه كفر ورزيده‌‏اند مگردان، و بر ما ببخشاى كه تو خود تواناى سنجيده‏‌كارى.»

[سورة إبراهيم (۱۴): آية ۲۲]

وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (۲۲)
و چون كار از كار گذشت [و داورى صورت گرفت‏] شيطان مى‏‌گويد: «در حقيقت، خدا به شما وعده داد وعده راست، و من به شما وعده دادم و با شما خلاف كردم، و مرا بر شما هيچ تسلطى نبود، جز اينكه شما را دعوت كردم و اجابتم نموديد. پس مرا ملامت نكنيد و خود را ملامت كنيد. من فريادرس شما نيستم و شما هم فريادرس من نيستيد. من به آنچه پيش از اين مرا [در كار خدا] شريك مى‏‌دانستيد كافرم». آرى! ستمكاران عذابى پردرد خواهند داشت.

[سورة العنكبوت (۲۹): الآيات ۲۱ الى ۲۵]
وَ قالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً وَ مَأْواكُمُ النَّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (۲۵)
و [ابراهيم‏] گفت: «جز خدا، فقط بتهايى را اختيار كرده‌‏ايد كه آن هم براى دوستى ميان شما در زندگى دنياست، آنگاه روز قيامت بعضى از شما بعضى ديگر را انكار و برخى از شما برخى ديگر را لعنت مى‌‏كنند و جايتان در آتش است و براى شما ياورانى نخواهد بود.»

وقتی نقاب‌ها می‌افتند
روزِ برائتِ پنهان‌ها
وقتی تاریکی، تاریکی را لو می‌دهد
اعترافِ دیرهنگامِ شیطان
حسادت؛ آتشی که به صاحبش می‌پیچد
لحظه‌ای که نور، حقیقت را آشکار می‌کند
تبرّی در روزِ پرده‌افکنی
آن روز که همه از هم بیزار می‌شوند
کفرِ مقدس؛ پشت کردن به تاریکی
رو شدنِ دوستی‌های شیطانی

دلنوشته

وقتی نقاب‌ها می‌افتند
و تاریکی، تاریکی را لو می‌دهد
اعترافِ دیرهنگامِ شیطان
آن روز، همه از هم بیزار می‌شوند
روز رو شدنِ دوستی‌های شیطانی

وقتی «دستِ شیطان و اهلِ حسادت» برای هم رو می‌شود،
آسمان هم خجالت می‌کشد از تماشای صحنه.

لبخندهایی که روزی رنگِ رفاقت داشت،
حالا بوی خیانت می‌دهد.

همان‌هایی که در دل، سنگ می‌زدند به نور،
حالا در تاریکیِ خودشان می‌افتند.

شیطان می‌خندد،
اما خنده‌اش تلخ‌تر از گریه است.
می‌گوید:
«من که جز دعوت، کاری نکردم… شما خودتان آمدید!»

و آن‌جاست که
هر کس دیگری را لعن می‌کند،
در حالی که از خودش بیزار است.

کفرشان رو می‌شود،
آن کفر آشکارِ بی‌دینی،
همان کفرِ پشت کردن به نور،
و رو آوردن به تمنایی که از شیطان رنگ گرفته است.

آن‌وقت می‌فهمند
این کفر یعنی پشت کردن به چیزی که می‌بایست عاشقانه در آغوشش می‌گرفتند.

و حالا شیطان برائت می‌جوید،
می‌گوید: «إنی کفَرتُ بما أشرَکتُمون من قبل.»
یعنی همان‌هایی که به دنبال او رفتند،
حالا رهایش می‌کنند،
و او هم، از آنان تبری می‌جوید.

صحنه عوض می‌شود…
چشم‌ها به هم نگاه می‌کنند، اما پر از نفرت.
هر که حسودتر بود، حالا سوزان‌تر است.
در دلِ هر حسود، آتشی‌ست
که نه از شیطان آمده، نه از بیرون —
از خودش.

و آن روز،
دیگر نه حرفی می‌ماند،
نه توبه‌ای.

فقط
صدای آشنایِ درون‌هایی که
به خود ناسزا می‌گویند،
در سکوت.

همان‌هایی که هرگز جرأت نکردند حسادت‌شان را لو دهند،
حالا در برابر نور، بی‌نقاب مانده‌اند.

نور که بتابد،
شیطان و پیروانش،
در دلِ خودشان یکدیگر را می‌دَرند.

و این، عدالتِ بی‌صداست.
آنجا که نه فریادی شنیده می‌شود
و نه ندامتی سود دارد.

فقط برائت است —
کفرِ مقدسِ بیداریِ دیرهنگام،
که تاریکی از تاریکی فاصله می‌گیرد اما رو به نور نمی‌رود…

قرآن چند صحنه بسیار روشن از **گفتگوی پیروان گمراه با رهبرانشان و با شیطان** در قیامت ترسیم می‌کند. وقتی داوری تمام می‌شود و حقیقت آشکار می‌شود، روابطی که در دنیا بر اساس تعصب، حسادت، قدرت یا منفعت ساخته شده بود فرو می‌ریزد. قرآن این فروپاشی را با چند تصویر و گفتگوی مستقیم نشان می‌دهد.

۱. سخنرانی شیطان بعد از پایان کار
روشن‌ترین صحنه در سوره ابراهیم است. وقتی حکم الهی صادر شده و دیگر راه بازگشتی نیست:

«وَقالَ الشَّيْطانُ لَمّا قُضِيَ الأَمرُ…» (ابراهیم ۲۲)

شیطان چند نکته را اعتراف می‌کند:

– خدا وعده راست داد.
– من وعده دادم ولی دروغ گفتم.
– من سلطه‌ای بر شما نداشتم.
– فقط دعوت کردم و شما پذیرفتید.

بعد جمله تکان‌دهنده را می‌گوید:

«فَلا تَلومونی وَلوموا أَنفُسَكُم»
مرا سرزنش نکنید، خودتان را سرزنش کنید.

و بعد **برائت کامل**:

«إِنِّي كَفَرتُ بِما أَشرَكتُمونِ مِن قَبلُ»
من از اینکه مرا شریک خدا قرار دادید بیزارم.

یعنی همان کسی که در دنیا محور پیروی بود، آنجا **کاملاً مسئولیت را انکار می‌کند**.

۲. درگیری پیروان با رهبران گمراه
در چند سوره قرآن این جدال توصیف شده است.

سوره سبأ ۳۱–۳۳
ضعیفان (پیروان) به مستکبران می‌گویند:

«لَولا أَنتُم لَكُنّا مُؤمِنين»

اگر شما نبودید ما ایمان می‌آوردیم.

رهبران پاسخ می‌دهند:

«أَنَحنُ صَدَدناكُم عَنِ الهُدى بَعدَ إِذ جاءَكُم؟ بَل كُنتُم مُجرِمين»

آیا ما شما را از هدایت بازداشتیم؟ خودتان مجرم بودید.

بعد قرآن می‌گوید هر دو گروه **پشیمانی پنهان دارند**:

«وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَأَوُا العَذاب»

۳. درخواست پیروان برای دو برابر عذاب رهبران
در سوره اعراف ۳۸:

پیروان می‌گویند:

«رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلّونا فَآتِهِم عَذابًا ضِعفًا مِنَ النّار»

پروردگارا اینها ما را گمراه کردند، عذابشان را دو برابر کن.

پاسخ الهی:

«لِكُلٍّ ضِعفٌ»

برای هر دو گروه عذاب مضاعف است.

یعنی هم **گمراه‌کننده** مسئول است هم **پیروی‌کننده‌ای که کورکورانه تبعیت کرد**.

۴. حسرت پیروان و آرزوی بازگشت
در سوره بقره ۱۶۶–۱۶۷:

«إِذ تَبَرَّأَ الَّذينَ اتُّبِعوا مِنَ الَّذينَ اتَّبَعوا»

رهبران از پیروان بیزاری می‌جویند.

پیروان می‌گویند:

«لَو أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنهُم»

کاش به دنیا برگردیم تا ما هم از آنها بیزاری بجوییم.

اما دیگر راهی نیست.

۵. لعنت متقابل
در سوره عنکبوت ۲۵:

«يَكفُرُ بَعضُكُم بِبَعضٍ وَ يَلعَنُ بَعضُكُم بَعضًا»

در قیامت بعضی از شما بعضی دیگر را انکار می‌کنید و یکدیگر را لعنت می‌کنید.

یعنی رابطه‌ای که در دنیا با محبت ظاهری ساخته شده بود، به **نفرت کامل تبدیل می‌شود**.

۶. صحنه‌ای که رهبران آرزو می‌کنند پیروان را ندیده بودند
در سوره احزاب ۶۷–۶۸:

پیروان می‌گویند:

«رَبَّنا إِنّا أَطَعنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلّونا السَّبيلا»

پروردگارا ما از بزرگان و رهبرانمان اطاعت کردیم و آنها ما را گمراه کردند.

و درخواست می‌کنند:

«رَبَّنا آتِهِم ضِعفَينِ مِنَ العَذاب»

عذابشان را دو برابر کن.

۷. روایات درباره این صحنه
در روایات اسلامی هم این فضای **جدال و برائت** توضیح داده شده است.

حدیث پیامبر
پیامبر اسلام ص فرمود:

«يُؤتى بالرجل يوم القيامة فيتعلق به أقوام فيقولون: ربنا هذا أضلنا.»
(مضمون در منابع تفسیری)

روز قیامت مردی آورده می‌شود و گروهی به او می‌چسبند و می‌گویند:
پروردگارا این شخص ما را گمراه کرد.

حدیث از امام علی ع (نهج‌البلاغه)
امام علی درباره پیروی کورکورانه از رهبران گمراه می‌فرماید:

«اتَّخَذوا الشَّيطانَ لأمرِهِم مِلاكاً»

گروهی شیطان را محور تصمیم‌های خود قرار دادند و در نتیجه در قیامت از هم بیزار می‌شوند.

تصویر کلی که قرآن می‌سازد
اگر این آیات را کنار هم بگذاریم، صحنه قیامت اینگونه ترسیم می‌شود:

1. حکم الهی صادر شده است.
2. شیطان مسئولیت را انکار می‌کند.
3. رهبران از پیروان برائت می‌جویند.
4. پیروان رهبران را مقصر می‌دانند.
5. هر گروه دیگری را لعنت می‌کند.
6. حسرت و ندامت آشکار می‌شود.
7. اما هیچ راه بازگشتی وجود ندارد.

در مقابل این صحنه تاریک، قرآن نمونه مقابل را در **ابراهیم و مؤمنان** نشان می‌دهد؛ همان چیزی که در آیه ممتحنه آمده:
برائت از باطل در دنیا، قبل از آنکه آن برائت به شکل دردناک در قیامت رخ دهد.

– **روزِ فرو ریختنِ پیوندهای دروغین**
– **وقتی حقیقت، دوست و دشمن را از هم جدا می‌کند**
– **اعترافی که خیلی دیر است**
– **آن‌گاه که شیطان بیزار می‌شود**
– **لحظه‌ای که همه یکدیگر را لعنت می‌کنند**
– **پرده‌برداریِ آخرت؛ برائت پس از پایان راه**
– **وقتی دعوت‌کنندهٔ تاریکی، دام از زیر پا می‌کشد**
– **نقطه‌ای که هیچ‌کس دیگری را به دوش نمی‌گیرد**
– **سکوتِ داوری، فریادِ حقیقت**
– **سرزنشی که تنها به خویش بازمی‌گردد**

دلنوشته

روزِ فرو ریختنِ پیوندهای دروغین
وقتی حقیقت، دوست و دشمن را از هم جدا می‌کند

کار که تمام می‌شود…
دادگاه خاموش می‌شود…
و حقیقت، مثل نوری که ناگهان همه تاریکی‌ها را کنار می‌زند، بر همه آشکار می‌شود.

در آن لحظه، جمعیتِ کسانی که روزی در دنیا کنار هم بودند، روبه‌روی هم ایستاده‌اند.
همان‌هایی که با هم پیمان داشتند،
همان‌هایی که برای همدیگر کف می‌زدند،
همان‌هایی که یکدیگر را در گمراهی تشویق می‌کردند.

اما حالا نگاه‌ها عوض شده است.

پیروان با چشم‌هایی پر از ترس و خشم به رهبران خود خیره می‌شوند.
می‌گویند:
«اگر شما نبودید، ما راه را پیدا می‌کردیم…
شما ما را از هدایت دور کردید…»

صدایشان لرزان است، اما پر از گلایه.

رهبران با چهره‌هایی سرد پاسخ می‌دهند:
«آیا ما شما را مجبور کردیم؟
هدایت به سراغتان آمد،
اما خودتان نخواستید.»

ناگهان سکوتی سنگین می‌افتد.
همه می‌فهمند که هیچ‌کس حاضر نیست بار دیگری را به دوش بکشد.

در میان این آشوب، صدایی دیگر بلند می‌شود.
صدایی آشنا…
صدایی که روزی در دل‌ها وسوسه می‌کرد.

شیطان.

او آرام می‌گوید:
«خدا به شما وعده راست داد…
و من هم وعده دادم…
اما من دروغ گفتم.»

جمعیت به او خیره می‌شوند.

او ادامه می‌دهد:
«من هیچ سلطه‌ای بر شما نداشتم.
فقط دعوتتان کردم…
و شما پذیرفتید.»

بعد جمله‌ای می‌گوید که مثل تیغی در جانشان فرو می‌رود:

«پس مرا سرزنش نکنید…
خودتان را سرزنش کنید.»

زمزمه‌ها بالا می‌گیرد.
خشم‌ها شعله می‌کشد.

شیطان قدمی عقب می‌رود و می‌گوید:

«من از آنچه مرا شریک خدا قرار دادید بیزارم…
من از شما بیزارم.»

در همان لحظه، پیوندهای دروغین یکی‌یکی فرو می‌ریزد.

دوستان دیروز،
دشمنان امروز می‌شوند.

یکی فریاد می‌زند:
«پروردگارا! اینها ما را گمراه کردند، عذابشان را دو برابر کن!»

دیگری پاسخ می‌دهد:
«خودتان انتخاب کردید!»

و قرآن آن صحنه را چنین خلاصه می‌کند:

آن روز
بعضی از شما بعضی دیگر را انکار می‌کنید،
و بعضی از شما بعضی دیگر را لعنت می‌کنید.

محبت‌های ساختگی دنیا
به نفرتی آشکار تبدیل می‌شود.

پیروان حسرت می‌خورند و می‌گویند:

«کاش می‌توانستیم برگردیم…
تا همان‌طور که آنها امروز از ما بیزاری می‌جویند،
ما هم از آنها بیزاری بجوییم.»

اما در آن سرزمین
دیگر بازگشتی نیست.

آنچه در دنیا پنهان بود، آشکار شده است.
حسادت‌ها، نفاق‌ها، پیروی‌های کورکورانه…

همه چیز عریان ایستاده است.

و در میان آن جمعیت، حقیقتی تلخ روشن می‌شود:

رابطه‌هایی که بر پایه هوس، حسادت و فریب ساخته شده بودند،
در قیامت
جز دشمنی و لعنت
هیچ میوه‌ای ندارند.

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
لَيْسَ مِنْ قَوْمٍ ائْتَمُّوا بِإِمَامٍ فِي دَارِ الدُّنْيَا إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَلْعَنُهُمْ وَ يَلْعَنُونَهُ
إِلَّا أَنْتُمْ وَ مَنْ كَانَ بِمِثْلِ حَالِكُمْ.

روزِ بیزاریِ پیشوا و پیرو
وقتی راهِ انتخاب‌شده، داوری می‌شود
پیوندهایی که به نفرین می‌انجامد
آنجا که هر امامی حقیقت پیروانش را فاش می‌کند
لحظه‌ای که اعتمادِ بی‌چشم‌وچراغ، به لعنت بدل می‌شود
روزی که پیرو و پیشوا، همدیگر را صدا می‌زنند… و نه با مهر
داوریِ پیروی‌ها
پیروی که به نور می‌رسد… و پیروی که به نفرین می‌افتد
خطی که میان تعهدِ آگاهانه و تعصبِ کور کشیده می‌شود
جز شما… و آنان که همچون شما بودند

دلنوشته

روزِ بیزاریِ لیدر و فالوئر از یکدیگر!

آن روز که پرده‌ها می‌افتد
و حقیقت، بی‌پناه در برابر چشم‌ها می‌ایستد…

بسیاری با نام‌هایی که در دنیا بر زبان داشتند می‌آیند؛
با ادعاهایی که سال‌ها به آن دل بسته بودند.
اما ناگهان روشن می‌شود که نام‌ها،
بار حقیقت را به دوش نمی‌کشند.

در آن میدان،
پیروان به سوی پیشوایان خود می‌نگرند؛
همان‌ها که روزی پشت سرشان راه می‌رفتند،
از سخنشان دفاع می‌کردند،
و راهشان را راه نجات می‌پنداشتند.

اما اکنون چیزی در نگاه‌ها شکسته است.

کسی زیر لب می‌گوید:
«ما به دنبال شما آمدیم…»

و پاسخ،
دیگر آن صدای مطمئن روزهای دنیا نیست.

زیرا آنجا دیگر جای پنهان شدن پشت نام‌ها نیست.

و در همین صحنه است که معنای سخن امام صادق ع آشکار می‌شود؛
آنجا که فرمود:

«هیچ قومی در دنیا پشت سر امامی (لیدر) قرار نگرفتند
مگر آنکه در روز قیامت
او آنان را لعنت می‌کند
و آنان نیز او را لعنت می‌کنند…»

چه صحنه سنگینی است؛
پیوندهایی که روزی با اعتماد و تعصب بسته شده بود
به نفرین تبدیل می‌شود.

لیدر می‌گوید:
«من شما را مجبور نکردم.»

پیروان می‌گویند:
«اما ما به تو اعتماد کردیم.»

و میان این دو،
حقیقتی تلخ ایستاده است:
راهی که با چشم بسته پیموده شد.

در آن روز،
دیگر هیچ‌کس بار دیگری را بر دوش نمی‌گیرد.
هر کس حقیقت انتخاب خویش را می‌بیند.

اما امام صادق ع در پایان همان سخن،
نوری در میان این تاریکی می‌گذارد:

«مگر شما
و کسانی که همانند حال شما هستند.»

یعنی کسانی هستند
که پیوندشان با پیشوایشان
پیوند حقیقت است، نه فریب.

آنجا لعنتی در میان نیست.

آنجا
دل‌ها به هم پشت نمی‌کنند.

آنجا
پیرو و پیشوا
در یک نور می‌ایستند.

زیرا در دنیا
راه را با بصیرت انتخاب کردند،
نه با تعصب
و نه با هوس.

و آن روز
روشن می‌شود که چه بسیار پیروی‌ها
که در دنیا شبیه ایمان بودند،

اما در قیامت
چیزی جز حسرت و بیزاری
از آنها باقی نمی‌ماند.

وَ فِي الْإِنْجِيلِ فِي السُّورَةِ السَّابِعَةَ عَشَرَ مِنْهُ:
وَيْلٌ لِمَنْ سَمِعَ بِالْعِلْمِ وَ لَمْ يَطْلُبْهُ كَيْفَ يُحْشَرُ مَعَ الْجُهَّالِ إِلَى النَّارِ اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ تَعَلَّمُوهُ فَإِنَّ الْعِلْمَ إِنْ لَمْ يُسْعِدْكُمْ لَمْ يُشْقِكُمْ وَ إِنْ لَمْ يَرْفَعْكُمْ لَمْ يَضَعْكُمْ وَ إِنْ لَمْ يُغْنِكُمْ لَمْ يُفْقِرْكُمْ وَ إِنْ لَمْ يَنْفَعْكُمْ لَمْ يَضُرَّكُمْ وَ لَا تَقُولُوا نَخَافُ أَنْ نَعْلَمَ فَلَا نَعْمَلَ وَ لَكِنْ قُولُوا نَرْجُو أَنْ نَعْلَمَ وَ نَعْمَلَ وَ الْعِلْمُ يَشْفَعُ لِصَاحِبِهِ وَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ لَا يُخْزِيَهُ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَا مَعْشَرَ الْعُلَمَاءِ مَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّكُمْ فَيَقُولُونَ ظَنُّنَا أَنْ تَرْحَمَنَا وَ تَغْفِرَ لَنَا فَيَقُولُ تَعَالَى فَإِنِّي قَدْ فَعَلْتُ إِنِّي اسْتَوْدَعْتُكُمْ حِكْمَتِي لَا لِشَرٍّ أَرَدْتُهُ بِكُمْ بَلْ لِخَيْرٍ أَرَدْتُهُ بِكُمْ فَادْخُلُوا فِي صَالِحِ عِبَادِي إِلَى جَنَّتِي وَ رَحْمَتِي.

آنجا که دانستن، داوری می‌شود
وقتی علم، دستِ صاحبش را می‌گیرد
از لحظه‌ای که شنیدی… تا روزی که خوانده می‌شوی
مسئولیتِ یک شنیدن
آن نوری که اگر بالا نبرد، پایین هم نمی‌اندازد
علمی که تنها نمی‌گذارد
راهی که از گوش آغاز شد
نجات، از همان لحظه‌ای که شنیده شد
پاسخِ آنان که دانستند
پس از شنیدن، دیگر جهل نیست… انتخاب است

دلنوشته

پس از شنیدن، دیگر جهل نیست… انتخاب است

و شاید در همان صحنه،
وقتی جدایی‌ها روشن می‌شود
و پیروان از پیشوایان بیزاری می‌جویند
و پیشوایان از پیروان…

پرسشی آرام در دل انسان می‌افتد:

پس راهِ نجات کجا بود؟

شاید پاسخ، سال‌ها پیش گفته شده بود
اما گوش‌ها آن را فقط شنیده بودند
و دل‌ها دنبال آن نرفته بودند.

در بعضی از نوشته‌های کهن آمده است؛
در انجیل:

«وای بر کسی که نامِ علم را شنید
اما در پی آن نرفت.
چگونه با نادانان به سوی آتش محشور می‌شود؟»

عجیب است…
انسان گاهی گمان می‌کند
نداشتنِ علم، عذر او خواهد بود.

اما آن هشدار می‌گوید:
شنیدنِ نام علم هم مسئولیت می‌آورد.

و مگر علم چگونه به انسان می‌رسد؟

علم که از خلأ در دل نمی‌افتد.
علم، راه دارد.
و راهش از گوش می‌گذرد؛
از شنیدن.

از نشستن پای کسی
که پیش از تو راه را دیده است.

پس وقتی انسان علم را از معلم شنید،
آن‌وقت دیگر ماجرا عوض می‌شود.

آن‌وقت دیگر جهل،
تنها ندانستن نیست…

گاه
چشم بستن است.

در همان سخن آمده است:

«علم را بجویید و آن را بیاموزید؛
زیرا علم اگر شما را خوشبخت نکند
بدبختتان نمی‌کند.
اگر شما را بالا نبرد
پستتان نمی‌کند.
اگر شما را بی‌نیاز نکند
فقیرتان نمی‌سازد.»

گویی علم،
حتی در خاموش‌ترین حالتش
باز هم نوری است.

اما ترس عجیبی در دل بعضی‌ها هست؛
می‌گویند:
«می‌ترسیم بدانیم
و بعد به آن عمل نکنیم.»

و پاسخ آن نوشته روشن است:

نگویید
می‌ترسیم بدانیم و عمل نکنیم؛

بگویید
امید داریم بدانیم
و عمل کنیم.

زیرا علم،
در قیامت
تنها نمی‌ماند.

گفته‌اند
علم برای صاحبش شفاعت می‌کند.

و روزی می‌آید
که خداوند به اهل علم می‌گوید:

«گمان شما درباره پروردگارتان چه بود؟»

و آنان می‌گویند:
«گمان ما این بود که ما را رحمت کنی
و از ما درگذری.»

و پاسخ می‌آید:

«من نیز چنین کردم.
حکمت خود را در دل‌های شما سپردم
نه برای آنکه به شما بدی کنم،
بلکه برای آنکه خیر شما را بخواهم.

پس در میان بندگان شایسته من
وارد بهشت و رحمت من شوید.»

شاید آن روز
یکی از روشن‌ترین حقیقت‌ها همین باشد:

راهِ نجات
همیشه از دانستن آغاز می‌شد…

و دانستن
از شنیدن.

از نشستن
پای صدای حقیقت.

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ:
إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ الْخَلَائِقَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ وَ نَادَى مُنَادٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يَسْمَعُ آخِرُهُمْ كَمَا يَسْمَعُ أَوَّلُهُمْ يَقُولُ أَيْنَ أَهْلُ الصَّبْرِ قَالَ فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَتَسْتَقْبِلُهُمْ زُمْرَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَيَقُولُونَ لَهُمْ مَا كَانَ صَبْرُكُمْ هَذَا الَّذِي صَبَرْتُمْ فَيَقُولُونَ صَبَّرْنَا أَنْفُسَنَا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَ صَبَّرْنَاهَا عَنْ مَعْصِيَتِهِ قَالَ فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ صَدَقَ عِبَادِي خَلُّوا سَبِيلَهُمْ لِيَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ قَالَ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ آخَرُ يَسْمَعُ آخِرُهُمْ كَمَا يَسْمَعُ أَوَّلُهُمْ فَيَقُولُ أَيْنَ أَهْلُ الْفَضْلِ فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَتَسْتَقْبِلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ فَيَقُولُونَ مَا فَضْلُكُمْ هَذَا الَّذِي تَرَدَّيْتُمْ بِهِ فَيَقُولُونَ كُنَّا يُجْهَلُ عَلَيْنَا فِي الدُّنْيَا فَنَحْتَمِلُ وَ يُسَاءُ إِلَيْنَا فَنَعْفُو قَالَ فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى صَدَقَ عِبَادِي خَلُّوا سَبِيلَهُمْ لِيَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ قَالَ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يَسْمَعُ آخِرُهُمْ كَمَا يَسْمَعُ أَوَّلُهُمْ فَيَقُولُ أَيْنَ جِيرَانُ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ فِي دَارِهِ فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَتَسْتَقْبِلُهُمْ زُمْرَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَيَقُولُونَ لَهُمْ مَا كَانَ عَمَلُكُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا فَصِرْتُمْ بِهِ الْيَوْمَ جِيرَانَ اللَّهِ تَعَالَى فِي دَارِهِ فَيَقُولُونَ كُنَّا نَتَحَابُّ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَتَبَاذَلُ فِي اللَّهِ وَ نَتَوَازَرُ فِي اللَّهِ قَالَ فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى صَدَقَ عِبَادِي خَلُّوا سَبِيلَهُمْ لِيَنْطَلِقُوا إِلَى جِوَارِ اللَّهِ فِي الْجَنَّةِ بِغَيْرِ حِسَابٍ قَالَ فَيَنْطَلِقُونَ إِلَى الْجَنَّةِ بِغَيْرِ حِسَابٍ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَهَؤُلَاءِ جِيرَانُ اللَّهِ فِي دَارِهِ يَخَافُ النَّاسُ وَ لَا يَخَافُونَ وَ يُحَاسَبُ النَّاسُ وَ لَا يُحَاسَبُونَ.

دلنوشته

وقتی اهلِ صبر برمی‌خیزند
آنان که بی‌حساب می‌گذرند

و در آن صحنه بزرگ،
که همه ایستاده‌اند
و هیچ‌کس نمی‌داند سرنوشتش به کجا می‌رسد…

ناگهان ندایی بلند می‌شود؛
ندایی که آخرینِ مردم آن را همان‌گونه می‌شنود
که اولینشان می‌شنود.

صدا می‌گوید:

«کجایند اهلِ صبر؟»

در میان آن جمعیت عظیم،
گروهی برمی‌خیزند.

نه با فریاد،
نه با ادعا.

آرام از میان مردم جدا می‌شوند.

فرشتگان به استقبالشان می‌آیند
و می‌پرسند:

صبر شما چه بود؟

و آنان می‌گویند:

ما نفس خود را
بر طاعت خدا نگه داشتیم
و آن را از نافرمانی او بازداشتیم.

و دوباره آن ندا بلند می‌شود:

«بندگانم راست گفتند…
راه را برایشان باز کنید
تا بی‌حساب وارد بهشت شوند.»

و باز سکوتی بر میدان می‌افتد.

سپس ندای دیگری برمی‌خیزد:

«کجایند اهلِ فضل؟»

باز گروهی از میان مردم برمی‌خیزند.

فرشتگان می‌پرسند:

فضل شما چه بود؟

می‌گویند:

در دنیا
بر ما جهل می‌ورزیدند
و ما بردباری می‌کردیم.

به ما بدی می‌کردند
و ما می‌بخشیدیم.

و باز همان پاسخ می‌آید:

«بندگانم راست گفتند…
راه را برایشان باز کنید
تا بی‌حساب وارد بهشت شوند.»

و هنوز جمعیت در حیرت ایستاده است…

که ندای سومی برمی‌خیزد؛
ندایی شگفت‌تر از همه:

«کجایند همسایگان خدا؟»

مردم با تعجب به یکدیگر نگاه می‌کنند.

همسایگان خدا؟

چه کسانی‌اند
که چنین نامی بر آنان گذاشته شده است؟

گروهی برمی‌خیزند.

فرشتگان به استقبالشان می‌آیند
و می‌پرسند:

چه کردید در دنیا
که امروز همسایگان خدا در خانه او شده‌اید؟

و آنان می‌گویند:

ما برای خدا یکدیگر را دوست داشتیم.

برای خدا به یکدیگر کمک می‌کردیم.

و برای خدا
پشت یکدیگر می‌ایستادیم.

و ندا می‌رسد:

«بندگانم راست گفتند…
راه را برایشان باز کنید
تا به جوار من در بهشت وارد شوند
بی‌آنکه حسابی از آنان گرفته شود.»

و آنان می‌روند…

در حالی که مردم هنوز در انتظار حساب ایستاده‌اند.

و شاید در آن لحظه
یکی از روشن‌ترین حقیقت‌ها آشکار می‌شود:

در آن روز
بعضی از مردم می‌ترسند
و بعضی دیگر نمی‌ترسند.

بعضی حساب پس می‌دهند
و بعضی اصلاً به حساب فراخوانده نمی‌شوند.

و آنان
همان کسانی‌اند
که در شلوغی دنیا
دلشان را
با صبر
با گذشت
و با محبتِ خالص برای خدا
نگه داشته بودند.

قَالَ الصَّادِقُ ع:
السَّخَاءُ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ وَ هُوَ عِمَادُ الْإِيمَانِ وَ لَا يَكُونُ مُؤْمِنٌ إِلَّا سَخِيّاً وَ لَا يَكُونُ سَخِيّاً إِلَّا ذُو يَقِينٍ وَ هِمَّةٍ عَالِيَةٍ لِأَنَّ السَّخَاءَ شُعَاعُ نُورِ الْيَقِينِ وَ مَنْ عَرَفَ مَا قَصَدَ هَانَ عَلَيْهِ مَا بَذَلَ وَ قَالَ النَّبِيُّ ص وَ مَا جُبِلَ وَلِيُّ اللَّهِ إِلَّا عَلَى السَّخَاءِ وَ السَّخَاءُ مَا يَقَعُ عَلَى كُلِّ مَحْبُوبٍ أَقَلُّهُ الدُّنْيَا وَ مِنْ عَلَامَةِ السَّخَاءِ أَنْ لَا يُبَالِيَ مَنْ [أصحاب‏] أَكَلَ الدُّنْيَا وَ مَنْ مَلَكَهَا مُؤْمِناً أَوْ كَافِراً وَ عَاصِياً أَوْ مُطِيعاً شَرِيفاً أَوْ وَضِيعاً يُطْعِمُ غَيْرَهُ وَ يَجُوعُ وَ يَكْسُو غَيْرَهُ وَ يَعْرَى وَ يُعْطِي غَيْرَهُ وَ يَمْتَنِعُ مِنْ قَبُولِ عَطَاءِ غَيْرِهِ وَ يَمُنُّ بِذَلِكَ وَ لَا يَمْتَنُّ وَ لَوْ مَلَكَ الدُّنْيَا بِأَجْمَعِهَا لَمْ يَرَ نَفْسَهُ فِيهَا إِلَّا أَجْنَبِيّاً وَ لَوْ بَذَلَهَا فِي ذَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ مَا مَلَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص السَّخِيُّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ بَعِيدٌ مِنَ النَّارِ وَ الْبَخِيلُ بَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ بَعِيدٌ مِنَ النَّاسِ بَعِيدٌ مِنَ الْجَنَّةِ قَرِيبٌ مِنَ النَّارِ وَ لَا يُسَمَّى سَخِيّاً إِلَّا الْبَاذِلُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَ لِوَجْهِهِ وَ لَوْ بِرَغِيفٍ أَوْ شَرْبَةِ مَاءٍ قَالَ النَّبِيُّ ص السَّخِيُّ بِمَا مَلَكَ وَ أَرَادَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ أَمَّا السَّخِيُّ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ‏ فَحَمَّالُ سَخَطِ اللَّهِ وَ غَضَبِهِ وَ هُوَ أَبْخَلُ النَّاسِ عَلَى نَفْسِهِ فَكَيْفَ لِغَيْرِهِ حَيْثُ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَ خَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ‏ وَ قَالَ النَّبِيُّ ص يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مِلْكِي مِلْكِي وَ مَالِي مَالِي يَا مِسْكِينُ أَيْنَ كُنْتَ حَيْثُ كَانَ الْمِلْكُ وَ لَمْ تَكُنْ وَ هَلْ لَكَ إِلَّا مَا أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَبْقَيْتَ إِمَّا مَرْحُومٌ بِهِ وَ إِمَّا مُعَاقَبٌ عَلَيْهِ فَاعْقِلْ أَنْ لَا يَكُونَ مَالُ غَيْرِكَ أَحَبَّ إِلَيْكَ مِنْ مَالِكَ فَقَدْ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع مَا قَدَّمْتَ فَهُوَ لِلْمَالِكِينَ وَ مَا أَخَّرْتَ فَهُوَ لِلْوَارِثِينَ وَ مَا مَعَكَ فَمَا لَكَ عَلَيْهِ سَبِيلٌ سِوَى الْغُرُورِ بِهِ كَمْ تَسْعَى فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَ كَمْ تَدَّعِي أَ فَتُرِيدُ أَنْ تُفْقِرَ نَفْسَكَ وَ تُغْنِيَ غَيْرَكَ‏.

دلنوشته

سخاوت؛ آنچه برای تو می‌ماند
سخاوت؛ راز سبک شدن دل

و شاید در آن روز
که نام‌ها خوانده می‌شود
و بعضی بی‌حساب از میان جمعیت می‌گذرند،
رازِ کارشان تنها صبر و گذشت نبوده است…

چیزی دیگر هم در دلشان بوده؛
نوری که دل را از دنیا سبک می‌کند.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

سخاوت
از اخلاق پیامبران است،
و ستون ایمان.

مؤمن، مؤمن نمی‌شود
مگر آنکه سخاوتمند باشد.

و سخاوتمند هم نمی‌شود
مگر آنکه یقین داشته باشد
و همتی بلند.

چرا که سخاوت
پرتوی از نور یقین است.

کسی که مقصد را شناخته باشد
آنچه می‌بخشد
در نظرش سنگین نمی‌آید.

و رسول خدا صلی‌الله علیه و آله فرمود:

ولیّ خدا
بر چیزی جز سخاوت سرشته نشده است.

اما سخاوت تنها بخشیدن مال نیست…

سخاوت
در هر چیزی است که انسان دوستش دارد؛
و کمترینِ آن
دنیاست.

نشانهٔ سخاوت این است
که انسان اهمیت ندهد
چه کسی از این دنیا بهره می‌برد؛

مؤمن باشد یا کافر،
فرمانبردار باشد یا گناهکار،
شریف باشد یا گمنام.

او می‌بخشد…

دیگران را سیر می‌کند
و خود گرسنه می‌ماند.

دیگران را می‌پوشاند
و خود ساده می‌پوشد.

به دیگران عطا می‌کند
و حتی از گرفتن عطای دیگران پرهیز می‌کند.

می‌بخشد
بی‌آنکه منتی بگذارد.

و اگر همه دنیا را هم در اختیار داشته باشد
خود را در آن
بیگانه می‌بیند.

و اگر تمام آن را
در یک ساعت
در راه خدا ببخشد
دلش خسته نمی‌شود.

و پیامبر خدا فرمود:

سخاوتمند
به خدا نزدیک است،
به مردم نزدیک است،
به بهشت نزدیک است
و از آتش دور.

اما بخیل
از خدا دور است،
از مردم دور است،
از بهشت دور
و به آتش نزدیک.

و بدان…

سخاوتمند نامیده نمی‌شود
مگر کسی که در راه اطاعت خدا ببخشد؛
برای رضای او.

حتی اگر
تنها یک لقمه نان باشد
یا جرعه‌ای آب.

اما آن کس که در راه گناه می‌بخشد
بار خشم خدا را بر دوش می‌کشد؛

بار گناهان خود
و بار گناهان کسانی که به دنبال او می‌روند.

و چنین کسی
در حقیقت بخیل‌ترین مردم نسبت به خویش است.

و رسول خدا فرمود:

فرزند آدم می‌گوید:
مال من…
ملک من…

ای بیچاره…

کجا بودی
آن زمان که این ملک بود
و تو نبودی؟

و از این مال
چه چیزی واقعاً از آنِ توست؟

جز آنچه خوردی و نابود شد،
یا پوشیدی و کهنه شد،
یا صدقه دادی
و برایت باقی ماند.

و آنچه باقی می‌گذاری
یا مایه رحمت توست
یا مایه عذاب تو.

پس بیندیش…

مبادا مال دیگران
در نظرت عزیزتر از مال خودت باشد.

چرا که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود:

آنچه پیش فرستادی
از آنِ مالکان حقیقی است.

و آنچه نگاه داشتی
برای وارثان است.

و آنچه اکنون با توست
جز غروری نیست
که بر آن
هیچ تسلطی نداری.

پس بگو ببینم…

چقدر در طلب دنیا می‌دوی
و چقدر ادعای مالکیت می‌کنی؟

آیا می‌خواهی
خودت را فقیر کنی
و دیگران را بی‌نیاز؟

امام حسن عسکری علیه السلام:
وَ بِالْإِسْنَادِ الَّذِي مَضَى ذِكْرُهُ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ ع‏ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى‏
وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَ‏
 أَنَّ الْأُمِّيَّ مَنْسُوبٌ إِلَى أُمِّهِ أَيْ هُوَ كَمَا خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ لَا يَقْرَأُ وَ لَا يَكْتُبُ- لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ‏ الْمُنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ وَ لَا الْمُتَكَذِّبَ بِهِ وَ لَا يُمَيِّزُونَ بَيْنَهُمَا إِلَّا أَمانِيَ‏ أَيْ إِلَّا أَنْ يُقْرَأَ عَلَيْهِمْ وَ يُقَالَ لَهُمْ إِنَّ هَذَا كِتَابُ اللَّهِ وَ كَلَامُهُ لَا يَعْرِفُونَ إنْ قُرِئَ مِنَ الْكِتَابِ خِلَافُ مَا فِيهِ- وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ‏ أَيْ مَا يَقْرَأُ عَلَيْهِمْ رُؤَسَاؤُهُمْ مِنْ تَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ص‏ فِي نُبُوَّتِهِ وَ إِمَامَةِ عَلِيٍّ ع سَيِّدِ عِتْرَتِهِ وَ هُمْ يُقَلِّدُونَهُمْ مَعَ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِمْ تَقْلِيدُهُمْ- فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‏ تَعَالَى إِلَى آخِرِهَا هَذَا الْقَوْمُ الْيَهُودُ كَتَبُوا صِفَةً زَعَمُوا أَنَّهَا صِفَةُ مُحَمَّدٍ ص وَ هِيَ خِلَافُ صِفَتِهِ وَ قَالُوا لِلْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْهُمْ هَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ الْمَبْعُوثِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ إِنَّهُ طَوِيلٌ عَظِيمُ الْبَدَنِ وَ الْبَطْنِ أَهْدَفُ أَصْهَبُ الشَّعْرِ وَ مُحَمَّدٌ ص بِخِلَافِهِ وَ هُوَ يَجِي‏ءُ بَعْدَ هَذَا الزَّمَانِ بِخَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ وَ إِنَّمَا أَرَادُوا بِذَلِكَ أَنْ تَبْقَى لَهُمْ عَلَى ضُعَفَائِهِمْ رِئَاسَتُهُمْ وَ تَدُومُ لَهُمْ إِصَابَتُهُمْ وَ يَكُفُّوا أَنْفُسَهُمْ مَئُونَةَ خِدْمَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ خِدْمَةِ عَلِيٍّ ع وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ خَاصَّتِهِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ‏ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْمُحَرَّفَاتِ وَ الْمُخَالِفَاتِ لِصِفَةِ مُحَمَّدٍ ص وَ عَلِيٍّ ع الشِّدَّةُ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي أَسْوَإِ بِقَاعِ جَهَنَّمَ وَ وَيْلٌ لَهُمْ الشِدَّةُ فِي الْعَذَابِ ثَانِيَةً مُضَافَةً إِلَى الْأُولَى بِمَا يَكْسِبُونَهُ مِنَ الْأَمْوَالِ الَّتِي يَأْخُذُونَهَا إِذَا ثَبَّتُوا عَوَامَّهُمْ عَلَى الْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ الْحُجَّةِ لِوَصِيِّهِ وَ أَخِيهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع وَلِيِّ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ ع قَالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ ع فَإِذَا كَانَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ مِنَ الْيَهُودِ لَا يَعْرِفُونَ الْكِتَابَ إِلَّا بِمَا يَسْمَعُونَهُ مِنْ عُلَمَائِهِمْ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى غَيْرِهِ فَكَيْفَ ذَمَّهُمْ بِتَقْلِيدِهِمْ وَ الْقَبُولِ مِنْ عُلَمَائِهِمْ وَ هَلْ عَوَامُّ الْيَهُودِ إِلَّا كَعَوَامِّنَا يُقَلِّدُونَ عُلَمَاءَهُمْ فَقَالَ ع بَيْنَ عَوَامِّنَا وَ عُلَمَائِنَا وَ عَوَامِّ الْيَهُودِ وَ عُلَمَائِهِمْ فَرْقٌ مِنْ جِهَةٍ وَ تَسْوِيَةٌ مِنْ جِهَةٍ أَمَّا مِنْ حَيْثُ اسْتَوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ ذَمَّ عَوَامَّنَا بِتَقْلِيدِهِمْ عُلَمَاءَهُمْ كَمَا ذَمَّ عَوَامَّهُمْ وَ أَمَّا مِنْ حَيْثُ افْتَرَقُوا فَلَا قَالَ بَيِّنْ لِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ ع إِنَّ عَوَامَّ الْيَهُودِ كَانُوا قَدْ عَرَفُوا عُلَمَاءَهُمْ بِالْكَذِبِ الصِّرَاحِ وَ بِأَكْلِ الْحَرَامِ وَ الرِّشَاءِ وَ بِتَغْيِيرِ الْأَحْكَامِ عَنْ وَاجِبِهَا بِالشَّفَاعَاتِ وَ الْعِنَايَاتِ وَ الْمُصَانَعَاتِ وَ عَرَفُوهُمْ بِالتَّعَصُّبِ الشَّدِيدِ الَّذِي يُفَارِقُونَ بِهِ أَدْيَانَهُمْ وَ أَنَّهُمْ إِذَا تَعَصَّبُوا أَزَالُوا حُقُوقَ مَنْ تَعَصَّبُوا عَلَيْهِ وَ أَعْطَوْا مَا لَا يَسْتَحِقُّهُ مَنْ تَعَصَّبُوا لَهُ مِنْ أَمْوَالِ غَيْرِهِمْ وَ ظَلَمُوهُمْ مِنْ أَجْلِهِمْ وَ عَرَفُوهُمْ يُقَارِفُونَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ اضْطُرُّوا بِمَعَارِفِ قُلُوبِهِمْ إِلَى أَنَّ مَنْ فَعَلَ مَا يَفْعَلُونَهُ فَهُوَ فَاسِقٌ لَا يَجُوزُ أَنْ يُصَدَّقَ عَلَى اللَّهِ وَ لَا عَلَى الْوَسَائِطِ بَيْنَ الْخَلْقِ وَ بَيْنَ اللَّهِ فَلِذَلِكَ ذَمَّهُمْ لَمَّا قَلَّدُوا مَنْ قَدْ عَرَفُوهُ وَ مَنْ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ قَبُولُ خَبَرِهِ وَ لَا تَصْدِيقُهُ فِي حِكَايَتِهِ وَ لَا الْعَمَلُ بِمَا يُؤَدِّيهِ إِلَيْهِمْ عَمَّنْ لَمْ يُشَاهِدُوهُ وَ وَجَبَ عَلَيْهِمُ النَّظَرُ بِأَنْفُسِهِمْ فِي أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ص إِذْ كَانَتْ دَلَائِلُهُ أَوْضَحَ مِنْ أَنْ تَخْفَى وَ أَشْهَرَ مِنْ أَنْ لَا تَظْهَرَ لَهُمْ وَ كَذَلِكَ عَوَامُّ أُمَّتِنَا إِذَا عَرَفُوا مِنْ فُقَهَائِهِمُ الْفِسْقَ الظَّاهِرَ وَ الْعَصَبِيَّةَ الشَّدِيدَةَ وَ التَّكَالُبَ عَلَى حُطَامِ الدُّنْيَا وَ حَرَامِهَا وَ إِهْلَاكَ مَنْ يَتَعَصَّبُونَ عَلَيْهِ وَ إِنْ كَانَ لِإِصْلَاحِ أَمْرِهِ مُسْتَحِقّاً وَ بِالتَّرَفْرُفِ‏ بِالْبِرِّ وَ الْإِحْسَانِ عَلَى مَنْ تَعَصَّبُوا لَهُ وَ إِنْ كَانَ لِلْإِذْلَالِ وَ الْإِهَانَةِ مُسْتَحِقّاً فَمَنْ قَلَّدَ مِنْ عَوَامِّنَا مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْفُقَهَاءِ فَهُمْ مِثْلُ الْيَهُودِ الَّذِينَ ذَمَّهُمُ اللَّهُ بِالتَّقْلِيدِ لِفَسَقَةِ فُقَهَائِهِمْ فَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ صَائِناً لِنَفْسِهِ حَافِظاً لِدِينِهِ مُخَالِفاً عَلَى هَوَاهُ مُطِيعاً لِأَمْرِ مَوْلَاهُ فَلِلْعَوَامِّ أَنْ يُقَلِّدُوهُ وَ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْضَ فُقَهَاءِ الشِّيعَةِ لَا جَمِيعَهُمْ فَإِنَّهُ مَنْ رَكِبَ مِنَ الْقَبَائِحِ وَ الْفَوَاحِشِ مَرَاكِبَ فَسَقَةِ الْعَامَّةِ فَلَا تَقْبَلُوا مِنَّا عَنْهُ شَيْئاً وَ لَا كَرَامَةَ وَ إِنَّمَا كَثُرَ التَّخْلِيطُ فِيمَا يُحْتَمَلُ عَنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ لِذَلِكَ لِأَنَّ الْفَسَقَةَ يَتَحَمَّلُونَ عَنَّا فَيُحَرِّفُونَهُ بِأَسْرِهِ بِجَهْلِهِمْ وَ يَضَعُونَ الْأَشْيَاءَ عَلَى غَيْرِ وَجْهِهَا لِقِلَّةِ مَعْرِفَتِهِمْ وَ آخَرُونَ يَتَعَمَّدُونَ الْكَذِبَ عَلَيْنَا لِيَجُرُّوا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا مَا هُوَ زَادُهُمْ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ وَ مِنْهُمْ قَوْمٌ نُصَّابٌ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْقَدْحِ فِينَا يَتَعَلَّمُونَ بَعْضَ عُلُومِنَا الصَّحِيحَةِ فَيَتَوَجَّهُونَ بِهِ عِنْدَ شِيعَتِنَا وَ يَنْتَقِصُونَ بِنَا عِنْدَ نُصَّابِنَا ثُمَّ يُضِيفُونَ إِلَيْهِ أَضْعَافَهُ وَ أَضْعَافَ أَضْعَافِهِ مِنَ الْأَكَاذِيبِ عَلَيْنَا الَّتِي نَحْنُ بِرَاءٌ مِنْهَا فَيَتَقَبَّلُهُ الْمُسْتَسْلِمُونَ مِنْ شِيعَتِنَا عَلَى أَنَّهُ مِنْ عُلُومِنَا فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا وَ هُمْ أَضَرُّ عَلَى ضُعَفَاءِ شِيعَتِنَا مِنْ جَيْشِ يَزِيدَ عَلَى الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ع وَ أَصْحَابِهِ فَإِنَّهُمْ يَسْلُبُونَهُمُ الْأَرْوَاحَ وَ الْأَمْوَالَ وَ هَؤُلَاءِ عُلَمَاءُ السَّوْءِ النَّاصِبُونَ الْمُتَشَبِّهُونَ بِأَنَّهُمْ لَنَا مُوَالُونَ وَ لِأَعْدَائِنَا مُعَادُونَ وَ يُدْخِلُونَ الشَّكَّ وَ الشُّبْهَةَ عَلَى ضُعَفَاءِ شِيعَتِنَا فَيُضِلُّونَهُمْ وَ يَمْنَعُونَهُمْ عَنْ قَصْدِ الْحَقِّ الْمُصِيبِ لَا جَرَمَ أَنَّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ مِنْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَنَّهُ لَا يُرِيدُ إِلَّا صِيَانَةَ دِينِهِ وَ تَعْظِيمَ وَلِيِّهِ لَمْ يَتْرُكْهُ فِي يَدِ هَذَا الْمُتَلَبِّسِ الْكَافِرِ وَ لَكِنَّهُ يُقَيِّضُ لَهُ مُؤْمِناً يَقِفُ بِهِ عَلَى الصَّوَابِ ثُمَّ يُوَفِّقُهُ اللَّهُ لِلْقَبُولِ مِنْهُ فَيَجْمَعُ اللَّهُ لَهُ بِذَلِكَ خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ يَجْمَعُ عَلَى مَنْ أَضَلَّهُ لَعْناً فِي الدُّنْيَا وَ عَذَابَ الْآخِرَةِ
ثُمَّ قَالَ
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ أَشْرَارُ عُلَمَاءِ أُمَّتِنَا الْمُضِلُّونَ عَنَّا الْقَاطِعُونَ لِلطُّرُقِ إِلَيْنَا الْمُسَمُّونَ أَضْدَادَنَا بِأَسْمَائِنَا الْمُلَقِّبُونَ أَنْدَادَنَا بِأَلْقَابِنَا يُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ وَ هُمْ لِلَّعْنِ مُسْتَحِقُّونَ وَ يَلْعَنُونَّا وَ نَحْنُ بِكَرَامَاتِ اللَّهِ مَغْمُورُونَ وَ بِصَلَوَاتِ اللَّهِ وَ صَلَوَاتِ مَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ عَلَيْنَا عَنْ صَلَوَاتِهِمْ مُسْتَغْنُونَ
ثُمَّ قَالَ
قِيلَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع
مَنْ خَيْرُ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ أَئِمَّةِ الْهُدَى وَ مَصَابِيحِ الدُّجَى؟
قَالَ الْعُلَمَاءُ إِذَا صَلَحُوا
قِيلَ فَمَنْ شِرَارُ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ إِبْلِيسَ وَ فِرْعَوْنَ وَ نُمْرُودَ وَ بَعْدَ الْمُتَسَمِّينَ بِأَسْمَائِكُمْ وَ الْمُتَلَقِّبِينَ بِأَلْقَابِكُمْ وَ الْآخِذِينَ لِأَمْكِنَتِكُمْ وَ الْمُتَأَمِّرِينَ فِي مَمَالِكِكُمْ؟
قَالَ الْعُلَمَاءُ إِذَا فَسَدُوا هُمُ الْمُظْهِرُونَ لِلْأَبَاطِيلِ الْكَاتِمُونَ لِلْحَقَائِقِ وَ فِيهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا الْآيَةَ.

از امام ابومحمّد حسن بن علی عسکری علیه‌السلام درباره سخن خدای متعال:

«و از میان آنان گروهی بی‌سوادند که کتاب را نمی‌شناسند مگر به آرزوها و شنیده‌ها…»

فرمودند:

«امّی» به کسی گفته می‌شود که نسبت به مادرش داده می‌شود؛ یعنی همان‌گونه که از شکم مادر بیرون آمده، نه خواندن می‌داند و نه نوشتن. اینان کتابی را که از آسمان نازل شده نمی‌شناسند، و نیز کتاب دروغینی را که به خدا نسبت داده شده تشخیص نمی‌دهند و میان آن دو تمایزی قائل نیستند، مگر از راه «امانی»؛ یعنی فقط آنچه برایشان خوانده می‌شود یا به آنان گفته می‌شود که این کتاب خدا و سخن اوست.

آنان نمی‌فهمند اگر چیزی برخلاف آنچه در کتاب است برایشان خوانده شود. و جز گمان و پندار چیزی ندارند؛ یعنی آنچه سرانشان برایشان می‌خوانند ـ مانند تکذیب پیامبری محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله و امامت علی علیه‌السلام سرور خاندان او ـ همان را می‌پذیرند، در حالی که از آنان تقلید می‌کنند، با اینکه تقلید از آنان بر ایشان حرام است.

سپس خداوند فرمود: 

«پس وای بر کسانی که کتاب را با دست خود می‌نویسند و سپس می‌گویند این از جانب خداست…»

این گروه همان یهودیان‌اند که نوشته‌ای فراهم کردند و پنداشتند این صفت پیامبر است، در حالی که آن وصف با صفات واقعی پیامبر سازگار نبود. سپس به افراد ساده و ناتوان خود گفتند: این وصف پیامبری است که در آخرالزمان مبعوث می‌شود؛ مردی بلندقد، بسیار تنومند و بزرگ‌شکم، پیشانی‌برجسته و سرخ‌مو. در حالی که محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله چنین نبود، و گفتند او پانصد سال بعد از این زمان خواهد آمد.

آن‌ها این کار را کردند تا ریاستشان بر افراد ضعیفشان باقی بماند و درآمد و منافعشان ادامه پیدا کند و خود را از زحمت خدمت به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و خدمت به علی علیه‌السلام و اهل‌بیت و یاران خاص او برهانند.

پس خداوند فرمود: 

«وای بر آنان از آنچه دست‌هایشان نوشته است، و وای بر آنان از آنچه به دست می‌آورند.»

یعنی به سبب این اوصاف تحریف‌شده که مخالف صفات محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله و علی علیه‌السلام است، برای آنان عذابی سخت در بدترین جایگاه‌های جهنم خواهد بود؛ و عذابی دیگر نیز افزون بر آن، به خاطر اموالی که به دست می‌آوردند هنگامی که عوام خود را بر کفر به محمد رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و حجت بودن وصیّ او، برادرش علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، پایدار می‌کردند.

سپس فرمود:

مردی به امام صادق علیه‌السلام گفت: اگر این یهودیان کتاب را جز از راه شنیدن از علمایشان نمی‌شناختند و راه دیگری نداشتند، پس چرا خدا آنان را به خاطر تقلید از علما و پذیرفتن سخنانشان نکوهش کرده است؟ مگر عوام یهود مانند عوام ما نیستند که از علمای خود پیروی می‌کنند؟

امام فرمودند: 

میان عوام ما و علمای ما، و عوام یهود و علمای آنان، از جهتی شباهت و از جهتی تفاوت وجود دارد.

از جهت شباهت، خداوند عوام ما را نیز اگر از علمای خود به همان شیوه تقلید کنند، نکوهش کرده است؛ همان‌گونه که عوام یهود را نکوهش کرد.

اما از جهت تفاوت:

عوام یهود علمای خود را به دروغگویی آشکار می‌شناختند؛ می‌دانستند که آنان مال حرام می‌خورند و رشوه می‌گیرند و احکام الهی را با شفاعت‌ها و روابط و مصلحت‌اندیشی‌ها تغییر می‌دهند. آنان تعصبی شدید داشتند که به خاطر آن از دین خود نیز دست می‌کشیدند. هرگاه تعصب می‌ورزیدند، حقوق کسی را که با او دشمنی داشتند پایمال می‌کردند و اموال دیگران را به کسی می‌دادند که طرفدار او بودند، حتی اگر سزاوار آن نبود، و به خاطر تعصبشان به مردم ظلم می‌کردند.

آنان می‌دانستند که این علما مرتکب کارهای حرام می‌شوند و دل‌هایشان گواهی می‌داد که هر کس چنین کارهایی انجام دهد فاسق است و شایسته نیست سخنش درباره خدا یا درباره واسطه‌های میان خدا و بندگان پذیرفته شود.

به همین سبب خدا آنان را نکوهش کرد؛ زیرا از کسانی تقلید کردند که خود می‌دانستند خبرشان قابل قبول نیست و گفتارشان شایسته تصدیق نیست و نباید آنچه را از طرف کسی نقل می‌کنند پذیرفت. در چنین شرایطی بر آنان واجب بود که خود درباره امر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله تحقیق کنند؛ زیرا دلایل او روشن‌تر از آن بود که پنهان بماند و مشهورتر از آن بود که برایشان آشکار نشود.

و همین‌گونه است عوام امت ما: اگر از فقهای خود فسق آشکار، تعصب شدید، حرص و هجوم به دنیا و حرام آن، نابود کردن کسانی که با آنان دشمنی دارند ـ حتی اگر آن افراد سزاوار اصلاح و کمک باشند ـ و نیکی و بخشش به کسانی که طرفدار آنان‌اند ـ حتی اگر سزاوار خواری باشند ـ ببینند، هرکس از عوام ما از چنین فقیهانی پیروی کند همانند یهودیانی است که خدا آنان را به سبب تقلید از فقیهان فاسقشان نکوهش کرد.

اما هر فقیهی که نگهدار نفس خود باشد، دینش را حفظ کند، با هوای نفس مخالفت نماید و فرمان مولای خویش را اطاعت کند، بر عوام جایز است از او پیروی کنند. البته چنین کسانی تنها در برخی از فقهای شیعه یافت می‌شوند، نه در همه آنان.

پس هر فقیهی که مانند فاسقان مردم مرتکب گناهان و زشتی‌ها شود، هیچ سخنی را که از طرف ما نقل می‌کند نپذیرید و برای او هیچ کرامتی قائل نشوید.

و علت اینکه در احادیثی که از ما اهل‌بیت نقل می‌شود آمیختگی و آشفتگی بسیار پیدا شده، همین است؛ زیرا افراد فاسق سخنان ما را نقل می‌کنند و از روی نادانی همه آن را تحریف می‌کنند و مطالب را به جای خود قرار نمی‌دهند. گروهی دیگر نیز عمداً بر ما دروغ می‌بندند تا از دنیا بهره‌ای به دست آورند که همان توشه آنان برای آتش جهنم خواهد شد.

و گروهی نیز دشمنان ما هستند که نمی‌توانند آشکارا به ما طعنه بزنند؛ پس بخشی از علوم صحیح ما را می‌آموزند و آن را نزد شیعیان ما مطرح می‌کنند، ولی هنگامی که نزد دشمنان ما می‌روند از ما عیب‌جویی می‌کنند و سپس چندین برابر آن بر ما دروغ می‌بندند؛ دروغ‌هایی که ما از آن بیزاریم. افراد ساده‌دل از شیعیان ما این سخنان را می‌پذیرند و می‌پندارند که از علوم ماست؛ پس خود گمراه می‌شوند و دیگران را نیز گمراه می‌کنند.

زیان اینان برای شیعیان ناتوان ما از زیان لشکر یزید برای حسین بن علی علیه‌السلام و یارانش بیشتر است؛ زیرا آنان جان‌ها و اموال را می‌گرفتند، اما اینان «عالمان بد» هستند که خود را شبیه دوستداران ما نشان می‌دهند و وانمود می‌کنند با دشمنان ما دشمن‌اند، در حالی که با ایجاد شک و شبهه در دل‌های شیعیان ضعیف، آنان را گمراه می‌کنند و از راه حق بازمی‌دارند.

بی‌تردید هرکس که خدا در دل او بداند جز حفظ دین خود و بزرگداشت ولیّ خدا قصدی ندارد، او را در دست چنین فریبکار کافری رها نمی‌کند؛ بلکه مؤمنی را برای او فراهم می‌سازد که او را به راه درست راهنمایی کند، و سپس خدا او را توفیق می‌دهد که سخن او را بپذیرد. در نتیجه خدا به سبب این امر، خیر دنیا و آخرت را برای او جمع می‌کند؛ و برای کسی که او را گمراه کرده، لعنت در دنیا و عذاب در آخرت فراهم می‌آورد.

سپس فرمود:

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: 

بدترین عالمان امت من کسانی هستند که مردم را از ما گمراه می‌کنند و راه رسیدن به ما را می‌بندند؛ دشمنان ما را به نام‌های ما می‌نامند و القاب ما را به آنان می‌دهند. مردم بر آنان درود می‌فرستند در حالی که سزاوار لعنت‌اند، و ما را لعنت می‌کنند در حالی که ما در کرامت‌های الهی غرق و از صلوات آنان بی‌نیازیم؛ زیرا صلوات خدا و فرشتگان مقرب بر ما کافی است.

سپس گفته شد به امیرالمؤمنین علیه‌السلام: 

بهترین آفریدگان خدا پس از پیشوایان هدایت و چراغ‌های تاریکی چه کسانی‌اند؟

فرمود: 

عالمان، اگر صالح باشند.

گفته شد: پس بدترین آفریدگان خدا پس از ابلیس و فرعون و نمرود ـ و پس از کسانی که خود را به نام‌های شما می‌نامند و لقب‌های شما را بر خود می‌گذارند و جایگاه‌های شما را می‌گیرند و در قلمرو شما فرمان می‌رانند ـ چه کسانی‌اند؟

فرمود: 

عالمان، اگر فاسد شوند؛ آنان که باطل‌ها را آشکار می‌کنند و حقایق را پنهان می‌سازند.

و درباره آنان است که خداوند فرموده است: 

«آنان کسانی‌اند که خدا لعنتشان می‌کند و همه لعنت‌کنندگان نیز بر آنان لعنت می‌فرستند؛ مگر کسانی که توبه کنند…» (ادامه آیه).

دلنوشته‌

آموختن از نور، نه تقلید از سایه

دلنوشته‌ای از جنس هشدار، بیداری و امید:

گاهی در زندگی، انسان در میان صداها گم می‌شود؛
صداهایی که هرکدام ادعا دارند «راه» را نشان می‌دهند،
«نور» را می‌فروشند،
یا «نجات» را در مشت گرفته‌اند.
و آدمی، اگر مراقب نباشد، دلش را دست هر دستی می‌دهد که شعار هدایت می‌دهد،
حتی اگر آن دست، دستِ گمراهی باشد.

حدیثی که از امام حسن عسکری علیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام رسیده، مثل چراغی‌ست که ناگهان در میان مه روشن می‌شود.
چراغی که حرفش ساده است اما سنگین:  

مواظب باش… هر صدایی صدای خدا نیست.
هر معلمی، معلمِ ربانی نیست. هر رهبری، راهبر نیست.

این حدیث، یک قصه‌ی تاریخی نیست؛
آیینه‌ای است روبه‌روی ما.

داستان یهودیانِ ساده‌دلی که کتاب خدا را نمی‌خواندند،
بلکه فقط «حرف» لیدرهایشان را تکرار می‌کردند.
لیدرهایی که راست و دروغ را قاطی کرده بودند،
حقیقت را به نفع خود تحریف می‌کردند،
و بر گرده‌ی مردم سوار بودند.
آنان پاک‌ترین پیام خدا را با دست خویش می‌نوشتند و می‌گفتند:
«این از سوی خداست»… تا فقط چند روز بیشتر بر گرده‌ی ضعفا بنشینند.

و وای، وایِ خدا بر کسانی که دین را ابزار دنیا می‌کنند…

در همین‌جا امام صادق علیه‌السلام پرده را کنار می‌زند و می‌فرماید:  

مشکل تقلید نیست؛  

مشکل این است که از چه کسی تقلید می‌کنیم.

عوام یهود خطاکار نبودند چون بی‌سواد بودند؛  

خطاکار بودند چون می‌دانستند لیدرهایشان دروغ می‌گویند، رشوه می‌گیرند، حکم خدا را به نفع خود تغییر می‌دهند، اهل تعصب و ظلم‌اند… و باز هم دنبالشان می‌رفتند.

و درست همین‌جاست که حدیث، تبدیل می‌شود به یک تذکر بزرگ برای «ما».

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

اگر در دین ما، عوام دیدند یک لیدر به دنیا چسبیده، ظلم می‌کند، تعصب ورزیده، حق را پایمال می‌کند و باطل را با زر و زور و شهوت تزیین می‌کند…  

اگر دیدند سخنش بوی خدا نمی‌دهد بلکه بوی منفعت‌طلبی می‌دهد…  

اگر دیدند راه او تاریک است—حتی اگر ظاهرش خوب باشد—  

پیروی از او حرام است.

حرام، مثل تبعیت یهود از لیدرهای فاسدشان.

اما در مقابل، اگر معلمی را یافتند که «صائن نفس»،  

«حافظ دین»،  

«مخالف هوا»،  

و «مطیع مولایش» بود—  

فقط از او بیاموزید، فقط از او بپرسید؛  

که چنین معلمی «ربّانی» است، چراغ خداست، جانش بوی اخلاص می‌دهد.

چنین کسی زیاد نیست…  

«فقط برخی از معلمین چنین‌اند، نه همه.»

و حدیث یک دردِ سنگین دیگر را هم بازگو می‌کند:

بدترین دشمنان اهل‌بیت، همیشه کسانی نبودند که شمشیر داشتند؛
گاهی آنان بودند که «حدیث» نقل می‌کردند.
کسانی که خود را دوست‌دار نشان می‌دادند،
اما سخنان اهل‌بیت را تحریف می‌کردند،
در دل مردم شک می‌انداختند،
و راه حقیقت را می‌بستند.

این‌ها، به گفته حدیث،  

«آسیبشان از لشکر یزید بر حسین علیه‌السلام بیشتر است.»  

زیرا یزید، جان‌ها را می‌گرفت،  

اما اینان ایمان‌ها را می‌کُشند.

و بعد یک بشارت آرام‌بخش:  

اگر کسی نیتش پاک باشد، دنبال خدا و حقیقت باشد،  

خدا او را در دست این‌گونه فریبکاران رها نمی‌کند؛  

خدا برایش انسانی قرار می‌دهد که او را بر راه درست نگه دارد،  

و به او خیر دنیا و آخرت می‌بخشد.

و آخر حدیث…  

اوج درد و اوج امید:

بهترین خلق پس از امامان،  

عالمان صالح‌اند.  

و بدترین خلق پس از ابلیس و فرعون،  

عالمان فاسد؛  

آنان که باطل را آشکار می‌کنند و حق را پنهان.

این حدیث، با تمام طول و عمقش، یک پیام دارد—پیامی که مثل نسیمی داغ بر صورت ما می‌خورد:

تو مسئول نوری هستی که با قلبت دنبالش می‌روی.  

خدا از تو نخواسته تولید کنندۀ علم باشی،  

اما خواسته چشم بسته دنبال هر صدایی نروی.  

خواسته بپرسی،  

بشنوی،  

بفهمی،  

و فرق بگذاری میان معلمی که از آسمان آمده  

و لیدری که از تاریکی‌ها برآمده.

جان کلام این دلنوشته‌ این است:

ای کسی که این دلنوشته را می‌خوانی،  

مراقب باش چه کسی به تو «علم» یاد می‌دهد.  

دنیا پر است از کسانی که لباس هدایت پوشیده‌اند اما بوی دنیا را می‌دهند.  

و در مقابل، کسانی که گم‌نام‌اند اما بوی عطر خدا به مشامشان گره خورده.

راه روشن، همیشه ساده است:  

سراغ کسی برو که خودش در تاریکی نایستاده.  

سراغ کسی برو که دنیا برایش وسوسه نیست.  

سراغ کسی برو که وقتی نگاهش می‌کنی، به خدا نزدیک‌تر می‌شوی.

این همان پیام بزرگ حدیث است:  

تقلید کور نکن.  

راه روشن را از انسان روشن طلب کن.  

و بدان:  

اگر نیتت حق باشد، خدا تو را تنها نمی‌گذارد.

«پنجره‌ای در خانهٔ دل»
«خوخه؛ پنجره‌ای برای ورود نور»
«معلم؛ پنجرهٔ نورگیر قلب»
«دری کوچک به سوی آسمان»
«وقتی پنجره‌ای به نور باز می‌شود»
«از خوخه تا خورشید»
«پنجره‌هایی که خانهٔ دل را روشن می‌کنند»
«پنجره‌ای در خانهٔ دل»
«خوخه؛ روزنه‌ای به تماشای خورشیدِ پنهان»
«آستانه‌ای از نور بر درگاه غیبت»
«بابی در دلِ باب؛ پنجره‌ای رو به آسمان امامت»
«سهمِ دل از خورشید، از دریچهٔ خوخه»
«خوخه؛ طعمِ شیرینِ علم در قحطیِ دیدار»
«ایستگاهِ تماشای نور در جغرافیای غیبت»
«خوخه؛ تنفسِ نور در خانه‌ی غیبت»

دلنوشته

معلم؛ پنجرهٔ نورگیر خانهٔ دل
سهمِ دل از خورشید، از دریچهٔ خوخه
هلو؛ طعمِ شیرینِ علم در قحطیِ دیدار

خانه‌ای را تصور کن که پنجره ندارد.
دیوارها هستند، سقف هست، حتی شاید چراغی هم در گوشه‌ای روشن باشد…
اما هوا سنگین است، نور نمی‌چرخد، و زندگی در آن خانه آرام‌آرام پژمرده می‌شود.

قلب انسان هم خانه‌ای شبیه همین خانه است.

قلب، اگرچه با فطرت ساخته شده، اما اگر روزنه‌ای به سوی نور نداشته باشد،
کم‌کم تاریکی در آن لانه می‌کند.
نه به خاطر اینکه نور وجود ندارد…
بلکه چون راهی برای ورودش باز نشده است.

در زبان عربی واژه‌ای هست: «خوخة».
واژه‌ای کوچک اما پرمعنا.

خوخه یعنی:
دانه‌ی هلو…
میوه‌ی درخت هلو…
و نیز «روزنه‌ای در خانه که نور را به درون می‌آورد»؛
یا «دری کوچک در دلِ دری بزرگ».

چه تعبیر عجیبی…

گویی معلم ربانی همان «خوخه» است؛
همان پنجره‌ی کوچکی که نور علم از آن وارد خانه‌ی دل می‌شود.

علمی که از معلم گرفته می‌شود،
مثل میوه‌ای شیرین است…
مثل «هلو»؛
میوه‌ای که از درخت علم چیده شده و در دست شاگرد گذاشته می‌شود.

و آن لحظه، در خانه‌ی قلب،
پنجره‌ای باز می‌شود.

نور می‌آید.

هوای تازه می‌آید.

و تاریکی عقب می‌رود.

***

خانه‌ای که پنجره دارد،
لازم نیست هر بار درِ بزرگش را باز کند.

یک روزنه‌ی کوچک کافی است تا نور وارد شود.

و این همان رازی است که قرآن در داستان قوم سبا به ما نشان می‌دهد:

«وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ الْقُرَى الَّتي بارَكْنا فيها قُرىً ظاهِرَةً…»

خدا میان سرزمین سبا و سرزمین‌های مبارک،
آبادی‌هایی آشکار قرار داده بود؛
ایستگاه‌هایی روشن در مسیر.

این آبادی‌ها همان «درهای کوچک مسیر» بودند؛
راه‌هایی که رسیدن را ممکن می‌کردند.

مثل پنجره‌هایی در مسیر نور.

در زندگی ما هم همین‌گونه است.

درِ بزرگ خانه‌ی هدایت،
امام معصوم ع است.

اما در روزگار غیبت خورشید،
همه به آن در بزرگ دسترسی مستقیم ندارند.

پس خدا درهای کوچکی قرار داده است.

پنجره‌هایی از نور.

و آن‌ها «معلمان ربانی» هستند.

کسانی که دلشان به نور حقیقت روشن است
و همان نور را به قلب‌های دیگر می‌رسانند.

امام هادی علیه‌السلام چه زیبا این حقیقت را بیان کرده‌اند:

اگر پس از غیبت قائم شما،
عالمانی نبودند که مردم را به سوی او دعوت کنند،
و با حجت‌های الهی از دین دفاع کنند،
و بندگان ضعیف خدا را از دام‌های ابلیس نجات دهند…

هیچ‌کس بر دین باقی نمی‌ماند.

اما این عالمان،
دل‌های شیعیان ضعیف را در دست می‌گیرند
همان‌گونه که ناخدای کشتی، سکان کشتی را در دست دارد.

آن‌ها مسیر را نگه می‌دارند.
کشتی دل‌ها را از طوفان عبور می‌دهند.

***

پس معلم فقط کسی نیست که درس می‌دهد.

معلم، «پنجره‌ی نورگیر خانه‌ی قلب ماست».

اگر این پنجره به آسمان باز شود،
نور می‌آید.

اما اگر پنجره رو به تاریکی باز شود،
خانه تاریک‌تر هم می‌شود.

و همین‌جاست که حدیث به ما هشدار می‌دهد:

همه‌ی کسانی که نام «عالم» دارند، پنجره نیستند.
بعضی فقط نقاشیِ پنجره‌اند بر دیوار تاریکی.

از چنین کسانی، نور وارد خانه نمی‌شود.

بلکه هوا را هم سنگین‌تر می‌کنند.

اما معلم ربانی…
کسی است که خودش رو به نور ایستاده است.

او دری کوچک است در دل دری بزرگ.
از او می‌توان عبور کرد.
از او می‌توان نور گرفت.
از او می‌توان به خانه‌ی نور رسید.

***

پس ای دل…

وقتی معلمی را در زندگی‌ات انتخاب می‌کنی،
در حقیقت «پنجره‌ی خانه‌ات را انتخاب می‌کنی».

ببین این پنجره رو به کجا باز می‌شود.

به آسمان…
یا به دیوار؟

به نور…
یا به سایه؟

زیرا خانه‌ای که پنجره‌اش به خورشید باز شود،
هرگز تاریک نمی‌ماند.

و دلی که معلمش ربانی باشد،
همیشه راه نور را پیدا می‌کند.

عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ:
يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ إِذَا كَانَ عَاقِلًا أَنْ يَكُونَ لَهُ أَرْبَعُ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ
سَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ
وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ
وَ سَاعَةٌ يَأْتِي أَهْلَ الْعِلْمِ الَّذِينَ يَنْصُرُونَهُ فِي أَمْرِ دِينِهِ وَ يَنْصَحُونَهُ
وَ سَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّتِهَا مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا فِيمَا يَحِلُّ وَ يُحْمَدُ.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل می‌کند که فرمود:
«کسی که عاقل باشد، باید در روز خود چهار زمان داشته باشد:
زمانی که در آن با پروردگارش نیایش و رازگویی می‌کند؛
زمانی که در آن نفس خود را محاسبه و بررسی می‌کند؛
زمانی که در آن نزد اهل علمی می‌رود که او را در دین یاری می‌کنند و خیرخواه او هستند؛
و زمانی که در آن نفس خود را برای بهره‌بردن از لذت‌های حلال و پسندیده دنیا آزاد می‌گذارد.»

دلنوشته

کنار پنجرهٔ علم؛ تنفسِ نور در خانه‌ی غیبت

و آن روز، که خورشیدِ غیبت زمین را در سکوت پیچید،
دل‌ها ماندند در تاریکیِ بی‌راهی.
اما خدا دری کوچک برای تنفس گذاشت،
پنجره‌ای برای هوا،
روزنه‌ای برای نور.

آن پنجره، معلم است؛
عالمی که از مشرقِ وحی، نسیم دانایی را به دل‌ها می‌رساند.

و انسانِ عاقل، آن را می‌بیند.
زیرا عقل، بی‌نورِ عبادت و انس با علم،
به سنگی خاموش می‌ماند.

***

امیرِ مؤمنان علیه‌السلام از پیامبر نقل می‌کند:
«برای عاقل، چهار ساعت از روز لازم است؛
ساعتی برای مناجات با پروردگارش،
ساعتی برای محاسبه‌ی نفس،
ساعتی که در کنار اهل علم باشد ـ آنان که در دین یاری‌اش کنند و خیرخواه او باشند ـ
و ساعتی برای آسایش و لذت حلال.»

چهار ساعت،
چهار نفس،
چهار پنجره در دیوار روز.

اولی، پنجرهٔ دل به سوی آسمان؛
دومی، پنجره‌ای به درون خویش؛
سومی، پنجره‌ای به خانه‌ی علم؛
و آخری، پنجره‌ای به آرامشِ مشروع و سپاسگزاری.

***

در آن سومین ساعت،
نقش معلمی که همچون میوهٔ شیرینِ هلو، جان را نرم و روشن می‌کند آشکار می‌شود—
او که میان ما و خورشید پنهان،
راهی از نور می‌گشاید
.

عالمی که «ینصرک فی دینک و ینصحک»،
نه برای نام، نه برای نان،
بلکه برای اینکه چراغ دل خاموش نماند.

با او نشستن،
مثل نشستن کنار پنجره‌ای است که هوای تازه وارد می‌کند.
حرف‌هایش، نسیمِ علم است؛
سکوتش، سایهٔ خورشید بر دیوار ایمان.

***

پس اگر روزی حس کردی روزهایت سنگین شده،
و هوای خانه دل گرفته است،
در میان چهار ساعت رسول خدا،
برو سراغ ساعت سوم.

بنشین کنار اهل علمِ ربانی،
همان‌ها که نصیحتشان نرمیِ نور را دارد،
نه زبریِ قضاوت.

بگذار خوخه‌ات باز شود.

بگذار دلَت نفس بکشد.

زیرا انسان، اگر همهٔ عبادت‌های جهان را داشته باشد
و پنجرهٔ علم و نصیحت را ببندد،
در حقیقت در تاریکیِ خانهٔ خود نشسته است.

***

ای دل…
بیاد داشته باش:

به اندازه‌ی مناجاتت با خدا،
به اندازه‌ی صداقتت با خود،
به اندازه‌ی نزدیکی‌ات با اهلِ علمِ خیرخواه،
و به اندازه‌ی لذتِ حلالت از دنیا،
زنده‌ای.

و هر روز که یکی از این پنجره‌ها بسته شود،
یک بخش از جان خاموش می‌گردد.

اما وقتی همهٔ پنجره‌ها باز شوند—
نور می‌چرخد، هوا زنده می‌شود،
و قلب، خانه‌ای می‌شود برای حضورِ خدا.

عیسی مسیح ع:
يَا عَبِيدَ الدُّنْيَا
إِنَّمَا مَثَلُكُمْ مَثَلُ السِّرَاجِ يُضِي‏ءُ لِلنَّاسِ وَ يُحْرِقُ نَفْسَهُ
يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ زَاحِمُوا الْعُلَمَاءَ فِي مَجَالِسِهِمْ وَ لَوْ جُثُوّاً عَلَى الرُّكَبِ
فَإِنَّ اللَّهَ يُحْيِي الْقُلُوبَ الْمَيْتَةَ بِنُورِ الْحِكْمَةِ كَمَا يُحْيِي الْأَرْضَ الْمَيْتَةَ بِوَابِلِ الْمَطَرِ.

«معلمِ نورانی»: «پنجره‌ای هلوگون»

دلنوشته

پنجره‌ای رو به نور حکمت

و اینجاست که سخن عیسی ع،
چون نسیمی از جانب باغ‌های بالا،
بر دل می‌وزد و آدمی را می‌لرزاند:

«ای بندگان دنیا…
شما مانند چراغی هستید
که برای دیگران روشن است،
اما خود را می‌سوزاند.»

چه سخت و چه صادق.
علمی که فقط بر زبان باشد
و دل را نسوزاند،
روشنایی نیست—
آتش است.
آتشی که صاحبش را در سکوت می‌خورد
و خاکسترش را کسی نمی‌بیند.

علمی که از دهان بیرون می‌ریزد
اما به دل نمی‌نشیند،
نه راهی می‌گشاید
نه ظلمتی را می‌شکند.
آن فقط صدای نور است،
نه خود نور.

***

اما راه چه بود؟
عیسی علیه‌السلام پرده را کنار می‌زند:

«ای بنی‌اسرائیل…
در مجالس علما جای بگیرید،
حتی اگر بر زانو بیفتید و با زحمت پیش بروید؛
که خدا دل‌های مرده را
با نور حکمت زنده می‌کند،
همان‌گونه که زمین خشک
با باران سنگینِ آسمان زنده می‌شود.»

اینجاست که انسان می‌فهمد
چرا باید به‌سوی معلم رفت،
چرا باید پنجره را باز گذاشت،
چرا باید نور را پذیرفت.

معلمِ نورانی،
همان که شیرینی‌اش
همچون میوهٔ هلو
قلب را نرم می‌کند،
خودِ همان پنجره است—
روزنی که از آن،
آفتابِ حکمت
بر خاک جان می‌تابد.

***

ای جویندهٔ روشنایی…
اگر تنها با زبان دانش اندوخته‌ای
اما دلت بی‌طعم است،
اگر حرف‌هایت بوی نور نمی‌دهد،
اگر درونت خشک است
و آسمانش بی‌ابر،

به سوی آن پنجره برو.
به سوی مجلسی که مردان و زنان نور
در آن نشسته‌اند.
به‌سوی معلمی که
هم لطافت میوهٔ هلو را دارد
و هم روشنی سپیده‌دم را.

بگذار نور حکمت
چون بارانی بی‌دریغ،
دلَت را از خواب بیدار کند.
بگذار جانت دوباره سبز شود.

چرا که این همان راهی است
که مسیح نشان داد—
راهی که در آن،
علم نه واژه،
که حیات است.
نه روشناییِ سطح،
که نور در مغز استخوان.

و آن‌گاه که این نور
در جانت بنشیند،
طعم «حیاتِ طیبهٔ جاویدان»
را خواهی چشید؛
طعم شیرینی که
نه زبان،
که قلب می‌فهمد.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:
الْمُؤْمِنُ إِذَا مَاتَ وَ تَرَكَ وَرَقَةً وَاحِدَةً عَلَيْهَا عِلْمٌ تَكُونُ تِلْكَ الْوَرَقَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سِتْراً فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّارِ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى بِكُلِّ حَرْفٍ مَكْتُوبٍ عَلَيْهَا مَدِينَةً أَوْسَعَ مِنَ الدُّنْيَا سَبْعَ مَرَّاتٍ
وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَقْعُدُ سَاعَةً عِنْدَ الْعَالِمِ إِلَّا نَادَاهُ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَلَسْتَ إِلَى حَبِيبِي وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَأُسْكِنَنَّكَ الْجَنَّةَ مَعَهُ وَ لَا أُبَالِي.

1. **یک برگ، هفت دنیا؛ یک ساعت، بهشت**
2. **پنجره‌ای که به بهشت گشوده می‌شود**
3. **راهی که از یک ساعت نزد عالم آغاز می‌شود**
4. **برگِ نور؛ شهرهای جاودانه**
5. **ساعتی کنار نور، عمری در بهشت**
6. **وقتی یک حرف، شهری از نور می‌سازد**
7. **مجلس علم؛ دهلیز آرامِ بهشت**
8. **از یک برگ تا هفت جهانِ روشنایی**

دلنوشته

پنجره‌ای که به بهشت گشوده می‌شود
ساعتی کنار نور، عمری در بهشت

حال که دل از سخن عیسی ع آرام می‌گیرد،
نوای پیامبرِ رحمت ص
چون نسیمی قدسی بر جان می‌وزد؛
نوایی که بوی اطمینان می‌دهد،
بوی وعده‌ای که اهل نور را می‌نوازد:

«مؤمن، اگر تنها یک برگ بگذارد
که بر آن دانشی نوشته باشد،
همان برگ در روز قیامت
میان او و آتش، پرده‌ای می‌شود.
و خداوند متعال
برای هر حرفی که بر آن نوشته است،
شهری به او می‌بخشد
که پهناوری‌اش
هفت برابر این دنیاست…»

چه وعده‌ای!
یک برگ،
تنها یک برگ که بوی فهم بدهد،
می‌شود حصاری از نور
در روزی که هیچ پناهی جز نور نیست.
و هر حرف،
نه خطی خشک و بی‌روح—
که شهری است از نعمت،
باغی است از آرامش،
گشایشی است که تنها دستِ خدایی قادر
به مؤمن هدیه می‌دهد.

***

اما حدیث،
به این وعده بسنده نمی‌کند.
درهایش را بازتر می‌کند؛
درهایی برای دل‌هایی که تشنهٔ نشستن پای صحبت‌های معلم‌اند:

«هیچ مؤمنی ساعتی در کنار عالمی نمی‌نشیند
مگر آنکه پروردگار عزّ و جلّ
به او ندا می‌دهد:
با حبیب من نشستی؛
به عزت و جلالم سوگند
او را با تو در بهشت جای می‌دهم
و باکی ندارم.»

اینجاست که می‌فهمی
مجالس علم،
فقط اتاق‌های کوچک روی زمین نیستند.
آن‌ها دهلیزهای بهشت‌اند.
معلمان نورانی،
نه صرفاً انسان‌هایی دانا—
که دوستداران خدا هستند؛
و هر که کنارشان بنشیند،
در حقیقت،
در کنار یکی از محبوبان خدا نشسته است.

ای دل…
ببین این ساعتی که با اهل نور می‌نشینی،
چه اندازه از آسمان بر آن سایه افتاده است.

***

پس اگر دل تو
با نوشتن یک حرف،
می‌تواند شهری هفت‌برابر دنیا بیافریند؛
و اگر نشستن یک ساعت
در کنار معلمی نورانی
می‌تواند تو را هم‌نشین او در بهشت کند—

آیا هنوز
درنگ جایز است؟
آیا هنوز می‌شود
پنجره را بسته گذاشت
و از نور غافل ماند؟

برو…
جهانِ فهم در یک برگ آغاز می‌شود،
و بهشتِ رفاقت با اهل نور
در یک ساعت نشستن.

بگذار این وعده‌ها
دل تو را سبک کنند.
بگذار تو را به سفر نور ببرند.
بگذار دلت،
چون میوه‌ای رسیده،
لطیف شود زیر دست خورشید حکمت.

که در پایان راه،
آنچه می‌ماند
نه واژه‌هاست،
نه اداها؛
بلکه نور است—
نوری که بر دل تو نشسته است
و شهری که از هر حرفِ فهمیده،
در قلمرو جاودانگی بنا شده است.

عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّهُ قَالَ:
إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ لِمَلَائِكَتِهِ عِنْدَ انْصِرَافِ أَهْلِ مَجَالِسِ الذِّكْرِ وَ الْعِلْمِ إِلَى مَنَازِلِهِمْ اكْتُبُوا ثَوَابَ مَا شَاهَدْتُمُوهُ مِنْ أَعْمَالِهِمْ فَيَكْتُبُونَ لِكُلِّ وَاحِدٍ ثَوَابَ عَمَلِهِ وَ يَتْرُكُونَ بَعْضَ مَنْ حَضَرَ مَعَهُمْ فَلَا يَكْتُبُونَهُ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا لَكُمْ لَمْ تَكْتُبُوا فُلَاناً أَ لَيْسَ كَانَ مَعَهُمْ وَ قَدْ شَهِدَهُمْ فَيَقُولُونَ يَا رَبِّ إِنَّهُ لَمْ يَشْرَكْ مَعَهُمْ بِحَرْفٍ وَ لَا تَكَلَّمَ مَعَهُمْ بِكَلِمَةٍ فَيَقُولُ الْجَلِيلُ جَلَّ جَلَالُهُ أَ لَيْسَ كَانَ جَلِيسَهُمْ فَيَقُولُونَ بَلَى يَا رَبِّ فَيَقُولُ اكْتُبُوهُ مَعَهُمْ إِنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَشْقَى بِهِمْ جَلِيسُهُمْ فَيَكْتُبُونَهُ مَعَهُمْ فَيَقُولُ تَعَالَى اكْتُبُوا لَهُ ثَوَاباً مِثْلَ ثَوَابِ أَحَدِهِمْ.

دلنوشته

آنجا که هم‌نشینی با اهل نور، سرنوشت دل را روشن می‌کند

و باز از آسمانِ کلام اهل‌بیت،
نوری دیگر بر این راه می‌تابد.

امام صادق علیه‌السلام خبر می‌دهد
از لحظه‌ای لطیف و پنهان
که پس از پایان مجلس‌های ذکر و علم رخ می‌دهد؛
آن هنگام که اهل آن مجلس
آرام‌آرام به خانه‌هایشان بازمی‌گردند.

در آن ساعت،
خداوند به فرشتگان می‌فرماید:
آنچه از اعمال آنان دیدید بنویسید.

و فرشتگان،
برای هر دلِ حاضر،
پاداشی درخورِ عملش می‌نگارند.

اما در میان آنان
کسی هست
که چیزی نگفته،
سؤالی نپرسیده،
حرفی بر زبان نیاورده است.

فرشتگان از نوشتنش درنگ می‌کنند.

آنگاه خداوند می‌پرسد:
چرا نام او را ننوشته‌اید؟
مگر با آنان نبود؟

می‌گویند:
پروردگارا،
او سخنی نگفت
و در گفت‌وگوهایشان شریک نشد.

و آنگاه
آن پاسخ مهربانانه می‌رسد؛
پاسخی که بوی رحمت می‌دهد:

«مگر هم‌نشین آنان نبود؟»

می‌گویند:
آری، پروردگارا.

و خداوند می‌فرماید:
«پس او را نیز با آنان بنویسید؛
زیرا اینان مردمانی‌اند
که هم‌نشینشان محروم نمی‌شود.»

و فرمان می‌دهد
برای او نیز
پاداشی همانند یکی از آنان بنویسند.

***

ای دل…
ببین چه اندازه مهربان است
خدای مجالس نور.

گاهی
تنها نشستن کافی است.
تنها بودن در هوای آن مجلس،
تنها گوش سپردن به باران حکمت.

حتی اگر زبان خاموش باشد،
اگر دل هنوز در آغاز راه باشد،
اگر پرسشی بر لب نیاید—

باز هم
نسیمی از آن رحمت
دامان انسان را می‌گیرد.

چرا که در کنار اهل نور نشستن
خود،
نوری است که آهسته در دل می‌نشیند.

***

پس اگر روزی
خود را خاموش یافتی
در میان اهل علم؛
اگر دیدی هنوز واژه‌ای برای گفتن نداری،

دلگیر مشو.

شاید همان سکوت
در دفتر آسمان نوشته می‌شود.
شاید همان نشستن ساده
در کنار مردان و زنان حکمت،

تو را در شمار آنان می‌آورد.

چرا که اینان قومی‌اند
که هیچ‌کس
با آنان بدبخت نمی‌شود.

و چه سعادتی بالاتر از این
که انسان
در سایهٔ اهل نور بنشیند
و آرام‌آرام
دلش نیز
به رنگ نور درآید.

قَالَ النَّبِيُّ ص:
قَالَ الْحَوَارِيُّونَ لِعِيسَى ع يَا رُوحَ اللَّهِ مَنْ نُجَالِسُ
قَالَ مَنْ يُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ رُؤْيَتُهُ وَ يَزِيدُ فِي عِلْمِكُمْ مَنْطِقُهُ وَ يُرَغِّبُكُمْ فِي الْآخِرَةِ عَمَلُهُ.

دلنوشته

هم‌نشینی که نور می‌آورد

در راهِ جست‌وجوی نور،
انسان تنها به دانستنِ راه نیاز ندارد؛
به هم‌سفر نیز نیاز دارد.
زیرا دل،
از دل‌ها رنگ می‌گیرد.

روزی حواریون از عیسی علیه‌السلام پرسیدند:
«ای روح خدا،
با چه کسانی همنشین باشیم؟»

و او پاسخی داد
که هنوز پس از قرن‌ها
چراغِ راهِ جویندگان است:

«با کسی که دیدنش شما را به یاد خدا اندازد،
گفتارش دانش شما را بیفزاید،
و کردارش شما را به آخرت ترغیب کند.»

***

این سخن،
تنها یک سفارش ساده نیست؛
نقشه‌ای است برای انتخابِ همراهانِ راه.

بعضی انسان‌ها
وقتی وارد مجلس می‌شوند،
گویی پنجره‌ای به آسمان باز می‌شود.
نه اینکه همیشه سخن از عبادت بگویند،
یا پیوسته نصیحت کنند؛
بلکه در نگاهشان،
در آرامشِ حضورشان،
چیزی هست که دل را متوجه خدا می‌کند.

دیدارشان
ذکرِ خاموش است.

***

و برخی دیگر،
وقتی لب به سخن می‌گشایند،
کلماتشان تنها صدا نیست.

حرف‌هایشان
چون دانه‌ای در دل می‌نشیند؛
آرام،
بی‌هیاهو،
اما زنده.

دانشی که از چنین زبانی جاری می‌شود
تنها برای انباشتن ذهن نیست؛
بلکه برای روشن کردنِ دل است.
علمی که چراغ می‌شود،
نه باری بر دوش.

***

و نشانهٔ سوم،
در کردارِ آنان آشکار است.

زیرا سخن،
اگر در زندگی ریشه نداشته باشد،
چیزی جز پژواکی توخالی نیست.

اما کسانی هستند
که زندگی‌شان خود یک دعوت است؛
دعوتی آرام به سوی جهانِ باقی.

نه با ترس،
نه با اجبار؛
بلکه با صداقتِ راهی که می‌روند.

وقتی به زندگی‌شان می‌نگری،
می‌بینی که دلشان به چیزی فراتر از این دنیا بسته است؛
و همین نگاه،
دل دیگران را نیز
به سوی افق‌های دورتر می‌کشاند.

***

پس ای دلِ جوینده…
در انتخابِ همنشینان،
آسان نگذر.

زیرا هم‌نشینی،
آهسته و بی‌صدا
سرنوشت دل را شکل می‌دهد.

اگر با اهل نور بنشینی،
نور در جانت می‌نشیند.
و اگر با اهل غفلت همنشین شوی،
دل نیز به همان رنگ در می‌آید.

پس بنگر:
چه کسی دیدارش تو را به یاد خدا می‌اندازد؟
چه کسی سخنش چراغ دانایی در دلت می‌افروزد؟
و چه کسی با زندگی خود
راهِ آخرت را به تو نشان می‌دهد؟

چنین انسانی
گنجی است در این دنیا؛
و یافتن او
نعمت بزرگی در مسیرِ رسیدن به خدا.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:
يَا أَبَا ذَرٍّ
الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ قِيَامِ أَلْفِ لَيْلَةٍ يُصَلَّى فِي كُلِّ لَيْلَةٍ أَلْفُ رَكْعَةٍ
وَ الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ أَلْفِ غَزْوَةٍ وَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ كُلِّهِ
قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ
مُذَاكَرَةُ الْعِلْمِ خَيْرٌ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ كُلِّهِ
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص
يَا أَبَا ذَرٍّ
الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ كُلِّهِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مَرَّةٍ
عَلَيْكُمْ بِمُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ فَإِنَّ بِالْعِلْمِ تَعْرِفُونَ الْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ
يَا أَبَا ذَرٍّ
الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ خَيْرٌ لَكَ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ صِيَامٍ نَهَارُهَا وَ قِيَامٍ لَيْلُهَا
وَ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ الْعَالِمِ خَيْرٌ لَكَ مِنْ عِتْقِ أَلْفِ رَقَبَةٍ.

دلنوشته

جایی که یک ساعت، از هزار شب نورانی‌تر است
آن‌گاه که فهمیدن از عبادت پیشی می‌گیرد

و در میانِ همهٔ عبادت‌ها،
عبادتی هست
که گاهی در سکوتِ یک مجلس رخ می‌دهد؛
بی‌هیاهو،
بی‌نمایش،
اما محبوبِ آسمان.

روزی پیامبر خدا صلی‌الله علیه و آله
به ابوذر فرمود:

«ای ابوذر،
یک ساعت نشستن در مجلسی
که در آن از علم یاد می‌شود
نزد خدا
محبوب‌تر است
از هزار شب عبادت؛
شب‌هایی که در هر یک
هزار رکعت نماز گزارده شود.»

سخنی شگفت است؛
گویی آسمان می‌خواهد
ارزش لحظه‌ای از فهمیدن را
به دل انسان نزدیک کند.

***

ای دل…
گاهی یک لحظه فهمیدنِ حقیقت،
راهِ هزار شب عبادت را روشن می‌کند.

زیرا عبادت
اگر با شناخت همراه نباشد،
چون چراغی است
که در دست نابینا باشد.

اما علم،
چشمِ دل را باز می‌کند.

به همین سبب پیامبر فرمود
نشستن در مجلسِ مذاکرهٔ علم
از هزار جهاد نیز برتر است؛
و حتی از خواندنِ قرآن بارها و بارها.

نه از آن رو که قرآن کم‌ارزش است—
قرآن خود سرچشمهٔ همهٔ نورهاست—
بلکه از آن رو
که فهمیدن،
دروازهٔ بهره بردن از آن نور است
.

***

علم است
که راه را از بیراهه جدا می‌کند؛
که حلال را از حرام می‌شناساند؛
که انسان را از سرگردانی نجات می‌دهد.

با علم،
عبادت معنا پیدا می‌کند.

با علم،
دل می‌فهمد برای چه می‌ایستد،
برای چه سجده می‌کند،
و برای چه زندگی می‌کند.

***

و چه زیباست
آن لحظه‌ای که انسان
در کنار عالمی می‌نشیند؛
نه برای جدال،
نه برای خودنمایی،
بلکه برای آموختن.

پیامبر فرمود:
نگاه کردن به چهرهٔ عالم
برای تو بهتر است
از آزاد کردن هزار بنده.

زیرا در چهرهٔ عالم،
سال‌ها جست‌وجو نهفته است؛
شب‌هایی از تفکر،
و روزهایی از صبر.

و شاید
در همان نگاه ساده،
جرقه‌ای در دل زده شود
که مسیر زندگی را تغییر دهد.

***

پس ای جویندهٔ نور…
اگر روزی راهت به مجلسی رسید
که در آن سخن از علمِ حق گفته می‌شود،
آن لحظه را سبک مشمار.

شاید همان یک ساعت
در ترازوی آسمان
سنگین‌تر باشد
از سال‌ها عبادتِ بی‌دانش.

زیرا خداوند
دل‌هایی را دوست دارد
که می‌خواهند بفهمند.

و مجلسی که در آن
نورِ دانایی گردش می‌کند،
جایی است
که فرشتگان آرام می‌نشینند
و رحمت
بر دل‌ها فرود می‌آید.

رُوِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ قَالَ:
جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ إِلَى النَّبِيِّ ص فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا حَضَرَتْ جَنَازَةٌ وَ مَجْلِسُ عَالِمٍ أَيُّهُمَا أَحَبُّ إِلَيْكَ أَنْ أَشْهَدَ
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص- إِنْ كَانَ لِلْجَنَازَةِ مَنْ يَتْبَعُهُا وَ يَدْفِنُهَا فَإِنَّ حُضُورَ مَجْلِسِ عَالِمٍ أَفْضَلُ مِنْ حُضُورِ أَلْفِ جَنَازَةٍ وَ مِنْ عِيَادَةِ أَلْفِ مَرِيضٍ وَ مِنْ قِيَامِ أَلْفِ لَيْلَةٍ وَ مِنْ صِيَامِ أَلْفِ يَوْمٍ وَ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ يُتَصَدَّقُ بِهَا عَلَى الْمَسَاكِينِ وَ مِنْ أَلْفِ حَجَّةٍ سِوَى الْفَرِيضَةِ وَ مِنْ أَلْفِ غَزْوَةٍ سِوَى الْوَاجِبِ تَغْزُوهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِمَالِكَ وَ نَفْسِكَ وَ أَيْنَ تَقَعُ هَذِهِ الْمَشَاهِدُ مِنْ مَشْهَدِ عَالِمٍ
أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ يُطَاعُ بِالْعِلْمِ وَ يُعْبَدُ بِالْعِلْمِ
وَ خَيْرُ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مَعَ الْعِلْمِ
وَ شَرُّ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مَعَ الْجَهْلِ.

دلنوشته

آن‌جا که خدا با علم شناخته می‌شود
در سایهٔ عالم، همهٔ راه‌ها روشن می‌شوند

گاهی انسان
در برابر دو راه می‌ایستد؛
هر دو نیک،
هر دو پسندیده،
و دل می‌پرسد:
کدام یک نزد خدا محبوب‌تر است؟

روزی مردی از انصار
با همین پرسش نزد پیامبر خدا صلی‌الله علیه و آله آمد.

گفت:
ای رسول خدا،
اگر در یک زمان
جنازه‌ای حاضر باشد
و مجلسی از عالم،
در کدام یک شرکت کنم؟

پیامبر با نگاهی که افقِ حقیقت را می‌دید فرمود:

اگر برای آن جنازه
کسانی هستند که آن را بدرقه کنند و به خاک بسپارند،
بدان که حضور در مجلسِ عالم
برتر است
از حضور در هزار تشییع جنازه،
از عیادت هزار بیمار،
از هزار شب عبادت،
از هزار روز روزه،
از هزار درهم صدقه به نیازمندان،
از هزار حج مستحبی،
و از هزار جهاد در راه خدا.

***

سخنی بزرگ است؛
اما راز آن در یک حقیقت نهفته است:

خداوند
با علم شناخته می‌شود،
با علم اطاعت می‌شود،
و با علم عبادت می‌شود.

اگر چراغ علم نباشد،
راه عبادت نیز در تاریکی می‌ماند.

انسان ممکن است عبادت کند
اما نداند چگونه.
ممکن است نیت خیر داشته باشد
اما راه را گم کند.

علم است
که عبادت را معنا می‌دهد
و عمل را به مقصد می‌رساند.

***

به همین سبب
مجلس عالم
تنها یک مجلس گفت‌وگو نیست.

جایی است
که راه‌ها روشن می‌شود؛
که دل‌ها از جهل رهایی می‌یابد؛
که انسان می‌آموزد چگونه زندگی کند
و چگونه به سوی خدا بازگردد.

در چنین مجلسی
گاهی یک جمله
سرنوشت انسانی را دگرگون می‌کند.

یک حقیقت کوچک
می‌تواند دری را بگشاید
که سال‌ها بسته بوده است.

***

پس ای دل…
اگر روزی تو را میان کارهای نیک
انتخابی پیش آمد،
به یاد آور که ریشهٔ همهٔ نیکی‌ها
در دانایی است.

زیرا بهترینِ دنیا و آخرت
با علم همراه است؛
و بدترینِ دنیا و آخرت
با جهل.

و چه نعمتی بزرگ‌تر از آن
که انسان
لحظه‌ای در مجلسی بنشیند
که در آن
چراغ فهم روشن می‌شود
و راهِ بندگی خدا
آرام‌آرام
در دل آشکار می‌گردد.

عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:
مُجَالَسَةُ الْعُلَمَاءِ عِبَادَةٌ
وَ النَّظَرُ إِلَى عَلِيٍّ ع عِبَادَةٌ
وَ النَّظَرُ إِلَى الْبَيْتِ عِبَادَةٌ
وَ النَّظَرُ إِلَى الْمُصْحَفِ عِبَادَةٌ
وَ النَّظَرُ إِلَى الْوَالِدَيْنِ عِبَادَةٌ.

دلنوشته

جایی که نگاه، دل را به خدا می‌برد
عبادتی به نام نگاه

و گاه
عبادت آن نیست که انسان
ساعتی طولانی در محراب بایستد.

گاهی
عبادت در «نگاه» است.

نگاهی که دل را بیدار می‌کند،
نگاهی که انسان را به یاد خدا می‌اندازد،
نگاهی که روح را از غفلت بیرون می‌آورد.

رسول خدا صلی‌الله علیه و آله فرمودند:

هم‌نشینی با عالمان عبادت است؛
نگاه به علی عبادت است؛
نگاه به خانهٔ خدا عبادت است؛
نگاه به قرآن عبادت است؛
و نگاه به پدر و مادر عبادت است.

***

چه رازی در این نگاه‌ها نهفته است؟

راز آن
در «جهتِ دل» است.

بعضی نگاه‌ها
دل را به زمین می‌بندند؛
اما بعضی نگاه‌ها
دل را به آسمان می‌برند.

وقتی انسان
در کنار عالمی می‌نشیند
که سخنش بوی خدا می‌دهد،
دل آرام‌آرام
از غفلت فاصله می‌گیرد.

وقتی چشم
به چهرهٔ علی علیه‌السلام می‌افتد،
عدالت، شجاعت و عبودیت
در دل زنده می‌شود.

وقتی نگاه
به کعبه می‌افتد،
انسان یاد می‌آورد
که قبلهٔ زندگی‌اش کجاست.

وقتی چشم
بر آیات قرآن می‌لغزد،
گویی روح
در میان کلمات وحی نفس می‌کشد.

و وقتی انسان
به چهرهٔ پدر و مادر نگاه می‌کند،
دلش به یاد
ریشه‌های مهربانی و فداکاری می‌افتد.

***

در این میان
مجلسِ عالِم
چیزی شبیه نشستن در کنار
چشمه‌ای زلال است.

گاهی تنها نشستن،
تنها شنیدن،
و حتی تنها نگاه کردن
کافی است

تا دل
اندکی روشن‌تر شود.

و چه عبادتی
زیباتر از این
که انسان
در سکوتِ یک مجلس نورانی
آرام‌آرام
به خدا نزدیک‌تر شود.

قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ:
أَيْ بُنَيَّ صَاحِبِ الْعُلَمَاءَ وَ جَالِسْهُمْ وَ زُرْهُمْ فِي بُيُوتِهِمْ لَعَلَّكَ أَنْ تُشْبِهَهُمْ فَتَكُونَ مِنْهُمْ.

دلنوشته

آرام‌آرام شبیهِ نور می‌شوی
رازِ همنشینی با اهل حکمت

و این نور
تنها با شنیدن به دست نمی‌آید؛
گاه با «هم‌نشینی»
آرام‌آرام در جان انسان می‌نشیند.

لقمانِ حکیم
روزی به فرزندش گفت:

ای پسرم،
با عالمان همنشین باش،
در کنارشان بنشین،
و به خانه‌هایشان برو؛
شاید به آنان شبیه شوی
و از آنان گردی.

***

حکمت
چیزی نیست که تنها
در کلمات زندگی کند.

حکمت
در نگاهِ انسان‌های دانا جاری است،
در سکوتشان،
در رفتارشان،
در شیوهٔ راه رفتن و سخن گفتنشان.

انسان
ناخواسته شبیهِ همنشینان خود می‌شود.

دل
آهسته‌آهسته رنگ می‌گیرد؛
گاهی از غفلت،
و گاهی از نور.

اگر کسی
کنار اهل دنیا بنشیند،
دلش کم‌کم
به همان چیزها مشغول می‌شود.

اما اگر
کنار اهل علم و حکمت بنشیند،
چیزی از آرامش آنان،
چیزی از فهم آنان،
و چیزی از نور آنان
به دلش راه پیدا می‌کند.

***

شاید به همین خاطر است
که لقمان نگفت فقط سخنشان را بشنو؛
گفت با آنان همنشین باش،
به دیدارشان برو،
در کنارشان بنشین.

زیرا نورِ دل
گاه از راهِ سخن می‌آید
و گاه
از راهِ معاشرت.

و چه بسا انسانی
سال‌ها با عالمی همنشین شود
و آرام‌آرام
بی‌آنکه خود بداند
دلش
به همان راهی برود
که دلِ آنان رفته است.

این است
رازِ بزرگِ همنشینی با اهل حکمت؛
اینکه انسان
آرام‌آرام
به آنچه دوست می‌دارد
شبیه می‌شود.

عَنْ عَلِيٍّ ع قَالَ:
جُلُوسُ سَاعَةٍ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ عِبَادَةِ أَلْفِ سَنَةٍ وَ النَّظَرُ إِلَى الْعَالِمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنِ اعْتِكَافِ سَنَةٍ فِي الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ سَبْعِينَ طَوَافاً حَوْلَ الْبَيْتِ وَ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ حَجَّةً وَ عُمْرَةً مَبْرُورَةً مَقْبُولَةً وَ رَفَعَ اللَّهُ لَهُ سَبْعِينَ دَرَجَةً وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ الرَّحْمَةَ وَ شَهِدَتْ لَهُ الْمَلَائِكَةُ أَنَّ الْجَنَّةَ وَجَبَتْ لَهُ.

دلنوشته

معجزهٔ هم‌نشینی با نور
ساعتی در کنار اهل علم

و هرچه پیش‌تر می‌رویم،
راز نورِ علم آشکارتر می‌شود؛
رازِ آن که چرا بزرگان دین
این‌گونه بر حضور در کنار عالمان
تأکید کرده‌اند.

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام فرمود:

یک ساعت نشستن نزد عالمان
از عبادت هزار سال
محبوب‌تر است نزد خدا.
نگاه کردن به چهرهٔ عالم
از یک سال اعتکاف در خانهٔ خدا
محبوب‌تر است.
دیدار عالمان
از هفتاد طواف
و از هفتاد حج و عمرهٔ مقبول
برتر است.
و خدا برای او
هفتاد درجه بالا می‌برد،
و رحمتش را بر او نازل می‌کند،
و فرشتگان شهادت می‌دهند
که بهشت بر او واجب شد.

***

این سخنان بزرگ
برای آن نیست که عبادت کوچک شمرده شود؛
بلکه برای آن است
که انسان بداند
عبادتی بالاتر از «فهمیدن» نیست.

عبادتِ بی‌فهم،
گاهی بی‌ثمر می‌ماند؛
اما فهمی که از مجلسِ عالم برمی‌خیزد،
همهٔ عبادت‌ها را زنده می‌کند.

گاه یک جمله
جهتِ عمر انسان را عوض می‌کند.
گاه یک نگاه
به چهرهٔ عالمی حقیقی،
کاری می‌کند که هزار سجده نتوانسته است.

زیرا در نگاهِ آنان
آرامشی هست که از یقین می‌آید،
نوری هست که از طهارت می‌جوشد،
و حقیقتی هست
که در هیچ کتابی نوشته نشده،
اما از رفتارشان جاری است.

***

و دیدار عالمان…
چرا برتر از هفتاد حج و طواف است؟

چون حج
راهی است به سوی خانهٔ خدا؛
اما دیدار عالم
راهی است به سوی خودِ خدا.

خانه
قبله است؛
اما عالمِ ربانی
قبلهٔ دل انسان می‌شود.

خانه را می‌بینی،
عبادت می‌کنی؛
اما عالم را می‌بینی،
راه عبادت را می‌آموزی.

یکی عبادت می‌آورد،
و دیگری چراغ عبادت.

***

به همین دلیل
خداوند
برای کسی که به دیدار عالم می‌رود
درهای رحمت را می‌گشاید،
و فرشتگان
در دل او نوری ثبت می‌کنند
که تا قیامت خاموش نمی‌شود.

و چه پاداشی بالاتر از آن
که انسان
در همین دنیا
به نور هدایت نزدیک‌تر شود
و در آخرت
بهشتی بر او واجب گردد.

این همان
معجزهٔ مجالسِ علم است؛
مجالسی که
نه فقط ذهن،
که دل انسان را
به خدا گره می‌زنند.

قَالَ النَّبِيُّ ص:
لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ كُلِّ دَاعٍ مُدَّعٍ يَدْعُوكُمْ مِنَ الْيَقِينِ إِلَى الشَّكِّ وَ مِنَ الْإِخْلَاصِ إِلَى الرِّيَاءِ وَ مِنَ التَّوَاضُعِ إِلَى الْكِبْرِ وَ مِنَ النَّصِيحَةِ إِلَى الْعَدَاوَةِ وَ مِنَ الزُّهْدِ إِلَى الرَّغْبَةِ وَ تَقَرَّبُوا إِلَى عَالِمٍ يَدْعُوكُمْ مِنَ الْكِبْرِ إِلَى التَّوَاضُعِ وَ مِنَ الرِّيَاءِ إِلَى الْإِخْلَاصِ وَ مِنَ الشَّكِّ إِلَى الْيَقِينِ وَ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَى الزُّهْدِ وَ مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَى النَّصِيحَةِ وَ لَا يَصْلُحُ لِمَوْعِظَةِ الْخَلْقِ إِلَّا مَنْ خَافَ هَذِهِ الْآفَاتِ بِصِدْقِهِ وَ أَشْرَفَ عَلَى عُيُوبِ الْكَلَامِ وَ عَرَفَ الصَّحِيحَ مِنَ السَّقِيمِ وَ عِلَلَ الْخَوَاطِرِ وَ فِتَنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَى.

دلنوشته

همهٔ دعوت‌ها به خدا نمی‌رسد
همهٔ صداها راهِ نور نیستند

اما این همه تأکید بر نشستن در کنار عالمان،
راز دیگری هم دارد؛
رازی تلخ و دقیق:
همهٔ گویندگان،
همهٔ واعظان،
و همهٔ دعوت‌کنندگان،
اهلِ نور نیستند.

پیامبر خدا صلی‌الله علیه و آله فرمودند:

کنار هر دعوت‌کنندهٔ مدّعی ننشینید؛
آن‌ها که شما را
از یقین به شک می‌برند،
از اخلاص به ریا،
از تواضع به تکبّر،
از خیرخواهی به دشمنی،
و از زهد به دنیاپرستی.

بلکه خود را به عالمی برسانید
که شما را
از تکبّر به تواضع،
از ریا به اخلاص،
از شک به یقین،
از حرص به بی‌رغبتی،
و از دشمنی به خیرخواهی می‌خواند.

و موعظهٔ خلق
لایق کسی نیست
جز آن‌که از این آفت‌ها بترسد،
عیوب سخن را بشناسد،
صحیح و سقیم را تشخیص دهد،
و ریشه‌های آلودگیِ نفس و هوی را بداند.

***

این حدیث
حلقهٔ آخرِ حقیقت را آشکار می‌کند:

مشکل تنها این نیست
که همهٔ سخنرانان، عالم نیستند؛
مشکل این است
که برخی از آنان
راه را گم می‌کنند
و دیگران را نیز با خود
به بیراهه می‌برند.

گاهی کنار برخی افراد نشستن
دل را خاموش می‌کند،
روح را خسته می‌کند،
و یقین را می‌فرساید.
مردمی را دیده‌ای
که از مجلس واعظی بیرون می‌آیند
و به‌جای نور،
در دلشان دودِ تکبّر یا ترس یا ریا نشسته است؟
این همان چیزی است
که پیامبر هشدار داد.

***

اما عالمِ حقیقی…
او کسی است که
پیش از آنکه سخن بگوید،
نفسش را ادب کرده؛
پیش از آنکه موعظه کند،
خود را موعظه کرده؛
پیش از آنکه دیگران را بترساند،
آفاتِ درون خود را شناخته.

به همین دلیل
سخنش بر دل می‌نشیند؛
چون از دل برخاسته است.
به همین دلیل
مجلسش نور دارد؛
چون خودش نور گرفته است.
و به همین دلیل
هم‌نشینی با او
انسان را آرام‌آرام
به سمت خدا می‌برد.

***

پس این دلنوشته
به آهستگی به ما می‌گوید:

همهٔ صداها را دنبال نکن؛
همهٔ مجلس‌ها نور نیست؛
همهٔ دعوت‌ها
راه به خدا نمی‌برد.

کنار کسی بنشین
که تو را
به نسخهٔ بهترِ خودت نزدیک می‌کند؛
کسی که دیدارش
تو را نرم‌تر،
صادق‌تر،
خیرخواه‌تر،
و خداترس‌تر می‌سازد.

چنین عالمی
نه فقط سخن می‌گوید؛
راه نشان می‌دهد.
نه فقط نور دارد؛
نور می‌بخشد.

و این
بزرگ‌ترین نشانهٔ عالم ربانی است.

قَالَ عِيسَى ع لِلْحَوَارِيِّينَ:
ارْضَوْا بِدَنِيِّ الدُّنْيَا مَعَ سَلَامَةِ دِينِكُمْ كَمَا رَضِيَ أَهْلُ الدُّنْيَا بِدَنِيِّ الدِّينِ مَعَ سَلَامَةِ دُنْيَاهُمْ وَ تَحَبَّبُوا إِلَى اللَّهِ بِالْبُعْدِ مِنْهُمْ وَ أَرْضُوا اللَّهَ فِي سَخَطِهِمْ فَقَالُوا فَمَنْ نُجَالِسُ يَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ مَنْ يُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ رُؤْيَتُهُ وَ يَزِيدُ فِي عِلْمِكُمْ مَنْطِقُهُ وَ يُرَغِّبُكُمْ فِي الْآخِرَةِ عَمَلُه‏.

دلنوشته

چهره‌ای که خدا را به یاد می‌آورد!

عجیب است…
گویی هرچه دلنوشته پیش می‌رود،
صدای پیامبران
به هم نزدیک‌تر می‌شود؛
همان نوری که از میان تورات گذشت،
در انجیل ادامه یافت
و در قرآن به کمال رسید.

اینجا عیسی روح‌الله علیه‌السلام
انگار با دست بر شانهٔ ما می‌گذارد
و آرام می‌گوید:

دنیا را ساده بگیرید…
نه بی‌ارزش،
اما کوچک‌تر از آن‌که
دین‌تان را برایش بفروشید.
همان‌گونه که اهل دنیا
به دینِ کم راضی‌اند
تا دنیایشان گرم بماند،
شما به دنیای کم راضی شوید
تا دین‌تان سالم بماند.

و بعد،
نگاهش را کمی تیزتر می‌کند؛
مثل کسی که می‌خواهد
زخم پنهانی را نشان بدهد:

از کسانی دور شوید
که دنیا را پرستش می‌کنند.
دوری از آنان
محبت شما را نزد خدا بیشتر می‌کند.
گاهی باید خدا را راضی کرد
حتی اگر آنان از شما برنجند.

حوارّیان پرسیدند:
پس با چه کسی بنشینیم،
ای روح‌الله؟

و اینجاست
که جوهرهٔ سخن او
چون نسیمِ لطیف
در دل انسان می‌نشیند:

با کسی بنشینید
که دیدنش شما را
به یاد خدا می‌اندازد؛
نه به یاد کمبودها و حسرت‌ها.

با کسی سخن بگویید
که حرف‌هایش
علم شما را زیاد می‌کند؛
نه تردیدهایتان را.

با کسی همراه شوید
که عملش
شما را به آخرت راغب می‌سازد؛
نه به مسابقهٔ دنیا.

این‌جا دیگر
تمایزِ عالمِ ربانی و مدعی
چنان روشن می‌شود
که نیازی به نشانهٔ دیگر نیست.

دیدنش… یاد خدا.
سخنش… روشن‌تر شدنِ فهم.
رفتارش… بیدار شدنِ شوق آخرت.

این سه نشانه،
سه کلیدند؛
کلیدهایی که اگر در دست داشته باشی،
نه گم می‌شوی،
نه فریب می‌خوری،
نه کنارِ هر «صدا» می‌نشینی.

و دل،
آرام آرام یاد می‌گیرد
که کنار چه کسانی نور می‌گیرد
و کنار چه کسانی خاموش می‌شود.

عالم ربانی را
از همین‌جا می‌توان شناخت:
دیگران را به خدا نزدیک می‌کند
حتی اگر ساکت باشد.
و مدعی را نیز
از همین‌جا می‌توان شناخت:
دیگران را از خدا دور می‌کند
حتی اگر از صبح تا شب
سخنِ خدا بر زبان داشته باشد.

پس دل،
وقتی این سخن عیسی را می‌شنود،
آهسته می‌گوید:

«خدایا…
مرا به دیدار کسی برسان
که نگاهش یاد توست،
سخنش نور توست،
و عملش راه به سوی تو…»

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا خَرَجَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ نَادَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ فَوْقِ الْعَرْشِ مَرْحَباً بِكَ يَا عَبْدِي أَ تَدْرِي أَيَّ مَنْزِلَةٍ تَطْلُبُ وَ أَيَّ دَرَجَةٍ تَرُومُ تُضَاهِي مَلَائِكَتِي الْمُقَرَّبِينَ لِتَكُونَ لَهُمْ قَرِيناً لَأُبَلِّغَنَّكَ مُرَادَكَ وَ لَأُوصِلَنَّكَ بِحَاجَتِكَ فَقِيلَ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع مَا مَعْنَى مُضَاهَاةِ مَلَائِكَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُقَرَّبِينَ لِيَكُونَ لَهُمْ قَرِيناً قَالَ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‏
فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ وَ ثَنَّى بِمَلَائِكَتِهِ وَ ثَلَّثَ بِأُولِي الْعِلْمِ الَّذِينَ هُمْ قُرَنَاءُ مَلَائِكَتِهِ وَ سَيِّدُهُمْ مُحَمَّدٌ ص وَ ثَانِيهِمْ عَلِيٌّ ع وَ ثَالِثُهُمْ أَهْلُهُ وَ أَحَقُّهُمْ بِمَرْتَبَتِهِ بَعْدَهُ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ثُمَّ أَنْتُمْ مَعَاشِرَ الشِّيعَةِ الْعُلَمَاءُ بِعِلْمِنَا تأولون [تَالُونَ لَنَا] مَقْرُونُونَ بِنَا وَ بِمَلَائِكَةِ اللَّهِ الْمُقَرَّبِينَ‏ شُهَدَاءُ لِلَّهِ بِتَوْحِيدِهِ وَ عَدْلِهِ وَ كَرَمِهِ وَ جُودِهِ قَاطِعُونَ لِمَعَاذِيرِ الْمُعَانِدِينَ مِنْ إِمَائِهِ وَ عَبِيدِهِ فَنِعْمَ الرَّأْيُ لِأَنْفُسِكُمْ رَأَيْتُمْ وَ نِعْمَ الْحَظُّ الْجَزِيلُ اخْتَرْتُمْ وَ بِأَشْرَفِ السَّعَادَةِ سَعِدْتُمْ حِينَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ ع قُرِنْتُمْ وَ عُدُولُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ شَاهِرِينَ بِتَوْحِيدِهِ وَ تَمْجِيدِهِ جُعِلْتُمْ وَ هَنِيئاً لَكُمْ إِنَّ مُحَمَّداً لَسَيِّدُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ وَ إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ الْمُوَالِينَ أَوْلِيَاءَ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَ الْمُتَبَرِّءِينَ مِنْ أَعْدَائِهِمَا أَفْضَلُ أُمَمِ الْمُرْسَلِينَ وَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبَلُ مِنْ أَحَدٍ عَمَلًا إِلَّا بِهَذَا الِاعْتِقَادِ وَ لَا يَغْفِرُ لَهُ ذَنْباً وَ لَا يَقْبَلُ لَهُ حَسَنَةً وَ لَا يَرْفَعُ لَهُ دَرَجَةً إِلَّا بِهِ.

دلنوشته

راهی که به مجلسِ فرشتگان می‌رسد

و بعد از همهٔ این سخنان
دربارهٔ معلم،
همنشین،
و مجلسِ علم…

ناگهان پیامبر خدا صلی‌الله علیه و آله
پردهٔ دیگری از عظمتِ این راه را کنار می‌زند؛
چیزی که شاید کمتر به آن فکر کرده‌ایم.

فرمودند:

وقتی بنده‌ای
برای طلبِ علم از خانه بیرون می‌آید،
خداوند از فراز عرش او را ندا می‌دهد:

«مرحبا بر تو ای بندهٔ من!
آیا می‌دانی در پی چه منزلتی هستی؟
و چه درجه‌ای را طلب می‌کنی؟»

و بعد،
راز بزرگی را آشکار می‌کند:

«تو می‌کوشی
هم‌نشینِ فرشتگان مقرّب من شوی…»

طلبِ علم
فقط جمع کردن دانسته‌ها نیست؛
فقط نشستن در کلاس و شنیدن سخن نیست.

این راه
حرکت آرام انسانی است
به سوی صفِ فرشتگان.

امام زین‌العابدین علیه‌السلام
وقتی معنای این سخن را پرسیدند،
آیه‌ای را یادآور شد؛
آیه‌ای که جایگاهِ اهل علم را
در کنارِ آسمان نشان می‌دهد:

«شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلّا هُوَ
وَ الْمَلائِكَةُ
وَ أُولُوا الْعِلْمِ…»

خدا گواهی می‌دهد،
فرشتگان گواهی می‌دهند،
و اهل علم نیز گواهی می‌دهند.

ببین ترتیب را…

اول خدا،
بعد فرشتگان،
و سپس اهل علم.

گویی کسانی که علمِ حق را می‌شناسند
در صفِ شهادتِ توحید
کنارِ فرشتگان ایستاده‌اند.

و امام فرمود:
این همان هم‌نشینی با ملائکه است.

***

اینجا
طلبِ علم دیگر کوچک به نظر نمی‌رسد.

هر قدمی که برای فهمِ حقیقت برداشته می‌شود
شاید در زمین دیده نشود،
اما در آسمان
حرکتی است
به سوی مجلسِ فرشتگان.

و آن عالمی که
دل‌ها را به خدا نزدیک می‌کند،
آن شاگردی که
با اخلاص به دنبال فهم می‌رود،
هر دو
در حقیقت
در همان صف ایستاده‌اند؛
صفِ گواهانِ توحید.

و شاید به همین دلیل است
که مجالس علم
بوی آسمان می‌دهند؛

چون فرشتگان
با اهل علم
بیگانه نیستند.

رفع اللَّه العالم بالقرآن و تأويله و الموالي لأهل البيت ع المعادي لأعدائهم و جعله قدوة و أسوة و إماما لكل خير:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:
فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص
فَضْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْقُرْآنُ وَ الْعِلْمُ بِتَأْوِيلِهِ وَ رَحْمَتُهُ وَ تَوْفِيقُهُ لِمُوَالاةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِينَ وَ مُعَادَاةُ أَعْدَائِهِمْ ثُمَّ قَالَ ص وَ كَيْفَ لَا يَكُونُ ذَلِكَ خَيْراً مِمَّا يَجْمَعُونَ وَ هُوَ ثَمَنُ الْجَنَّةِ وَ نَعِيمُهَا فَإِنَّهُ يُكْتَسَبُ بِهَا رِضْوَانُ اللَّهِ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ يُسْتَحَقُّ الْكَوْنُ بِحَضْرَةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ إِنَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الطَّيِّبِينَ أَشْرَفُ زِينَةِ الْجِنَانِ ثُمَّ قَالَ ص يَرْفَعُ اللَّهُ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَ الْعِلْمِ بِتَأْوِيلِهِ وَ بِمُوَالاتِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ التَّبَرِّي مِنْ أَعْدَائِنَا أَقْوَاماً فَيَجْعَلُهُمْ فِي الْخَيْرِ قَادَةً [وَ] أَئِمَّةً فِي الْخَيْرِ تُقْتَصُّ آثَارُهُمْ وَ تُرْمَقُ أَعْمَالُهُمْ وَ يُقْتَدَى بِفِعَالِهِمْ وَ تَرْغَبُ الْمَلَائِكَةُ فِي خُلَّتِهِمْ وَ تَمْسَحُهُمْ بِأَجْنِحَتِهِمْ فِي صَلَاتِهِمْ وَ يَسْتَغْفِرُ لَهُمْ كُلُّ رَطْبٍ وَ يَابِسٍ حَتَّى حِيتَانُ الْبَحْرِ وَ هَوَامُّهُ وَ سِبَاعُ الْبَرِّ وَ أَنْعَامُهُ وَ السَّمَاءُ وَ نُجُومُهَا.

دلنوشته

آنجا که آسمان به اهلِ علم سلام می‌کند
آنجا که فرشتگان مشتاق می‌شوند

انگار دلنوشته هرچه پیش‌تر می‌رود،
آسمانش بلندتر می‌شود…
گویی قدم‌به‌قدم از «تشخیص معلم»
به «رازِ بلند جایگاه اهل علم» می‌رسیم؛
به جایی که خودِ پیامبر صلی‌الله علیه و آله
پنجرۀ دل را باز می‌کند
و نور بیشتری نشان می‌دهد.

فرمودند:

خداوند،
عالمی را که با قرآن و تأویلش زنده است،
و محبّ اهل‌بیت علیهم‌السلام است،
و از دشمنان آنان بیزار،
رفعت می‌دهد.
او را قدوه قرار می‌دهد؛
الگو،
اسوه،
و امام در هرگونه خیر.

چرا؟
چون چنین عالمی
با ریشه به آسمان وصل است.

***

وقتی این آیه نازل شد:

«اي مردم، موعظه‌ای از سوی پروردگارتان آمد،
و درمانی برای دل‌ها،
و هدایت،
و رحمتی برای مؤمنان.
بگو به فضل خدا و رحمت او شاد شوید
که آن بهتر است از هر آنچه جمع می‌کنید.»

پیامبر فرمودند:

فضل خدا،
قرآن است
و فهمِ تأویلِ آن.

و رحمت او،
توفیقِ دوستیِ محمد و آلِ محمد علیهم‌السلام
و دوری از دشمنانِ آنان.

و بعد
آن جمله‌ای را گفت
که هر شنونده‌ای را مکث می‌دهد:

«چگونه این، بهتر از همهٔ دارایی‌های مردم نباشد،
در حالی که
بهای بهشت است؟»

نه فقط بهای بهشت…
بلکه راهِ رسیدن به رضوان خدا،
که از بهشت بالاتر است.
و راهِ رسیدن
به حضورِ محمد و آل محمد،
که خود
زیباترین نعمتِ بهشت‌اند.

***

بعد فرمودند:

خدا به‌وسیلهٔ قرآن
و علم به تأویل قرآن،
و به‌وسیلهٔ محبت اهل‌بیت
و بیزاری از دشمنانشان،
گروهی از مردم را بالا می‌برد؛
چنان بالا
که آنان را
پیشوایان خیر قرار می‌دهد.

آثارشان دنبال می‌شود،
رفتارشان چراغ راه می‌شود،
عملشان الگو.

فرشتگان
به دوستی با آنان رغبت می‌کنند.
در نمازشان
با بال‌هایشان لمسشان می‌کنند.
برای آنان آمرزش می‌طلبند
هر موجود زنده و هر موجود بی‌جان؛
ماهی‌های دریا،
درندگانِ صحرا،
پرندگان،
چهارپایان،
آسمان،
و ستارگان.

گویی جهان
به چنین انسان‌هایی تبریک می‌گوید.

***

اینجا،
دل می‌فهمد
که علم،
فقط دانستن نیست؛
بالا رفتن است.
رفعت گرفتن است.

و عالم ربانی
فقط کسی نیست که زیاد می‌داند؛
کسی است که خدا
او را بالا برده
و در جایگاهِ هدایت قرار داده؛
جایی که حتی آسمان
به او احترام می‌گذارد.

پس دل
در آستانهٔ این حدیث
چنین زمزمه می‌کند:

«پروردگارا…
اگر علم،
راهی است که فرشتگان در آن هم‌قدم می‌شوند،
مرا در این راه ثابت قدم بدار.
و اگر محبتِ محمد و آلش،
زینتِ بهشت است،
از نور این محبت،
روشن و پا برجایم کن…»

أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ ع قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ قَالَ:
أَشَدُّ مِنْ يُتْمِ الْيَتِيمِ الَّذِي انْقَطَعَ عَنْ أَبِيهِ يُتْمُ يَتِيمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِهِ وَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ وَ لَا يَدْرِي كَيْفَ حُكْمُهُ فِيمَا يُبْتَلَى بِهِ مِنْ شَرَائِعِ دِينِهِ أَلَا فَمَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا عَالِماً بِعُلُومِنَا وَ هَذَا الْجَاهِلُ بِشَرِيعَتِنَا الْمُنْقَطِعُ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا يَتِيمٌ فِي حِجْرِهِ أَلَا فَمَنْ هَدَاهُ وَ أَرْشَدَهُ وَ عَلَّمَهُ شَرِيعَتَنَا كَانَ مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَى.

دلنوشته

دست‌های روشن در تاریکی غیبت
آنجا که عالم، پدر یتیمانِ امام می‌شود

اما در میان همه یتیمی‌ها
پیامبر صلی‌الله علیه و آله
از یتیمی عمیق‌تر سخن گفتند.

فرمودند:
یتیمی که پدرش را از دست داده، یتیم است…
اما یتیمی سخت‌تر از او نیز هست.

یتیمی که
از امام خود جدا مانده است.

کسی که
راهی به امامش ندارد،
دستش به دامان هدایت او نمی‌رسد،
و نمی‌داند در گرفتاری‌های دینش
حکم خدا چیست.

این دلِ سرگردان،
این انسانی که در میان پرسش‌های دین
بی‌پناه مانده،
در نگاه آسمان
یتیم است.

یتیمِ امام.

***

در چنین زمانی
خدا بندگانی را قرار می‌دهد
که دست این یتیمان را بگیرند.

آنان که از علوم اهل‌بیت ع آگاهند،
چراغی از آن نور در دل دارند،
و می‌توانند راه شریعت را نشان دهند.

پیامبر فرمودند:

اگر عالمی از شیعیان ما
چنین یتیمی را ببیند—
کسی که از دیدار ما محروم است
و راه شریعت را نمی‌داند—
و او را هدایت کند،
دستش را بگیرد،
راه را به او بیاموزد،

آن عالم
با ما خواهد بود
در رفیقِ اعلی.

***

چه تعبیر عجیبی است…

گویی دل‌های گمشده
کودکانی‌اند در تاریکی،
و عالم ربانی
دستی است که چراغی در آن گرفته.

او فقط پاسخ یک مسئله نمی‌دهد؛
او
یتیمی را از تنهایی نجات می‌دهد.

و شاید
راز آن همه فضیلتِ مجلس علم
همین باشد…

در هر مجلس علم
ممکن است
یتیمی از یتیمان امام
دستش را به نور برساند.

قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع:
مَنْ كَانَ مِنْ شِيعَتِنَا عَالِماً بِشَرِيعَتِنَا فَأَخْرَجَ ضُعَفَاءَ شِيعَتِنَا مِنْ ظُلْمَةِ جَهْلِهِمْ إِلَى نُورِ الْعِلْمِ الَّذِي حَبَوْنَاهُ بِهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ عَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ نُورٍ يُضِي‏ءُ لِأَهْلِ جَمِيعِ الْعَرَصَاتِ وَ عَلَيْهِ حُلَّةٌ لَا يَقُومُ لِأَقَلِّ سِلْكٍ مِنْهَا الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ يَا عِبَادَ اللَّهِ هَذَا عَالِمٌ مِنْ تَلَامِذَةِ بَعْضِ عُلَمَاءِ آلِ مُحَمَّدٍ أَلَا فَمَنْ أَخْرَجَهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ حَيْرَةِ جَهْلِهِ فَلْيَتَشَبَّثْ بِنُورِهِ لِيُخْرِجَهُ مِنْ حَيْرَةِ ظُلْمَةِ هَذِهِ الْعَرَصَاتِ إِلَى نُزْهِ الْجِنَانِ فَيُخْرِجُ كُلَّ مَنْ كَانَ عَلَّمَهُ فِي الدُّنْيَا خَيْراً أَوْ فَتَحَ عَنْ قَلْبِهِ مِنَ الْجَهْلِ قُفْلًا أَوْ أَوْضَحَ لَهُ عَنْ شُبْهَةٍ.

دلنوشته

تاج‌دارانِ قیامت
وقتی چراغِ دنیا، خورشیدِ قیامت می‌شود

و باز دل،
قدم‌به‌قدم با نور پیش می‌رود…
این‌بار امیرِ نور،
علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام
سخن می‌گوید.

فرمودند:

هرکه از شیعیان ما
دانای به شریعت ما باشد
و ناتوانان و ناآگاهان شیعیان را
از تاریکی جهلشان بیرون آورد
و به نوری که ما به او بخشیده‌ایم
هدایتشان کند،

روز قیامت
چنین ظاهر می‌شود:

بر سرش
تاجی از نور است—
نه نوری معمولی،
بل نوری که میدان‌های قیامت را
برای همه اهلِ محشر روشن می‌کند.

و بر تنش
لباسی است چنان گران‌مایه
که اگر دنیا با همه دارایی‌هایش
دست‌به‌دست شود،
ارزش یکی از رشته‌های آن را هم ندارد.

***

سپس ندا می‌آید:

ای بندگان خدا!
این مرد،
عالمی است
از شاگردان عالمانِ آلِ محمد ع.

هرکس را او در دنیا
از حیرتِ جهل نجات داد،
بیاید!
دست به نورش بیاویزیـد
تا اکنون نیز
شما را از تاریکیِ ترسناکِ عرصات قیامت
به سوی باغ‌های بهشت ببرد.

و آن عالم
یک‌به‌یک
همه‌ی آنان را
که روزی در دنیا
به آنان خیری آموخته،
قلبی را گشوده،
شبهه‌ای را روشن کرده،
یا قفلی از جانشان باز کرده بود—
با خود می‌برد.

***

این‌جا آدمی می‌فهمد
چراییِ بزرگیِ کارِ تعلیم.
می‌فهمد
چرا نجاتِ یک انسان از جهل
برتر از هزار عبادت شمرده شد.
زیرا در قیامت
جهل،
تاریک‌ترین زندان است
و علم،
تنها چراغِ واقعی.

و عالمِ ربانی
خودش به تنهایی نمی‌درخشد؛
او با نورِ اهل‌بیت ع می‌درخشد
و هرکه را لمس کرده باشد
درخشندگی‌اش را به او نیز می‌بخشد.

گویی علم
فقط فهمیدنِ چراغ نیست؛
چراغ شدن است.
و هدایت،
فقط نشان دادن راه نیست؛
دست گرفتن است.

و چه سعادتی بالاتر
از اینکه در قیامت
کسی بگوید:
«خدایا… من این نور را می‌شناسم.
او همان است
که در دنیا
تاریکی از دلم برداشت.»

قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيُّ ع:
حَضَرَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ الصِّدِّيقَةِ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ ع فَقَالَتْ إِنَّ لِي وَالِدَةً ضَعِيفَةً وَ قَدْ لُبِسَ عَلَيْهَا فِي أَمْرِ صَلَاتِهَا شَيْ‏ءٌ وَ قَدْ بَعَثَتْنِي إِلَيْكِ أَسْأَلُكِ
فَأَجَابَتْهَا فَاطِمَةُ ع عَنْ ذَلِكَ فَثَنَّتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ ثَلَّثَتْ إِلَى أَنْ عَشَّرَتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ الْكَثْرَةِ فَقَالَتْ لَا أَشُقُّ عَلَيْكِ يَا ابْنَةَ رَسُولِ اللَّهِ
قَالَتْ فَاطِمَةُ هَاتِي وَ سَلِي عَمَّا بَدَا لَكِ أَ رَأَيْتِ مَنِ اكْتُرِيَ يَوْماً يَصْعَدُ إِلَى سَطْحٍ بِحِمْلٍ ثَقِيلٍ وَ كِرَاهُ مِائَةُ أَلْفِ دِينَارٍ يَثْقُلُ عَلَيْهِ فَقَالَتْ لَا فَقَالَتْ اكْتُرِيتُ أَنَا لِكُلِّ مَسْأَلَةٍ بِأَكْثَرَ مِنْ مِلْ‏ءِ مَا بَيْنَ الثَّرَى إِلَى الْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَى أَنْ لَا يَثْقُلَ عَلَيَّ سَمِعْتُ أَبِي ص يَقُولُ إِنَّ عُلَمَاءَ شِيعَتِنَا يُحْشَرُونَ فَيُخْلَعُ عَلَيْهِمْ مِنْ خِلَعِ الْكَرَامَاتِ عَلَى قَدْرِ كَثْرَةِ عُلُومِهِمْ وَ جِدِّهِمْ فِي إِرْشَادِ عِبَادِ اللَّهِ حَتَّى يُخْلَعُ عَلَى الْوَاحِدِ مِنْهُمْ أَلْفُ أَلْفِ حُلَّةٍ مِنْ نُورٍ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادِي رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ أَيُّهَا الْكَافِلُونَ لِأَيْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ ص النَّاعِشُونَ لَهُمْ عِنْدَ انْقِطَاعِهِمْ عَنْ آبَائِهِمُ الَّذِينَ هُمْ أَئِمَّتُهُمْ هَؤُلَاءِ تَلَامِذَتُكُمْ وَ الْأَيْتَامُ الَّذِينَ كَفَلْتُمُوهُمْ وَ نَعَشْتُمُوهُمْ فَاخْلَعُوا عَلَيْهِمْ خِلَعَ الْعُلُومِ فِي الدُّنْيَا فَيَخْلَعُونَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِكَ الْأَيْتَامِ عَلَى قَدْرِ مَا أَخَذُوا عَنْهُمْ مِنَ الْعُلُومِ حَتَّى إِنَّ فِيهِمْ يَعْنِي فِي الْأَيْتَامِ لَمَنْ يُخْلَعُ عَلَيْهِ مِائَةُ أَلْفِ خِلْعَةٍ وَ كَذَلِكَ يَخْلَعُ هَؤُلَاءِ الْأَيْتَامُ عَلَى مَنْ تَعَلَّمَ مِنْهُمْ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ أَعِيدُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْعُلَمَاءِ الْكَافِلِينَ لِلْأَيْتَامِ حَتَّى تُتِمُّوا لَهُمْ خِلَعَهُمْ وَ تُضَعِّفُوهَا لَهُمْ فَيَتِمُّ لَهُمْ مَا كَانَ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَخْلَعُوا عَلَيْهِمْ وَ يُضَاعَفُ لَهُمْ وَ كَذَلِكَ مَنْ يَلِيهِمْ مِمَّنْ خَلَعَ عَلَى مَنْ يَلِيهِمْ وَ قَالَتْ فَاطِمَةُ ع يَا أَمَةَ اللَّهِ إِنَّ سِلْكَةً مِنْ تِلْكَ الْخِلَعِ لَأَفْضَلُ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ وَ مَا فَضَلَ فَإِنَّهُ مَشُوبٌ بِالتَّنْغِيصِ وَ الْكَدَرِ.

دلنوشته

خلعت‌های نور برای معلمان هدایت

و انگار اینجا،
دلنوشته از زمین جدا می‌شود
و آرام‌آرام
قدم در خانه‌ای می‌گذارد
که بوی مادریِ آسمان می‌دهد…
خانه‌ای که وقتی در می‌گشایی
فاطمه است که پاسخ می‌دهد.

روایت می‌گوید:

زنی نزد بانوی دو عالم آمد
دل‌نگرانِ مادری ناتوان،
که در نماز دچار اشتباه شده بود.
پرسید،
و زهرا پاسخ داد.
دوباره پرسید…
باز پاسخ شنید.
ده بار…
بی‌آنکه کمترین نشانی از خستگی
در نگاهِ بانوی نور باشد.

زن شرمنده شد:
«ای دختر پیامبر،
بیش از این شما را به زحمت نمی‌اندازم…»

و آن لحظه بود
که فاطمه لبخند زد،
همان لبخندی که آسمان را آرام می‌کند،
و فرمود:

بپرس…
هرچه می‌خواهی بپرس.
گمان می‌کنی بر من سنگین است؟
اگر کسی را ببینی
که برای کاری بزرگ
صد هزار دینار مزد گرفته،
آیا حمل باری بر دوشش
بر او گران می‌آید؟

من در برابر هر پرسش،
بیش از آنچه میان ثری و عرش را پر کند
لؤلؤ می‌ستانم.
چگونه خسته شوم؟

***

و سپس،
راز این گشاده‌رویی را آشکار کرد؛
رازی که تنها از زبان
دختر پیامبر شنیدنی است:

«شنیدم پدرم فرمود:
عالمان شیعهٔ ما
روز قیامت چنان محشور می‌شوند
که به اندازه دانششان
و به اندازه تلاششان در هدایت بندگان،
بر آنان خلعت‌هایی از نور پوشانده می‌شود؛
تا آنجا که بر تن یک نفر
یک میلیون حلّهٔ نور می‌پوشانند
…»

و نداگرِ قیامت صدا می‌زند:

ای کسانی که یتیمان آل محمد ع را کفالت کردید،
این‌ها همان شاگردانی‌اند
که شما در دنیا تربیتشان کردید.
اکنون خلعت‌هایی که از علم بر آنان پوشاندید
به آنان ببخشید.

و عجیب‌تر آنکه
حتی شاگردانِ شاگردان
در این زنجیرهٔ نور
سهم می‌برند؛
تا جایی که گاهی بر تنِ یک یتیمِ هدایت‌شده
صد هزار خلعت نور پوشانده می‌شود.

و خداوند می‌فرماید:
اکنون نوبت بازگشت نعمت‌هاست.
خلعت‌های آنان را که بخشیدید
به ایشان بازگردانید
و دو چندان کنید.

و این جریان نور
در سلسله‌ای از معلمان و شاگردان
جاری می‌ماند
تا هرکس به اندازهٔ هر قطره دانشی که در دنیا داده،
در آخرت دریایی از نور به او داده می‌شود.

***

و زهرا «س» پایان سخن را
چنین بست:

ای کنیز خدا…
رشته‌ای از آن خلعت‌ها
بهتر است
از آنچه خورشید
هزار هزار بار بر آن تابیده؛
که هرچه در دنیا می‌درخشد
آمیخته به غبار رنج است،
اما نور آخرت
صاف است و بی‌کدر.

***

اینجاست
که آدمی می‌فهمد
چرا علم،
چرا هدایت،
چرا پاسخ دادن به دلِ سرگردان
این‌قدر عزیز است.

می‌فهمد
چرا بانوی نور
از ده بار پاسخ دادن نمی‌رنجد
و چرا عالمِ ربانی
در قیامت
تاج‌دار می‌شود.

چون هر پرسش،
گوهری است که عالم می‌بخشد
و هر پاسخ،
لؤلؤی است که خدا
برای او کنار می‌نهد.

و چه زیباست
که در این راه
هر دلِ هدایت‌شده‌ای
چراغی می‌شود
برای دلِ دیگری…
و سلسلهٔ نور
همچنان ادامه می‌یابد.

قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ ع:
مَنْ كَفَلَ لَنَا يَتِيماً قَطَعَتْهُ عَنَّا مَحَبَّتُنَا بِاسْتِتَارِنَا فَوَاسَاهُ مِنْ عُلُومِنَا الَّتِي سَقَطَتْ إِلَيْهِ حَتَّى أَرْشَدَهُ وَ هَدَاهُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا أَيُّهَا الْعَبْدُ الْكَرِيمُ الْمُوَاسِي أَنَا أَوْلَى بِالْكَرَمِ مِنْكَ اجْعَلُوا لَهُ يَا مَلَائِكَتِي فِي الْجِنَانِ بِعَدَدِ كُلِّ حَرْفٍ عَلَّمَهُ أَلْفَ أَلْفِ قَصْرٍ وَ ضُمُّوا إِلَيْهَا مَا يَلِيقُ بِهَا مِنْ سَائِرِ النِّعَمِ.

دلنوشته

برای هر حرفی که روشنی آورد، قصری در بهشت بنا می‌شود
پاداش یتیم‌داری در غیبت

و باز سخن
به همان یتیمان می‌رسد…
یتیمانی نه از نان و خانه،
بل از دیدارِ امام.

آن‌ها که روزگاری
پدرانِ هدایتشان
در میانشان بودند،
و اکنون
در روزگارِ غیبت
دلشان از آن آفتاب
دور مانده است.

امام حسین علیه‌السلام
از این یتیمان سخن گفت؛
و از آنان که دستشان را می‌گیرند.

فرمود:

هر کس یتیمی از ما را کفالت کند—
یتیمی که به سببِ پنهان بودنِ ما
از دیدگان،
از ما جدا مانده است—
و او را با دانشی که از ما به او رسیده
دل‌داری دهد،
و راه را به او نشان دهد
تا هدایت شود…

خداوند می‌فرماید:

ای بندهٔ کریم و دل‌نواز!
تو با بندگانم کرامت کردی،
اما من به کرم سزاوارترم.

ای فرشتگان من،
برای او در بهشت
به شمار هر حرفی که آموخته
و به دیگران آموخته است
هزار هزار قصر بنا کنید،
و هر نعمتی که شایستهٔ آن قصرهاست
بر آن بیفزایید.

***

و اینجا
آدمی می‌فهمد
که در حسابِ آسمان
حتی «حرف‌ها» هم شمرده می‌شوند.

نه فقط کتاب‌ها،
نه فقط درس‌های بزرگ،
بلکه گاهی
یک جمله،
یک تذکر،
یک چراغ کوچکِ فهم.

حرفی که دلی را روشن کند
در نگاه خدا
آن‌قدر ارزش دارد
که برای هر حرفش
هزاران قصر
در باغ‌های بهشت برپا می‌شود.

***

شاید آن‌کس که سخنی گفت
خودش هم ندانست
که همان لحظه
در جایی دورتر از خیال ما
قصری در حال بنا شدن است.

قصری
برای حرفی که جهل را شکست،
برای نوری که در دلی افتاد،
و برای دستی
که یتیمی از یتیمانِ آل محمد
را به راه رساند.

و این است
معنای کرمِ خدا؛
آن‌جا که یک حرفِ هدایت
به اندازهٔ
بی‌نهایتِ بهشت
ارزش پیدا می‌کند.

قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ع:‏
أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مُوسَى حَبِّبْنِي إِلَى خَلْقِي وَ حَبِّبْ خَلْقِي إِلَيَّ قَالَ يَا رَبِّ كَيْفَ أَفْعَلُ قَالَ ذَكِّرْهُمْ آلَائِي وَ نَعْمَائِي لِيُحِبُّونِي فَلَأَنْ تَرُدَّ آبِقاً عَنْ بَابِي أَوْ ضَالًّا عَنْ فِنَائِي‏ أَفْضَلُ لَكَ مِنْ عِبَادَةِ مِائَةِ سَنَةٍ بِصِيَامِ نَهَارِهَا وَ قِيَامِ لَيْلِهَا قَالَ مُوسَى وَ مَنْ هَذَا الْعَبْدُ الْآبِقُ مِنْكَ قَالَ الْعَاصِي الْمُتَمَرِّدُ قَالَ فَمَنِ الضَّالُّ عَنْ فِنَائِكَ قَالَ الْجَاهِلُ بِإِمَامِ زَمَانِهِ تُعَرِّفُهُ وَ الْغَائِبُ عَنْهُ بَعْدَ مَا عَرَفَهُ الْجَاهِلُ بِشَرِيعَةِ دِينِهِ تُعَرِّفُهُ شَرِيعَتَهُ وَ مَا يَعْبُدُ بِهِ رَبَّهُ وَ يَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى مَرْضَاتِهِ.
قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ع:‏
فَأَبْشِرُوا عُلَمَاءَ شِيعَتِنَا بِالثَّوَابِ الْأَعْظَمِ وَ الْجَزَاءِ الْأَوْفَرِ.

دلنوشته

بازگرداندن فراریان از درِ رحمت، به خانهٔ خدا
وقتی دلی راه خانه را دوباره پیدا می‌کند

و باز
ندا از همان‌جا می‌آید؛
از جایی میان رحمت و دعوت.

امام سجاد علیه‌السلام
از گفت‌وگویی پرده برمی‌دارد
میان خدا
و موسی کلیم‌الله.

خداوند فرمود:
«مرا نزد بندگانم محبوب کن،
و بندگانم را نزد من محبوب گردان.»

موسی پرسید:
«پروردگارا، چگونه؟»

فرمود:
«نعمت‌ها و بخشش‌هایم را
به یادشان بیاور؛
تا مرا دوست بدارند.»

چه راه ساده‌ای…
و چه راه بزرگی.

گاهی
محبوب شدن خدا در دل‌ها
با یادآوری یک نعمت آغاز می‌شود؛
با نشان دادن مهربانی‌ای
که شاید از چشم دل پنهان مانده است.

و بعد
خداوند رازی دیگر گفت:

«اگر بنده‌ای را
که از درِ خانه‌ام گریخته
بازگردانی،
یا گم‌شده‌ای را
که از آستانم دور افتاده
به سوی من بیاوری،
برای تو
از صد سال عبادت—
با روزهٔ روزها
و شب‌زنده‌داری شب‌ها—
برتر است.»

چه تعبیری…
«فراری از درِ خانهٔ خدا».

انگار
خدا خانه‌ای دارد
که درش همیشه باز است؛
اما بعضی دل‌ها
خودشان از آن در
گریخته‌اند.

موسی پرسید:
«پروردگارا،
این بندهٔ فراری کیست؟»

فرمود:
«گناهکارِ سرکش.»

و آن گم‌شده؟

فرمود:
«کسی که امام زمانش را نمی‌شناسد؛
او را به او بشناسان.»

و اگر کسی
پس از شناخت
از او دور مانده باشد؟

فرمود:
«آن‌که شریعت دینش را نمی‌داند؛
شریعتش را به او بیاموز—
آنچه با آن
پروردگارش را عبادت می‌کند
و به رضای او می‌رسد.»

***

در نگاه خدا
هدایتِ یک دل
تنها یک کار آموزشی نیست؛
بازگرداندنِ انسانی است
به خانه.

خانه‌ای
که صاحبش
سال‌هاست
منتظر بازگشت اوست.

و آن‌کس
که چراغ این راه می‌شود—
که نعمتی از نعمت‌های خدا را یادآور می‌شود،
یا امام زمان را می‌شناساند،
یا راه عبادت را می‌آموزد—

در حقیقت
دلِ گم‌شده‌ای را
دوباره
به آستانِ رحمت می‌رساند.

***

و پایان این کلام
بشارت است؛
بشارت از زبان امام سجاد علیه‌السلام:

«پس بشارت باد
بر عالمانِ شیعهٔ ما
به بزرگ‌ترین پاداش
و کامل‌ترین جزا.»

چرا که آنان
کاری می‌کنند
که خدا از بندگانش خواسته است:

محبوب کردنِ خدا
در دل‌ها.

و چه کاری از این زیباتر
که دلی
پس از دوری
دوباره
راه خانهٔ خدا را پیدا کند.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ ع:‏
الْعَالِمُ كَمَنْ مَعَهُ شَمْعَةٌ تُضِي‏ءُ لِلنَّاسِ فَكُلُّ مَنْ أَبْصَرَ شَمْعَتَهُ دَعَا لَهُ بِخَيْرٍ كَذَلِكَ الْعَالِمُ مَعَ شَمْعَةٍ تُزِيلُ ظُلْمَةَ الْجَهْلِ وَ الْحَيْرَةِ فَكُلُّ مَنْ أَضَاءَتْ لَهُ فَخَرَجَ بِهَا مِنْ حَيْرَةٍ أَوْ نَجَا بِهَا مِنْ جَهْلٍ فَهُوَ مِنْ عُتَقَائِهِ مِنَ النَّارِ وَ اللَّهُ يُعَوِّضُهُ عَنْ ذَلِكَ بِكُلِّ شَعْرَةٍ لِمَنْ أَعْتَقَهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ لَهُ مِنَ الصَّدَقَةِ بِمِائَةِ أَلْفِ قِنْطَارٍ عَلَى غَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ بَلْ تِلْكَ الصَّدَقَةُ وَبَالٌ‏ عَلَى صَاحِبِهَا لَكِنْ يُعْطِيهِ اللَّهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ رَكْعَةٍ بَيْنَ يَدَيِ الْكَعْبَةِ.

دلنوشته

آن‌که با یک شمع، دل‌ها را از تاریکی بیرون می‌آورد

و باز
چراغی در این راه روشن می‌شود.

امام باقر علیه‌السلام
عالِم را چنین تصویر می‌کند:

«او مانند کسی است
که شمعی در دست دارد
و برای مردم روشنایی می‌بخشد.»

شمعی کوچک…
اما در دل تاریکی
همین شعلهٔ کوچک
راه‌ها را پیدا می‌کند.

هر کس
آن نور را ببیند
و راهش را پیدا کند
ناخواسته
برای صاحب آن شمع
دعای خیر می‌کند.

و عالم
چنین است.

در دست او
شمعی است
که تاریکیِ جهل
و سرگردانی را می‌شکند.

گاهی
انسان در تاریکی
نمی‌داند کجا ایستاده،
کدام راه درست است،
و به کدام سو باید رفت.

اما
یک نور کافی است.

یک سخن،
یک فهم،
یک توضیح کوچک.

و ناگهان
راه پیدا می‌شود.

***

امام می‌فرماید:

هر کس با این نور
از حیرتی بیرون بیاید،
یا از جهلی نجات پیدا کند،
از آزادشدگانِ آتش است.

گویی
عالم
نه فقط چراغی روشن کرده،
بلکه انسانی را
از بند آتش
آزاد ساخته است.

و خداوند
این کار را بی‌پاداش نمی‌گذارد.

برای هر مویی
از کسی که با این نور نجات یافته،
پاداشی عطا می‌کند
که از صدقه دادن
صد هزار قنطار
برتر است.

و حتی
از صد هزار رکعت نماز
در کنار کعبه.

***

در حساب خدا
گاهی یک نور
از هزاران عبادت
سنگین‌تر می‌شود.

چون عبادت
راه انسان به سوی خداست؛
اما هدایت
راه خدا را
به سوی دل‌های گم‌شده باز می‌کند.

و آن‌که شمعی در دست می‌گیرد
و در تاریکی قدم می‌زند،
شاید خودش نداند
که پشت سرش
چند دل
از حیرت بیرون آمده‌اند.

اما خدا می‌داند.

و برای هر نوری
که در دلی افتاده
پاداشی می‌نویسد
که از شمار
و خیال
بزرگ‌تر است.

قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ ع‏
از امام صادق عليه السّلام نقل است كه فرموده:
عُلَمَاءُ شِيعَتِنَا مُرَابِطُونَ بِالثَّغْرِ الَّذِي يَلِي إِبْلِيسُ وَ عَفَارِيتُهُ يَمْنَعُونَهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ عَلَى ضُعَفَاءِ شِيعَتِنَا وَ عَنْ أَنْ يَتَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ وَ شِيعَتُهُ النَّوَاصِبُ
علماى شيعه ما همچون مرزداران، مانع يورش شياطين به شيعيان ناتوان شده، و جلوى غلبه ناصبان شيطان صفت را مى‌‏گيرند.
أَلَا فَمَنِ انْتَصَبَ لِذَلِكَ مِنْ شِيعَتِنَا كَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ جَاهَدَ الرُّومَ وَ التُّرْكَ وَ الْخَزَرَ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ لِأَنَّهُ يَدْفَعُ عَنْ أَدْيَانِ مُحِبِّينَا وَ ذَلِكَ يَدْفَعُ عَنْ أَبْدَانِهِمْ.
پس بدانيد هر كه اين گونه در مقام دفاع از شيعيان ما برآيد فضيلتش از جهادكننده با روم و ترك و خزر، هزاران بار بيشتر است، زيرا آن از كيش پيروان ما دفاع مى‏‌كند و اين از جسم آنان.

دلنوشته

آن‌که از دینِ محبانِ خدا پاسداری می‌کند
در مرز میانِ نور و وسوسه، عالمان ایستاده‌اند

و این‌بار،
امام صادق علیه‌السلام
راز دیگری از مقامِ عالمان شیعه را آشکار می‌کند.

فرمود:

«عالمانِ شیعهٔ ما،
در مرزهایی پاسداری می‌کنند
که روبه‌روی ابلیس و سپاهش است.»

مرزی ناپیدا،
اما حقیقی‌تر از هر مرز خاکی.

نه دیوار دارد،
نه برج،
اما هر روز
در آن نبردی در جریان است؛
نبردی میانِ نورِ فهم
و تاریکیِ وسوسه.

***

عالمان،
در واقع،
مرزدارانِ جان‌اند.

آن‌ها نگهبانانِ آن نقطه‌ای از عالم‌اند
که شیطان
می‌کوشد از آن راه
به دلِ مؤمنان نفوذ کند؛
دل‌هایی ساده،
اما پرمحبت.

می‌کوشند شیطان را
از نزدیک شدن
به ضُعفای شیعه،
به آنان که در ایمان‌شان هنوز پاهای نازکی دارند،
بازدارند.

***

امام فرمود:
«هر کس از شیعیان ما
که خود را برای این نگهبانی برپا کند،
ارزشش از مجاهدی
که هزار هزار بار
با روم و ترک و خزر جنگیده
بیش‌تر است.»

چرا؟

زیرا او
از دینِ دوستدارانِ ما دفاع می‌کند،
در حالی‌که آن مجاهد
از بدن‌ها محافظت می‌کند.

***

در نگاهِ امام،
پاسداری از ایمانِ دل
از پاسداری از جانِ جسم
برتر است.

چون پیکر،
روزی فرو می‌ریزد؛
اما ایمان،
اگر بماند،
تا ابد
روشن می‌ماند.

و اینجا،
جهادِ عالم،
جهاد بی‌سلاح است،
اما شدیدتر از هر میدانِ نبرد.

او در مرز میانِ هدایت و گمراهی ایستاده،
نه برای جنگیدن با تن‌ها،
بلکه برای نگه داشتنِ دل‌ها.

***

چه تصویر باشکوهی؛
عالمان چون مرزدارانِ شب‌اند،
در جبهه‌ای که دشمنش،
ابلیس و وسوسه است،
و سنگرش،
نورِ علم و ایمان.

و هر بار که
با یک سخنِ روشنگر،
دلِ مؤمنی را از لغزش نجات می‌دهند،
همان لحظه،
در سپاهی از نور
ایستاده‌اند.

سپاهی
که از دینِ محبانِ اهل‌بیت پاسداری می‌کند.

آن‌جا،
جهاد،
نه با شمشیر،
که با فهم و با قلم است—
اما ارج آن،
از هزار هزار نبردِ خاکی
بالاتر.

قَالَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ ع:
فَقِيهٌ وَاحِدٌ يُنْقِذُ يَتِيماً مِنْ أَيْتَامِنَا الْمُنْقَطِعِينَ عَنَّا وَ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا بِتَعْلِيمِ مَا هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ أَشَدُّ عَلَى إِبْلِيسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ لِأَنَّ الْعَابِدَ هَمُّهُ ذَاتُ نَفْسِهِ فَقَطْ وَ هَذَا هَمُّهُ مَعَ ذَاتِ نَفْسِهِ ذَاتُ عِبَادِ اللَّهِ وَ إِمَائِهِ لِيُنْقِذَهُمْ مِنْ يَدِ إِبْلِيسَ وَ مَرَدَتِهِ فَذَلِكَ هُوَ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدٍ وَ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدَةٍ.

دلنوشته

یک چراغ و هزاران سجاده؛ رازِ فضیلتِ نجات‌دهندگان

و اما این‌بار،
سخن از موسی بن جعفر علیه‌السلام است؛
سخنی که راز دیگری را
در دلِ کارِ عالم می‌نشاند.

فرمود:

«یک فقیه،
اگر تنها یک یتیم از یتیمان ما را—
آنان که از ما جدا مانده‌اند
و دیدار ما نصیبشان نشده—
با آموزش آنچه نیاز دارد نجات دهد،
این کار
بر ابلیس سخت‌تر است
از عملِ هزار عابد.»

چرا؟

چون عابد،
همّ و غمّش خویشتن است؛
نجات خودش،
پاکیِ خودش،
رستگاریِ خودش.

اما فقیه…
او هم به خود می‌پردازد
و هم بارِ دیگران را بر دوش می‌گیرد.

او نه فقط خودش را
که بندگان خدا را
از دستِ ابلیس و یارانش
نجات می‌دهد.

و این است
که کارش
سنگین‌تر،
ژرف‌تر،
و نزد خدا
ارجمندتر می‌شود.

امام فرمود:
این کار،
در نگاه خدا
از عبادتِ یک میلیون مردِ عابد
و یک میلیون زنِ عابده
بالاتر است.

***

در این بیان،
کلمهٔ «یتیم»
بار دیگر معنا پیدا می‌کند؛
اما نه یتیمی از پدر،
که یتیمی از امام.

کسی که
دلش در جست‌وجوی چراغی است
که راه را نشان دهد،
و دستی
که از تاریکیِ جهل
رهایش کند.

و فقیه،
همان‌کس است
که با یک آموزش،
یک توضیح،
یک راهنمایی
این یتیم را
از دام‌های ابلیس رها می‌کند.

***

چه اندازه
این نجات دادن
در آسمان مهم است!

آنجا
ثواب به تعداد رکعت‌ها
و روزه‌ها
سنجیده نمی‌شود؛
به تعداد
دل‌هایی است
که از چنگِ تاریکی نجات یافته‌اند.

و شاید
یک سخنِ کوتاه
که جهلی را کنار بزند،
در آسمان
از هزاران سال عبادت
سنگین‌تر باشد.

***

این‌جا،
فضیلتِ عالم
از جنس نور است:
نوری که راه می‌دهد،
نوری که دل‌ها را به امام‌شان پیوند می‌زند،
نوری که دستِ ابلیس را
از بندگان خدا کوتاه می‌کند.

و چنین نوری،
ناگزیر
در ترازوی خدا
سنگین‌تر است
از همهٔ عبادت‌هایی
که تنها
به خویشتن بازمی‌گردد.

قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا ع‏
يُقَالُ لِلْعَابِدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نِعْمَ الرَّجُلُ كُنْتَ هِمَّتُكَ ذَاتُ نَفْسِكَ وَ كَفَيْتَ النَّاسَ مَئُونَتَكَ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ
أَلَا إِنَّ الْفَقِيهَ مَنْ أَفَاضَ عَلَى النَّاسِ خَيْرَهُ وَ أَنْقَذَهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِمْ‏ وَ وَفَّرَ عَلَيْهِمْ نِعَمَ جِنَانِ اللَّهِ وَ حَصَّلَ لَهُمْ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَى وَ يُقَالُ لِلْفَقِيهِ يَا أَيُّهَا الْكَافِلُ لِأَيْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْهَادِي لِضُعَفَاءِ مُحِبِّيهِمْ وَ مَوَالِيهِمْ قِفْ حَتَّى تَشْفَعَ لِمَنْ أَخَذَ عَنْكَ‏ أَوْ تَعَلَّمَ مِنْكَ فَيَقِفُ فَيُدْخِلُ الْجَنَّةَ مَعَهُ فِئَاماً وَ فِئَاماً وَ فِئَاماً حَتَّى قَالَ عَشْراً وَ هُمُ الَّذِينَ أَخَذُوا عَنْهُ عُلُومَهُ وَ أَخَذُوا عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ وَ عَمَّنْ أَخَذَ عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَانْظُرُوا كَمْ فَرْقٍ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ.

دلنوشته

آن‌که تنها نمی‌رود؛ کاروانی از نور همراهِ اوست
راهی که از یک دل آغاز می‌شود و به هزار دل می‌رسد

این‌بار،
امام رضا علیه‌السلام
پرده‌ای دیگر از سرِّ علم را کنار می‌زند.

فرمود:

در روز قیامت
به عابد گفته می‌شود:

«چه مرد نیکویی بودی؛
همّتت تنها نفسِ خودت بود،
بارت را از دوش مردم برداشتی
و کسی را به زحمت نینداختی.
پس داخل بهشت شو.»

اما سخنِ خدا
با فقیه
گونه‌ای دیگر است.

زیرا فقیه
تنها به خویش نیندیشیده است.

او خیرِ خود را
بر مردم جاری کرده،
آنان را از دشمنانشان نجات داده،
و راهِ نعمت‌های بهشت
و رضوانِ خدا را
به آنان نشان داده است.

آنگاه به او گفته می‌شود:

«ای سرپرستِ یتیمانِ آلِ محمد،
ای راهنمایِ دوستدارانِ ناتوانِ آنان،
بایست…
تا برای کسانی که از تو آموختند
یا از تو علم گرفتند
شفاعت کنی.»

و او می‌ایستد.

پس گروهی را
و باز گروهی را
و باز گروهی را
با خود به بهشت وارد می‌کند.

گروه‌هایی پی‌درپی…

تا آنجا که امام فرمود:
ده‌ها گروه.

و این تنها شاگردانِ مستقیم او نیستند؛
بلکه کسانی‌اند که
از او آموخته‌اند،
و کسانی که از شاگردانِ او آموخته‌اند،
و کسانی که از شاگردانِ شاگردانِ او آموخته‌اند…

زنجیره‌ای از نور
که تا روز قیامت
ادامه می‌یابد.

***

اینجاست
که رازِ علم روشن‌تر می‌شود.

علم،
فقط دانستن نیست؛
جریانی است
که از دلِ یک انسان
به دل‌های بی‌شمار می‌رسد.

یک کلمه،
اگر از سرچشمهٔ نور برخیزد،
می‌تواند نسل‌ها را روشن کند.

و فقیه
کسی است که
چنین چراغی را روشن می‌کند.

چراغی
که هر دستی آن را بگیرد
چراغ دیگری می‌افروزد.

و در قیامت
همهٔ آن نورها
به سرچشمهٔ خود بازمی‌گردند.

***

پس بنگرید—
چقدر فاصله است
میان آن‌که تنها
خود را به بهشت می‌رساند
و آن‌که
کاروانی از دل‌ها را
با خود
به سوی بهشت می‌برد.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَوَادُ ع‏
مَنْ تَكَفَّلَ بِأَيْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِينَ عَنْ إِمَامِهِمْ الْمُتَحَيِّرِينَ فِي جَهْلِهِمْ الْأُسَرَاءِ فِي أَيْدِي شَيَاطِينِهِمْ وَ فِي أَيْدِي النَّوَاصِبِ مِنْ أَعْدَائِنَا فَاسْتَنْقَذَهُمْ مِنْهُمْ وَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ حَيْرَتِهِمْ وَ قَهَرَ الشَّيَاطِينَ بِرَدِّ وَسَاوِسِهِمْ وَ قَهَرَ النَّاصِبِينَ بِحُجَجِ رَبِّهِمْ (یعنی قبض و بسط) وَ دَلِيلِ أَئِمَّتِهِمْ لَيُفَضَّلُونَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعِبَادِ بِأَفْضَلِ الْمَوَاقِعِ بِأَكْثَرَ مِنْ فَضْلِ السَّمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ وَ الْعَرْشِ وَ الْكُرْسِيِّ وَ الْحُجُبِ عَلَى السَّمَاءِ وَ فَضْلُهُمْ عَلَى هَذَا الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى أَخْفَى كَوْكَبٍ فِي السَّمَاءِ.

دلنوشته

ماه‌ها و یتیمانِ حیرت

و باز سخن از «یتیمانِ آل‌محمد» است؛
اما این‌بار،
امام جواد علیه‌السلام
حقیقت را در اوجِ بلندی‌اش نشان می‌دهد.

فرمود:

هر کس سرپرستیِ یتیمانِ آل‌محمد را بر عهده گیرد—
آنان که
از امام‌شان بریده‌اند،
در جهل سرگردان‌اند،
و در بندِ شیاطین
و در دستِ دشمنان اهل‌بیت
اسیر شده‌اند—

و «این اسیرانِ حیرت» را
از دستِ وسوسه‌گران بیرون آورد،
درِ فهم را بر آنان بگشاید،
حجّت را برایشان روشن کند،
و آنان را از تاریکیِ دشمنی‌ها
به سوی روشناییِ امامت برساند،

چنین کسی—
به فرمودهٔ امام—
پیش خدا
در جایگاهی قرار می‌گیرد
که بر همهٔ بندگان
برتری دارد؛
برتری‌ای
بیش از فاصلهٔ آسمان و زمین،
و برتر از عرش و کرسی
بر آسمان‌ها.

و فرمود:

«فضیلتِ او بر عابد،
مانند برتری ماه
در شبِ بدر
بر کم‌نورترین ستارهٔ آسمان است.»

***

اینجا،
امام جواد ع
یکی از بزرگ‌ترین رازهای عالم دینی را آشکار می‌کند:

عابد،
ستاره‌ای است روشن،
اما نورش
برای خودش است.

اما آن‌که
یک دلِ حیران را
از تاریکیِ دشمنی
و سردرگمی
به سوی نور هدایت می‌برد—
او ماه است.

ماه،
خود نمی‌سوزد،
بلکه نور خورشید را
در شب‌ها
برای زمین به ارمغان می‌آورد.

و فقیه ربانی،
یک ماه است؛
آیینه‌ای
برای نورِ امام،
که دل‌های گم‌شده را
به سوی صاحب نور
می‌کشاند.

***

این دلنوشته
راز دیگری را روشن می‌کند:

نزد خدا
ارزش به این نیست
که چقدر برای خودت
پرواز کرده‌ای،
بلکه به این است
که چقدر
بالِ شکسته‌ها را
از زمین برداشته‌ای.

هرکس
دلِ اسیری را از شیطان بگیرد،
زنجیر حیرت را
از دستِ او باز کند،
و او را
با حجّت امامش
آشنا کند—

در قیامت
در جایگاهی می‌ایستد
که نورش
از همهٔ عبادت‌های شخصی
درخشان‌تر است.

و این‌گونه،
امام جواد علیه‌السلام
معیار آسمانیِ بزرگی را
این‌چنین ترسیم می‌کند:

بزرگ آن است
که دل‌ها را از دشمنان خدا آزاد کند،
نه آن‌که تنها
خود را از آتش برهاند…

قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ع:‏
لَوْ لَا مَنْ يَبْقَى بَعْدَ غَيْبَةِ قَائِمِنَا ع مِنَ الْعُلَمَاءِ الدَّاعِينَ إِلَيْهِ وَ الدَّالِّينَ عَلَيْهِ وَ الذَّابِّينَ عَنْ دِينِهِ بِحُجَجِ اللَّهِ وَ الْمُنْقِذِينَ لِضُعَفَاءِ عِبَادِ اللَّهِ مِنْ شِبَاكِ إِبْلِيسَ وَ مَرَدَتِهِ وَ مِنْ فِخَاخِ النَّوَاصِبِ لَمَا بَقِيَ أَحَدٌ إِلَّا ارْتَدَّ عَنْ دِينِ اللَّهِ وَ لَكِنَّهُمُ الَّذِينَ يُمْسِكُونَ أَزِمَّةَ قُلُوبِ ضُعَفَاءِ الشِّيعَةِ كَمَا يُمْسِكُ صَاحِبُ السَّفِينَةِ سُكَّانَهَا أُولَئِكَ هُمُ الْأَفْضَلُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

دلنوشته

سکان‌دارانِ دل در دریای غیبت
کسانی که دل‌ها را از موج‌ها عبور می‌دهند

و باز،
این بار امام هادی علیه‌السلام
راز دیگری از «عالمان ربانی» را می‌گشاید؛
رازی که اگر فهمیده شود،
جایگاه آنان در تاریخِ غیبت
به روشنیِ آفتاب خواهد شد.

فرمود:

اگر پس از غیبتِ قائم ما،
عالمانی نمی‌ماندند
که مردم را به سوی او بخوانند،
راه او را نشان دهند،
و از دین او با حجّت‌های الهی دفاع کنند،

اگر این منادیانِ نور نبودند
که بندگان ضعیف خدا را
از دام‌های ابلیس و یارانش
و از تله‌های دشمنان اهل‌بیت
نجات دهند،

«هیچ‌کس از دین خدا باقی نمی‌ماند.»
همه سقوط می‌کردند،
همه می‌لغزیدند،
همه در تاریکی گم می‌شدند…

***

سپس امام،
چهره‌ای دقیق از آنان ترسیم می‌کند:

این عالمان،
«زمامِ دل‌ها» را نگاه می‌دارند؛
دل‌های لرزانِ شیعه را
چنان در دست می‌گیرند
که ناخدای یک کشتی،
سکانِ آن را.

اگر سکان رها شود،
یک موج کافی است
تا کشتی واژگون گردد.
اما ناخدا،
ایستاده بر عرشه،
دست بر سکان،
می‌گذارد کشتی
میان طوفان بماند
و غرق نشود.

عالمان ربانی نیز
همین‌گونه‌اند:
میان طوفان‌ها،
دل‌های ناتوان را
از ارتداد،
از سقوط،
از انحراف
نگه می‌دارند.

***

و سپس امام می‌فرماید:
«آنان،
بهترینانِ نزد خدایند.»

نه به خاطر لباسشان،
نه به سبب نامشان،
نه به خاطر موقعیت و مقامشان…

بلکه چون
بارِ سنگین‌ترین امانت را
بر دوش دارند:
امانتِ دل‌های ضعیف،
دل‌هایی که اگر رهایشان کنی
در اولین موج
می‌شکنند.

عالمان ربانی،
نگهبانانِ سکانِ دل‌اند؛
ناخدایانی در دلِ غیبت،
که اگر نبودند
کشتیِ شیعه
از هزاران سال پیش
در تاریکیِ موج‌ها
دفن شده بود.

***

در این روایت،
امام هادی ع
چراغی به دست ما می‌دهد
تا بفهمیم:

در روزگار غیبت،
نور امام
از «پیلهٔ دلِ عالمان ربانی»
به دل‌های مردم می‌رسد.

و همین است
که آنان را
به «افضلِ نزد خدا»
تبدیل می‌کند.

عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ ع قَالَ:
تَأْتِي عُلَمَاءُ شِيعَتِنَا الْقَوَّامُونَ بِضُعَفَاءِ مُحِبِّينَا وَ أَهْلِ وَلَايَتِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ الْأَنْوَارُ تَسْطَعُ مِنْ تِيجَانِهِمْ عَلَى رَأْسِ كُلِ‏ وَاحِدٍ مِنْهُمْ تَاجُ بَهَاءٍ قَدِ انْبَثَّتْ‏ تِلْكَ الْأَنْوَارُ فِي عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ وَ دَوْرُهَا مَسِيرَةُ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ سَنَةٍ فَشُعَاعُ تِيجَانِهِمْ يَنْبَثُّ فِيهَا كُلِّهَا فَلَا يَبْقَى هُنَاكَ يَتِيمٌ قَدْ كَفَلُوهُ وَ مِنْ ظُلْمَةِ الْجَهْلِ أَنْقَذُوهُ وَ مِنْ حَيْرَةِ التِّيهِ أَخْرَجُوهُ إِلَّا تَعَلَّقَ بِشُعْبَةٍ مِنْ أَنْوَارِهِمْ فَرَفَعَتْهُمْ إِلَى الْعُلُوِّ حَتَّى يُحَاذِي بِهِمْ فَوْقَ الْجِنَانِ ثُمَّ يُنْزِلُهُمْ عَلَى مَنَازِلِهِمْ الْمُعَدَّةِ فِي جِوَارِ أُسْتَادِيهِمْ وَ مُعَلِّمِيهِمْ وَ بِحَضْرَةِ أَئِمَّتِهِمُ الَّذِينَ كَانُوا يَدْعُونَ إِلَيْهِمْ
وَ لَا يَبْقَى نَاصِبٌ مِنَ النَّوَاصِبِ يُصِيبُهُ مِنْ شُعَاعِ تِلْكَ التِّيجَانِ إِلَّا عَمِيَتْ عَيْنُهُ وَ صَمَّتْ أُذُنُهُ وَ أَخْرَسَ لِسَانُهُ وَ تَحَوَّلَ عَلَيْهِ‏ أَشَدَّ مِنْ لَهَبِ النِّيرَانِ فَيَتَحَمَّلُهُمْ حَتَّى يَدْفَعَهُمْ إِلَى الزَّبَانِيَةِ فَتَدْعُوهُمْ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ.
وَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ الْعَسْكَرِيُّ ع:‏
إِنَّ مِنْ مُحِبِّي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ ص مَسَاكِينَ مُوَاسَاتُهُمْ أَفْضَلُ مِنْ مساواة [مُوَاسَاةِ] مَسَاكِينِ الْفُقَرَاءِ وَ هُمُ الَّذِينَ سَكَنَتْ جَوَارِحُهُمْ وَ ضَعُفَتْ قُوَاهُمْ عَنْ مُقَابَلَةِ أَعْدَاءِ اللَّهِ الَّذِينَ يُعَيِّرُونَهُمْ بِدِينِهِمْ وَ يُسَفِّهُونَ أَحْلَامَهُمْ أَلَا فَمَنْ قَوَّاهُمْ بِفِقْهِهِ وَ عِلْمِهِ حَتَّى أَزَالَ مَسْكَنَتَهُمْ ثُمَّ سَلَّطَهُمْ عَلَى الْأَعْدَاءِ الظَّاهِرِينَ النَّوَاصِبِ وَ عَلَى الْأَعْدَاءِ الْبَاطِنِينَ إِبْلِيسَ وَ مَرَدَتِهِ حَتَّى يَهْزِمُوهُمْ عَنْ دِينِ اللَّهِ وَ يَذُودُوهُمْ عَنْ أَوْلِيَاءِ آلِ رَسُولِ اللَّهِ ص حَوَّلَ اللَّهُ تَعَالَى تِلْكَ الْمَسْكَنَةَ إِلَى شَيَاطِينِهِمْ فَأَعْجَزَهُمْ عَنْ إِضْلَالِهِمْ قَضَى اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ قَضَاءَ حَقٍّ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ص.

دلنوشته

تاج‌های نور بر سرِ نجات‌دهندگان دل‌ها

و باز،
حدیثی دیگر از آسمان می‌رسد؛
حدیثی که در آن،
روز قیامت نه‌چنان که ما می‌شناسیم،
که چنان که «عالمانِ ربانی» می‌درخشند،
تصویر می‌شود.

امام عسکری علیه‌السلام روایت می‌کند:

روزی می‌رسد
که عالمانِ شیعه
در پیشگاه قیامت
قدم می‌نهند؛
کسانی که در دنیا
بارِ دل‌های ضعیفِ محبان را
بر دوش گرفتند،
یتیمان آل محمد را پناه دادند،
گمشدگان را از تاریکی جهل
به ساحل نور رساندند.

آن روز،
بر سرِ هر یک از آنان
تاجی از نور است؛
تاجی که شعاعش
سیصدهزار سال
گستره دارد،
و این شعاع
در تمام عرصات قیامت
می‌پراکند
چنانکه خورشید
در عالمی بی‌پایان.

و هیچ‌یک از آن یتیمانِ نجات‌یافته
نمی‌ماند
مگر آنکه
شعاعی از آن نور
به او گره می‌خورد؛
دستش را می‌گیرد،
او را بالا می‌برد،
چنان بالا
که بر فرازِ بهشت می‌گذرد
و سپس
در جایگاهی
که از پیش برایش آماده شده
و در جوار استادان و معلمانش
فرودش می‌آورند؛
در کنار امامانی
که در دنیا
او را به سوی ایشان می‌خواندند.

***

اما در همان روز،
هر ناصبی که در دنیا
چشمش را بر نور بست
و به جنگ اولیای خدا رفت،
چون شعاع تاج‌های نورانی
به او برسد،
چشمش کور می‌شود،
گوشش کر،
زبانش لال،
و آتشی سخت‌تر از شعله‌های جهنم
بر او می‌افتد.
این شعله‌ها او را می‌رانند
تا به دست دوزخ‌بانان افتد،
و آنان او را
به میانهٔ جحیم می‌برند.

***

سپس امام عسکری علیه‌السلام می‌فرماید:

در میان محبان آل محمد،
مستضعفانی هستند
که مواسات و یاری‌شان
برتر از تنها کمک به فقیران است.
این‌ها کسانی‌اند
که نیروی بدنشان
و توان دلشان
از مقابله با دشمنان خدا
کاهش یافته؛
دشمنانی که دینشان را مسخره می‌کردند
و عقل‌هایشان را سبک می‌شمردند.

پس هر کس
این دل‌های شکسته را
به فقه و علم خود
توان ببخشد،
مسکنتشان را بزداید،
آنان را بر دشمنانِ آشکار
و دشمنان پنهان (ابلیس و سپاه او)
چیره سازد،
تا بتوانند
از دین خدا دفاع کنند
و از دوستان آل رسول
حمایت نمایند…

خداوند، آن ضعف را
به خودِ شیاطین ایشان
بازمی‌گرداند،
قدرت اغوای آنان را می‌شکند،
و این حکم،
حکمِ ثابت الهی است؛
قضایی که خدا
بر زبان پیامبرش
جاری کرده است.

***

اینجا
حدیث پرده را کنار می‌زند
و نشان می‌دهد:

عالمان ربانی،
در دنیا
پناه‌گاه و مربیِ یتیمانِ آل محمدند؛
و در آخرت،
مشعل‌دارانِ قیامت.

شاگردانشان را
تا بالای بهشت بالا می‌برند؛
و دشمنانشان
در برابر نورشان
تحمل نمی‌آورند.

این است
سرّ آن تاج‌ها،
سرّ آن نورها،
و رازِ آن روزی
که قیامت،
با قدم‌های اهلِ علم
روشن می‌شود.

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ:
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها الشَّمْسُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع وَ ضُحَاهَا قِيَامُ الْقَائِمِ ع وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ع وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها هُوَ قِيَامُ الْقَائِمِ ع وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها حَبْتَرٌ وَ دُلَامٌ غَشِيَا عَلَيْهِ الْحَقَّ وَ أَمَّا قَوْلُهُ: وَ السَّماءِ وَ ما بَناها قَالَ هُوَ مُحَمَّدٌ ص هُوَ السَّمَاءُ الَّذِي يَسْمُو إِلَيْهِ الْخَلْقُ فِي الْعِلْمِ وَ قَوْلُهُ وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها قَالَ الْأَرْضُ الشِّيعَةُ وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها قَالَ هُوَ الْمُؤْمِنُ الْمَسْتُورُ وَ هُوَ عَلَى الْحَقِّ وَ قَوْلُهُ: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها قَالَ مَعْرِفَةُ «6» الْحَقِّ مِنَ الْبَاطِلِ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها قَالَ قَدْ أَفْلَحَتْ نَفْسٌ زَكَّاهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها اللَّهُ وَ قَوْلُهُ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها قَالَ ثَمُودُ رَهْطٌ مِنَ الشِّيعَةِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَ يَقُولُ وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‏ عَلَى الْهُدى‏ فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ‏ فَهُوَ السَّيْفُ إِذَا قَامَ الْقَائِمُ ع وَ قَوْلُهُ‏ تَعَالَى: فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ النَّبِيُّ ص ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْياها قَالَ النَّاقَةُ الْإِمَامُ الَّذِي فَهَّمَهُمْ عَنِ اللَّهِ وَ سُقْياها أَيْ عِنْدَهُ مُسْتَقَى الْعِلْمِ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها قَالَ فِي الرَّجْعَةِ وَ لا يَخافُ عُقْباها قَالَ لَا يَخَافُ مِنْ مِثْلِهَا إِذَا رَجَع‏.

دلنوشته

میان شبِ غیبت و صبحِ ظهور

گاهی فکر می‌کنم آیات، فقط کلمات نیستند…
هر کدام دری است به سوی رازی که آرام‌آرام برای دل‌ها باز می‌شود.

«وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا…»

می‌گویند خورشید، امیرالمؤمنین است.
نوری که اگر نبود، مسیرِ هیچ صبحی پیدا نمی‌شد.
و ضحای او…
همان لحظه‌ای است که جهان دوباره روشن می‌شود؛
قیامِ قائم.

گاهی با خودم می‌گویم:
پس هنوز صبح کامل نشده است…
ما در روشنایِ قبل از آن ایستاده‌ایم.

«وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا…»

ماه که دنبال خورشید می‌آید،
مثل حسن و حسین…
دو نوری که در امتداد همان خورشید راه رفتند
تا شبِ دنیا کاملاً تاریک نشود.

و باز می‌فهمم
در این عالم، هیچ نوری تنها نیست.

«وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا…»

روزی خواهد رسید
که این نور پنهان دیگر پنهان نمی‌ماند.
روزی که حقیقت، خودش را آشکار می‌کند.
روزی که پرده‌ها کنار می‌رود
و جهان می‌فهمد نور از کجا می‌تابد.

آن روز…
روزِ قائم است.

اما هنوز…

«وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا…»

شب گاهی آن‌قدر آرام می‌آید
که آدم خیال می‌کند همیشه همین‌طور بوده است.
شب‌هایی که حق را می‌پوشانند
و تاریکی را عادی جلوه می‌دهند.

و ما در همین شب‌ها
یاد می‌گیریم چطور نور را پیدا کنیم.

«وَالسَّمَاءِ وَمَا بَنَاهَا…»

می‌گویند آسمان، محمد ص است.
آسمانی که هرکس برای فهمیدن
سرش را به سوی او بلند می‌کند.

و ما…
زمینیم.

«وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا…»

زمینی که قرار است
بذرِ ولایت را نگه دارد
تا روزی که خورشید دوباره
تمام قد
بر آن بتابد.

و در میان همه‌ی این‌ها
یک چیز همیشه در دل انسان گذاشته شده است…

«فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا…»

توانِ فهمیدن.
فهمیدن اینکه نور کجاست
و تاریکی کجا.

شاید تمام امتحان همین باشد.

که وقتی “ناقه‌ی خدا”
وقتی امام
وقتی چشمه‌ی علم
در میان ماست…

دل‌هایمان
او را تشنه نگذارند.

وگرنه تاریخ نشان داده
گاهی انسان‌ها
حتی معجزه را هم
می‌شکنند.

اما با همه‌ی این‌ها
یک امید همیشه باقی است…

روزی
همین خورشید پنهان
طلوع می‌کند.

و آن روز
شب دیگر معنایی ندارد.

اشتراک گذاری مطالب در شبکه های اجتماعی